Downloaded from YTS.BZ
Ako lang ba 'yong sobrang naka-focus sa microplastics?
Official YIFY movies site: YTS.BZ
Lahat ng bagay ngayon, may microplastics.
- Microplastics. - Hello?
Lahat tayo,
may microplastics sa katawan, sa dugo, sa balat.
Mga kaibigan, sa— Sa coin purse n'yo, sa itlog n'yo.
Ano'ng may microplastics sa itlog ko?
- May microplastics sa itlog n'yo ngayon. - Ngayon?
Sinira mo 'yong araw ko.
MICROPLASTIC NA AKO NGAYON
May plastic sa lahat ng bagay. Lagi mo 'tong ginagamit.
Literal na sinusubo mo 'yong plastic pag nagto-toothbrush ka.
Nagche-chewing gum ka? Gawa 'yan sa plastic.
'Tong damit na 'to? Polyester 'to na gawa sa plastic.
Di natin alam kung ano'ng ginagawa ng mga plastic na 'to sa 'tin.
Part na 'to ng buhay natin. Di na talaga natin 'to matatakasan.
Ikaw, ako, at lahat ng mami-meet mo,
sapat 'yong plastic sa utak nila para makagawa ng kutsara.
Di lang 'to makikita sa utak, pati sa buong katawan.
Sa dugo, sa baga, sa puso, sa mga ugat,
sa bituka, sa atay, sa bato,
sa breast milk.
Okay, puno ako ng microplastics.
Ano na? Ano'ng gusto mong gawin ko? Sabihin mo kasi di ko alam.
Nagpatingin ako sa gastro doctor.
Sabi niya, never siyang uminom ng bottled water
dahil sa microplastics na konektado sa colon cancer.
Naglalabas din ng sobrang daming chemical 'yong plastic.
Inis na inis ako no'ng malaman ko
na may obesogens 'yong mga toxic chemical.
Alam n'yo ba kung ano 'yong obesogens?
Mas maraming technology at plastic,
mas maraming plastic sa katawan.
Ito 'yong dahilan kaya lumiliit 'yong ari at itlog ng mga lalaki,
kumokonti 'yong sperm count, saka dumadami 'yong nakukunan.
Nakakaloka at nakakakaba 'to.
Ano'ng gagawin natin para mapanatiling buhay ang sangkatauhan?
Ano 'yong mga solusyon sa mga problemang 'to?
Simulan natin sa pagtingin sa loob ng mga bahay natin.
Ang very special guest natin ngayong gabi,
ang nag-iisang si Shanna Swan.
Alam n'yo, ngayon lang ako na-introduce nang gano'n.
Para maintindihan 'yong epekto ng mga chemical sa plastic,
kailangan mong makita 'yong epekto sa reproduction.
Mabilis na bumababa 'yong fertility sa buong mundo.
Sabi sa libro mong Count Down, panganib sa sperm counts
at sa kinabukasan ng sangkatauhan, 'yong modern world.
'Yon ang sinabi ko. Pinaninindigan ko 'yon.
Malaki 'yong koneksiyon no'n sa mga chemical
na karaniwang ginagamit sa plastic.
Halos 25 years ko nang dini-discuss 'yong tungkol sa chemicals na 'to.
Mas nag-aalala ngayon ang mga tao
sa epekto sa kalusugan ng mga chemical na exposed tayo.
Kasabay nito, tumaas 'yong paggamit ng testosterone.
Ibang scientists lagi ang audience ko.
Nagpa-publish ako sa mga scientific journal.
Na-realize ko na di 'yon gumana.
- Lumiliit ba 'yong ari mga ng tao? - Oo.
Ba't di ka do'n nag-umpisa, Shanna?
Focused na ako ngayon, nakikinig na 'ko.
May direct effect ito sa 'kin, Shanna.
Maraming krisis ngayon sa mundo.
Ayokong takutin ang mga tao, pero gusto kong sabihin sa kanila
na importante rin ang krisis na 'to.
Kailangan din nating pagtuonan 'to.
Actually, kung 'yong survival natin bilang isang species ang pag-uusapan,
pwedeng…
isa 'to sa pinakaimportante.
Isang paraan para maintindihan 'yong pwedeng maging epekto
ng chemicals na 'to sa katawan natin,
tingnan natin 'yong mga mag-asawang hirap magbuntis.
- Hi! - Hi! 'Musta?
- Ikaw ba si Monique? - Oo, ako si Monique.
- Ako si Shanna. - Nice to meet you.
Nag-recruit kami ng anim na mag-asawa na sinusubukang magbuntis
pero di nila magawa.
At ang tanong, kung babawasan natin 'yong exposure ng mga tao
sa mga chemical na nasa plastic, mababago ba natin 'yong fertility nila?
- Hi. Kumusta? - Hi!
Pwede ba kayong magkuwento nang konti kung bakit n'yo gustong gawin 'to?
- Para sa baby. - Oo.
'Yon ang matagal na naming gusto.
Pang-22 months na ngayon na sinusubukan naming magka-baby.
Naisip namin pagkatapos ng isang taon,
"Ang weird na wala pa ring nangyayari."
Sinusubukan na namin mula pa no'ng ikasal kami.
So, mga two years ago 'yon.
Mahigit ten years na naming sinusubukan na magka-baby.
Siguro nasa two and a half years? Oo.
Kailangan laging magse-sex tapos magpapa-test.
Kaya nagiging…
Parang di masaya 'yong gano'n.
Ano'ng tawag mo sa sarili mo?
Sabi ko, "Alam mo, Julie, di ako human dildo."
Tapos, gagawin pa rin namin.
Masaya akong maging human dildo.
Pero nakakawala ng dangal.
- Excited talaga ako sa mga sagot. - Okay 'yan.
- Maganda, oo. - Oo nga.
Ang saya siguro kung ma-solve natin 'to, 'no?
Tingnan natin 'yong mga gamit.
- Okay. - Okay?
May plastic 'to.
Tatlong buwang proseso 'to…
Pakibasa mo nga 'to?
…para tingnan 'yong epekto sa fertility n'yo
ng pagbawas ng exposure n'yo sa plastics at mga chemical sa plastic.
Hindi ito quote, unquote, "scientific study".
Wala tayong control group.
Sobrang liit nito.
Lahat sila, mga mag-asawang infertile pero di maipaliwanag 'yong infertility.
Walang parte ng lifestyle nila ang pwedeng maging dahilan nito,
maliban sa mga chemical sa paligid niila.
Nakakalat sa paligid ang mga chemical na 'to.
Makikita sila sa pang-araw-araw na buhay natin.
Sa matitigas na plastic.
Sa malalambot na plastic.
Nasa mga tela.
Maraming makikitang halimbawa sa kusina.
Mula sa mga kubyertos at cutting boards
hanggang sa mga tea bag, coffee pods,
at lahat ng lalagyan.
Karaniwang gawa sa plastic ang mga food packaging.
Napupunta 'yong plastic sa kinakain natin pag pinainit 'to.
Madalas, nakalagay ang mga 'to sa mga lugar na di makikita,
gaya ng lining ng tin at aluminum cans
na ginagamit sa soup at inumin.
Wala pa sa kalingkingan 'yon.
Meron sa mga kabinet natin,
sa mga tela at kulay ng mga damit natin.
Nasa personal care products natin,
mula sa mga brush, shampoo, deodorant at lotion.
Nasa mga pabango.
Balot na balot ang mga anak natin ng mga plastic sa mga laruan nila.
Kinakain natin ang mga 'yon. Ina-absorb sa balat natin.
Nilalanghap natin.
Pumapasok sila sa lahat ng pwedeng pasukan sa katawan natin.
Habang dumadaan sila sa katawan natin,
grabe 'yong ginagawa nilang pagsira.
Nag-research na kami nang husto tungkol sa mga chemical sa paligid.
Pero mas namulat 'yong mga mata ko
sa lawak nito no'ng mas pinag-aralan namin 'yong plastics.
- Plastic lahat 'yan. - Oo nga.
Plastic kingdom 'to.
Madalas din namin 'tong gamitin.
Alam ko.
Di pwedeng wala ako nito.
May mga nakakabahalang chemical ang mga 'to.
Problema 'yan. Araw-araw ko 'yang ginagamit, e.
Tingin ko, ang dami nating gamit.
Maraming report tungkol sa plastics at microplastics,
pero di ko inakala na nasa katawan ko rin sila.
Isa sa mga unang ginawa namin 'yong pagtapon ng cutting board.
Ang gaan sa pakiramdam.
Thirty-five percent ng microplastics sa karagatan,
galing sa mga tela.
Grabe. Eto pa.
Pang-chemical warfare 'tong kuwartong 'to.
- Oo. - 'Yan ang sinasabi mo.
Pampabango lang 'to.
Panlinis 'yan ng mga Latino.
Kung titingnan mo 'yong buhay mo at ga'no karaming plastic sa paligid mo,
kahit saan meron, sa buong bahay ko.
May tinitingnan ako tapos sa isip ko, "Dapat itapon ko 'yon."
Bukod sa pagtanggal ng mga obvious na plastic sa buong bahay,
sinabi ko sa kanila na subukan 'tong mga pagbabagong 'to.
Iwasan nila 'yong mga pagkain at inumin na plastic 'yong packaging,
binili man sa tindahan o takeout.
Umiwas sa mga produktong pampabango at mga perfume.
Gumamit ng natural personal care products.
Umiwas sa mga synthetic na tela saka petrochemical dyes.
At iwasang humawak ng mga resibo.
Halos lahat ng resibo, may bisphenol A.
Pwedeng pakitapon na lang 'yan?
- Di n'yo kukunin 'yong resibo? - Oo.
Feeling ko ngayon, nasa The Matrix kami.
Tapos sabi nila, "Gusto mo 'yong blue pill o 'yong red pill?"
Nakalimutan ko kung alin 'yong pumasok sa…
Red pill 'yong ininom niya.
- At tingin ko, ininom ko 'yong red pill. - Oo nga.
Interesado ako sa isang bagay
kung para itong puzzle, na sa tingin ko, makakatulong ako sa pag-solve.
'Yong tanong na, bumababa ba 'yong sperm count?
Kung oo, bakit?
Pa'no mo ipapakita 'yon?
Twenty-five years ko nang sino-solve 'yong puzzle na 'yon.
Napunta ako sa field na 'to dahil na-appoint ako sa isang committee
ng National Academy of Sciences
para tingnan 'yong mga lumilitaw na bagong chemical,
na tinatawag nilang "hormonally active na mga bagay sa kapaligiran."
Pinakita sa 'kin ng committee 'yong study na lumabas noong 1992 sa Denmark.
Nag-report sila ng 50% na pagbaba sa sperm count sa loob ng 50 years.
Ang laki no'n.
Duda ako no'ng una kong makita 'yon.
Inisip ko na may ibang dahilan 'yong pagbabang 'yon.
Inanalyze namin 'yong data.
Nagulat ako kasi walang nagbago.
Bumaba nang higit sa 50% 'yong sperm count.
Wake-up call 'yon para sa 'kin.
Katunayan, no'ng 2023,
nalaman naming mabilis na lumalala 'yon.
Mahigit doble 'yong bilis ng pagbaba kumpara sa ni-report namin.
Ba't kaya nagkagano'n?
Masyadong 'tong mabilis para maging genetic.
So, dahil 'to sa environment.
- Pag-usapan natin 'yong mga test? - Sige.
- Sobrang excited ako para d'yan. - Oo.
No'ng nagsisimula 'yong study, sinukat namin
'yong environmental chemicals nila sa katawan
gamit 'yong ihi nila.
Humingi kami ng urine sample.
Pa'no i-pronounce 'yong…
"Phalatates"?
- Phthalates? - Phthalates.
Sa'n mo gustong magsimula?
Si Jesse muna, sakaling mainis ako do'n sa 'kin.
Tapos umiyak ako.
Sabi sa first page, mataas 'yong phthalates mo.
- Mataas 'yong phthalates. - Lalabas 'yan pagkatapos.
- Mataas 'yong phthalates mo? - Sa tingin ko nga.
Exciting 'to, a.
Na-shock ako.
Nakakatakot makita na marami kaming naipon na chemical.
Pinapakita nito sa 'min na may ambag
'yong mga ginagawa namin ngayon
sa di-katanggap-tanggap na level ng mga chemical na 'to.
Ramdam ko 'yong inis mo, I mean…
Tapos humingi kami ng semen sample para tingnan 'yong semen quality.
Punta tayo sa concentration.
'Yan ang numerong iniisip ng karamihan.
- Okay. - Pag pinag-aaralan ko 'yong sperm decline.
'Yong calculated total motile count,
23 'yong value.
'Yong reference dapat nasa o higit sa 40.
Pag-uusapan natin…
Ang weird talaga ng feeling no'ng diniscuss ni Shanna
'yong resulta ng sperm test ko.
Tingin ko, karamihan ng mga lalaki di basta magpapa-sperm test hangga't…
di pa nila kailangang-kailangan na malaman 'to.
Usually, pag gusto mong mabuntis pero walang nangyayari.
Sa ibaba nito, siguro nasa 48…
First time na may nag-explain sa 'kin
kung bakit ito kulang,
o may nag-explain sa 'kin ng kahit ano.
Technically, sub-fertile ka, infertile, depende kung pa'no mo…
- Nakakatakot 'yon, 'no? - Oo.
Parang, kulang na ba 'yong pagkalalaki mo dahil do'n?
May problema ba sa 'yo?
Pero iniisip ko, kailangan kong harapin 'to
saka kailangan kong ayusin 'to para magka-baby.
Pag dini-discuss ko 'yong resulta ng test nila,
gusto kong masiguro sa kanila na di ibig sabihin nito
na di na sila mabubuntis.
Lagi kang gumagawa ng sperm.
Kailangan ng 70 araw para makagawa ng bagong sperm.
Kaya natin pinili 'tong tatlong buwan na 'to
para sa intervention n'yo.
So, 'yong mensahe, sa tingin ko,
"Di ito maganda ngayon.
"Pwede 'tong magbago, at makakatulong kayo sa pagbabago."
Titingnan din natin 'yong mga pagbabago sa body mass index nila
kasi di lang sa fertility may epekto ang mga chemical na 'to.
May iba pa silang epekto sa kalusugan,
gaya ng pagtaas ng obesity.
Eto 'yong care package n'yo.
Tapos bibigyan natin sila ng mga produkto
na makakatulong na mabawasan 'yong exposure nila.
Kasi ang good news, maraming magagandang alternatibo.
Pwedeng palitan ng metal, glass, ceramics, o kawayan
'yong karamihan ng plastic sa kusina mo.
Pwede kang gumamit ng sipilyo at floss na gawa sa kawayan.
Pwedeng humanap ng personal care products na walang pabango.
Pagkatapos ng tatlong buwan,
susukatin natin ulit lahat, tapos…
titingnan natin kung napababa nito 'yong exposure nila, saka malay natin…
mabuntis sila.
Excited ako sa susunod na 90 days.
Determinado akong pababain 'yong levels
ng mga plastic o chemical sa katawan namin.
Motto ko sa buhay 'yong, "Happy wife, happy life."
Kaya susundin ko 'yong suggestions niya saka gagawin ko rin lahat.
Gusto ko 'tong lalagyan na karton.
- Oo nga, ang ganda. - Ang ganda.
Plastic-free talaga 'to.
Sana mabuntis tayo.
- Okay na okay 'yon. - Oo.
- Isang baby, oo. - Okay na okay 'yong baby.
- Mukhang wala silang sponge. - Parang loofah.
Mabubuntis ba kami dahil do'n? Ewan ko.
Para sa 'min, 'yong infertility,
parang, ano ba'ng gagawin namin?
Isa 'to na pwedeng gawin.
Gusto kong bumaba 'yong mga 'yon sa loob ng three months.
Sana bumaba sila.
- Sana makatulong sa inyo. - Oo nga.
Sa tingin ko, wala pang gumawa ng experiment na 'to
para makita 'yong epekto nito sa pagbubuntis
at, sana, sa panganganak.
Komplikado 'to. Di ito madali.
Pero sobrang importante.
Isang malaking grupo ng mga bagay na gawa ng tao ang plastics.
Unfortunately, nakakalason 'yong karamihan sa chemicals na dinadagdag sa plastic.
Kasama dito ang phthalates
at bisphenols.
Ginagawang malambot at flexible ng phthalates ang plastic.
Sa kabilang banda, 'yong bisphenols, gaya ng BPA, pinapatigas 'yong plastic,
gaya ng baby bottle o water bottle.
Endocrine-disrupting chemicals ang tawag natin sa mga 'to.
Pag pinag-usapan ang endocrine, hormones ang tinutukoy natin.
Natural signaling molecules natin ang hormones.
Para silang text messages na sine-send natin
mula sa utak papunta sa puso o sa bato.
Ginugulo ng endocrine-disrupting chemicals ang mga molecular signals na 'to.
Napakaraming naming ebidensiya
na pwedeng may ambag ang chemicals na 'to sa maagang atake sa puso at stroke.
Pwedeng may maliliit na pagbabago sa normal thyroid hormone function
sa nagde-develop na utak ng mga bata
na pwedeng magdulot ng autism,
attention deficit disorder, at mga cognitive deficit.
Nasa 50 o higit pang synthetic chemical ang obesogens.
Mga chemical na nagpapataba sa atin.
Ayon sa mga pag-aaral,
kayang i-reprogram ng bisphenol A ang epigenome
para lumaki ang mga daga.
Naipapasa ang mga signal na 'yon sa apat o limang henerasyon
sa buong angkan.
Kung na-expose sa nakakalasong chemical ang isang buntis,
ine-expose niya 'yong reproductive organs ng tatlong henerasyon.
So, nae-expose 'yong nanay.
Tapos, napapasa niya 'yong nakakalasong chemical sa baby niya.
Dalawang henerasyon na 'yon.
Sa anak na babae,
nabubuo na 'yong mga itlog sa ovary ng sanggol bago pa man ipanganak.
Kaya exposed na sa nakakalasong chemical 'yong reproductive cells
ng pangatlong henerasyon.
Matatawag mo itong toxic trespass.
Ang problema sa endocrine-disrupting chemicals,
di lang nila binabago 'yong hormones,
may bahagi rin sila na carcinogenic.
Pinapabilis nila 'yong cell division.
Mas mabilis na dumadami 'yong cells mo,
kailangan ring maging mas mabilis at maayos
'yong pag-correct ng DNA repair system do'n.
Minsan, di 'yon naaayos.
Ngayon, may mutation ka na
at 'yon ang dahilan kaya may kakayahan ang cell na 'yon na maging carcinogenic.
Kaya nakikita natin ngayon na dumadami 'yong may breast cancer,
ovarian cancer,
endometrial cancer, uterine cancer,
pati prostate cancer.
Kaya mahalagang maunawaan
na ginugulo mo 'yong natural balance mo
kapag may exposure ka sa mga bagay
na kayang "gayahin" 'yong hormones mo.
Matibay 'yong paniniwala ko na pangunahing karapatang pantao
'yong pagkakaroon ng anak kung gugustuhin mo.
Napakahalaga no'n para sa 'kin.
Nanganak ako sa panganay ko no'ng 27 ako, tapos nasundan three years later.
Tapos, nagkaro'n ng agwat.
Sinubukan kong magbuntis no'ng mas matanda na ako.
Ilang beses akong nakunan. Sobrang sakit no'n.
Muntik na 'kong sumuko, pero nagpatuloy ako.
Nanganak ako ulit no'ng 42 ako.
Kaya may tatlong anak ako, anim na apo,
saka isang apo sa tuhod.
'Yong pribilehiyo na makilala siya
at makita 'yong pagpapatuloy at 'yong pamilya namin sa kanya,
'yong saya na binibigay niya sa 'ming lahat—
Di ko masabi. Naiiyak na 'ko.
Sobrang ganda no'n para sa 'kin.
Kaya mahalaga sa 'kin na tumulong sa mga taong may problema sa fertility.
Para sa 'kin, di ethical at isang krimen,
na maging sagabal sa karapatang 'yon 'yong chemicals sa kapaligiran
o 'yong mga bagay na di nila makontrol.
Noon pa namin alam na gusto naming magkaanak.
Marami man tayong ginawang problema dito sa mundo,
mga bata pa rin ang kinabukasan
at sila ang sagot at solusyon
sa marami sa mga problemang 'to.
Tingin ko, do'n tayo dapat magkaisa.
Hiling ko para sa kanila na mamuhay sila nang di masyadong sinisira 'yong planeta,
at may malasakit sa ibang tao.
Nasa dalawang taon na naming sinusubukan na mabuntis.
Mahirap no'ng nagkakilala kami kasi nakikipag-divorce ako no'n.
Ngayong weekend?
Ayokong lumaking mag-isa si Cecilia.
Tingin ko, nasa tamang panahon na kami ngayon,
nasa tamang tao.
Parang pangarap naming dalawa 'to.
Lagi nang nagtatanong si Cecilia, brother o sister daw.
Nakuha namin 'yong unang aso namin.
Di sapat 'yon. Humingi siya ng isa pang aso.
Sana, magka-baby na kami bago maging tatlo 'yong aso namin.
Ipinapahayag ng binyag ang pananampalataya ng Simbahan.
Binibinyagan kita sa ngalan ng Ama…
Ayaw niya.
… ng Anak,
at ng Espiritu Santo.
Sorry.
Gusto kong magkaroon ng sarili kong pamilya
na peaceful at masaya.
Mababait 'yong lolo't lola ko at 'yong mama ko.
May kulang do'n.
Matagal nang may kulang, kaya gusto kong maging ama ng batang 'to.
Kaya siguro sa tingin ko, sobrang malulungkot ako
kung di kami magkaka-baby.
Kasi— Gusto kong makita 'yong maliit na ikaw.
Ang cool no'n.
Tingin ko, magiging best mom ka. Gusto kong makita 'yon para sa 'yo.
- Gusto ko talagang makita 'yon. - Sorry.
Alam mo 'yon?
Oo. Okay, ayos lang ako.
Oo, okay lang ako.
Dumami na 'yong fertility routine ko nitong nakaraang dalawang taon.
Gusto naming magbuntis, kaya gagawin ko 'yong makakaya ko.
Iniinom mo lahat 'to araw-araw?
- Tuwing umaga. - Tuwing umaga?
Oo.
Di maipaliwanag 'yong infertility namin. Walang, quote, "mali sa 'kin".
Tuwing umaga, chine-check ko 'yong pH ko…
Tinitingnan ko kung ano 'yong tama para sa katawan ko
base sa blood testing at hormone testing.
- Ano 'to? - Para lang masigurong healthy ako.
Dito ako dapat nag-ovulate, nag-release ng itlog,
tapos tataas dapat 'yong progesterone ko pagkatapos ng four to five days.
Magandang paraan 'to para ma-track araw-araw 'yong hormones ko.
Marami sa specialists na pinuntahan namin,
di pa gano'n kalawak 'yong experience kaya di sila interesado.
Tapos pag sinabi kong, "Gusto kong bawasan 'yong endocrine disruption ko",
sasabihin nila, "Ano'ng ibig sabihin no'n?
"Eto, inumin mo 'tong time-release capsule."
Di ba? May plastic 'yong mga time-release capsule.
Ginagamit mo ba 'yan para itiyempo 'yong pagtatalik n'yo?
Nagse-sex lang kami lagi, Shanna.
'Yong malaman na may ganitong mga bagay sa kapaligiran,
na nasa mundo na sinisira 'yong pagkakataon ko
at inaagaw 'yong pagiging magulang ko…
- Sobrang bigat no'n. - Oo, wala kang choice, e.
Sa tingin ko, lahat walang choice kasi meron sa tubig,
sa hangin, sa lupa.
Nakakatakot saka nakaka-overwhelm? Gano'n nga.
Pa'no ba tayo umabot sa punto
na napapalibutan tayo ng mga nakakalason na chemical sa mga bahay natin,
sa mga tindahan,
at sa buong kapaligiran?
Pa'no nangyari 'yon?
Mga 120, 130 years ago,
plant-based ang karamihan sa mga plastic.
Tapos no'ng unang bahagi ng 1900s,
natuklasan ng petroleum industry 'yong polyethylene, polypropylene,
polyethylene terephthalamide, polystyrene.
Sinisira at binabago ng mga reactor
at fractionating columns 'yong molecules ng langis
at ginagawa itong bagong likido, mga gas, mga granule.
Pag hinigop 'yong langis mula sa lupa,
pinaghihiwa-hiwalay nila ito sa iba-ibang component.
Isa sa mga component na 'yon ang nakikita natin ngayon
na petroleum-based plastics.
Kahit saan, makikita 'tong mga mura at magagaang materyales
kaya kung ano-anong inimbento ng mga tao gamit ito.
Kahanga-hangang bagong polyester film ito na tinatawag na Mylar.
Kaya mo bang punitin?
Mukhang imposible.
Di gagawa ng makakapinsala ang mga scientist, di ba?
Love affair 'to sa plastic.
Na-realize na lang natin kalaunan
na may kapalit pala 'to.
Sa buong mundo, mabilis na lumalago 'yong paggawa ng chemicals at plastics,
mga 3 hanggang 3.5% kada taon.
Ibig sabihin, kung ipagpapatuloy natin 'to,
dodoble 'yong dami ng plastic sa buong mundo sa 2040 o 2050
kumpara sa ngayon.
Kasabay nito,
nabubuhay tayo sa isang mundo na lubog sa manufactured chemicals.
Mula no'ng mga 1950,
di bababa sa 100,000
'yong mga nagawang manufactured chemical.
Karamihan dito, di na-test kung nakakalason ba ang mga 'to,
kaya di natin alam kung ano 'yong epekto nila.
Ibig sabihin, gumagawa tayo ng malaking toxicological experiment
kung saan ginawa nating subjects na walang pahintulot
'yong mga anak natin at mga anak ng mga anak natin.
Nakakatakot talaga kasi di natin alam 'yong lawak ng exposure na 'to.
Pa'no 'yon nangyayari? Ano'ng ginagawa nito?
Inaalam natin 'yon, at di maganda 'yong nalalaman natin.
Kamakailan lang, nilagay ng Environmental Protection Agency, o EPA
ang phthalates sa isang listahan ng mga chemical na, quote,
"maaaring mapanganib sa kapaligiran o sa kalusugan ng tao".
Napilitanng kumilos ang Kongreso dahil sa pag-aaral ni Dr. Shanna Swan.
Kinumpara niya 'yong dami ng phthalates sa isang grupo ng mga buntis
sa kalusugan ng mga sanggol na lalaki na ipinanganak nila.
Nalaman mo ba na kung mas mataas ang level ng phthalates
sa ihi ng ina habang nagbubuntis,
mas malaki 'yong problema sa mga batang lalaki?
- Oo. - Ano'ng nakita mo sa babies?
Nalaman namin na 'yong mga sanggol na lalaki,
sa ilang maliliit na paraan, medyo hindi sila ganap na lalaki.
Kailangan ng male genital tract
ng partikular na dami ng testosterone
sa kritikal na panahong ito
para simulan ang tinatawag nating differentiation
ng panlalaki at pambabaeng reproductive tract.
'Yong ovaries ng babae,
ang magiging, halimbawa, 'yong testes ng lalaki.
Kapg pumasok ang phthalates, nababawasan 'yong testosterone,
tapos di nakukuha ng male fetus 'yong signal sa tamang oras.
Dahil dito, di siya nakakabuo ng tipikal na ari ng lalaki,
o pwedeng hindi masyado.
'Yon ang tinatawag na phthalate syndrome.
Special 'to
kasi walang ibang syndrome ang ipinangalan sa chemicals.
Okay.
'Yong anogenital distance ang layo mula sa butas ng puwet hanggang sa ari.
Gumagamit kami ng calipers para sukatin 'to.
Mas mabait 'tong si Willy kumpara sa maraming babies,
kaya sobrang dali.
Mas mahirap gawin 'to sa totoong babies.
So, ibubuka natin 'yong mga tuhod nila.
Isi-stretch nito nang konti 'yong part na 'yon.
Tapos, hahanapin lang natin 'yong butas ng puwet.
Okay? Ilalagay natin sa isang side…
Diyos ko.
Ang galing.
Sa mga babae, nasa 50 hanggang 100 percent na mas mababa ang numerong 'to.
Bakit?
Tingnan n'yo lahat ng dapat nandito.
'Yong kargada, oo.
Nand'yan lahat ng kargada. Ang galing—
'Tong sukat na 'to,
ang tinatawag na anal scrotal.
Ito 'yong scrotum.
Nagsusukat kami ng gooch. Nag-aaral kami ng science.
'Yong mga lalaking may sintomas ng phthalate syndrome,
mas maikli 'yong anogenital distance nila.
Ibig sabihin, medyo hindi gaanong lalaki 'yong lalaki
o pwedeng mas feminized sila.
So medyo mas maliit 'yong penis nila, malamang may undescended testicles.
Kapansin-pansin 'yong epekto
ng malalakas na endocrine-disrupting chemical
sa pagbuo ng ari ng lalaki.
Tapos, ang tanong,
mahalaga ba 'to sa kalusugan niya?
'Yon ang pangunahing tanong.
Siyanga pala, may kinalaman ba 'to sa function niya kalaunan?
Halimbawa, sa paggawa niya ng sperm o sa fertility niya?
Nalaman namin na may direktang kinalaman ito.
Mas mahabang anogenital distance, mas mataas na sperm count. Napakalinaw.
Importante 'to kasi 'yong maliliit na pagbabago
na halos di mo nakikita pagkapanganak, makikita pala sa pagtanda
sa reproductive success mo.
May isang napakaimportante sa research ko.
Baka alam n'yo 'yong gitna ng puwet at ari.
Di naman 'yon technical term, 'no?
O 'yong gooch o 'yong grundle.
- Gooch? Di ko pa— - Kilala rin bilang gooch.
- Alam mo 'yong gooch? - Oo.
Di alam ng general public 'yong karamihan sa scientific findings.
May konting balita tungkol dito, tapos wala na.
Nakakakaba siguro na maging—
Ikaw ang Paul Revere ng maliliit na bayag at perineum.
Baka nakita n'yo na sa mga headline, na lumiliit 'yong mga penis…
May malaking pagbaba sa fertility rate ng mga lalaki.
Maaaring sa future, di na sapat 'yong sperm ng mga lalaki para magkaanak.
Alam n'yo ba na 'yong phthalates sa mga pabango…
Nagulat ako sa pagtanggap ng media
at ng publiko sa mensahe ko.
Nakakalungkot kasi maraming tao ang di alam
na nakakasama sa kanila 'yong mga produkto at toxins na 'to.
Hinahanap-hanap ng mga tao ang impormasyong 'to.
Nae-expose ang mga babies sa microplastics habang nasa sinapupunan pa sila.
Sa tingin ko, isa sa dahilan 'yong lahat ng tao may phthalates.
Di lang ito problema ng America.
Nakikita natin 'yong mga problemang 'to sa buong mundo.
Pinili kong maging obstetrician dahil nagsisimula ang lahat pagkapanganak.
Tuwing may ipinapanganak na bata,
may bagong mundong bumubukas sa horizon.
Hello.
Sige, iri pa.
Ang galing.
Sa sandaling makita mo 'yong anak mo sa unang pagkakataon,
lahat ng neurotransmitter sa utak mo, sa katawan mo,
sa isang iglap, nagbabago sila pag nakita mo 'yong anak mo.
Sumasabog 'yon.
Diyos ko.
Congrats, Vane.
Mahal ko.
Kamukha na naman siya ng tatay niya.
Natatapos lahat sa isang salita.
Hello. Uy.
Kaligayahan.
Oo, mahal ko. Hello.
No'ng una akong makakita ng plastic sa placenta ng tao,
di ako natuwa.
Kabaligtaran ang naramdaman ko.
Hiniling namin sa mga nanay na i-donate nila 'yong placenta nila,
ingatan na wag madampian ng plastic.
ELECTRONIC MICROSCOPY LABORATORY
- Pwedeng patingin? - Sige.
Oo. May magaganda tayong resulta.
Sa palagay ko, may nakita kaming interesting dito.
Nakita namin 'to.
Marami siyang layer,
gaya ng ibang microplastics na dinescribe.
Inanalyze namin 'yong mga sample
at nakakita kami ng microplastics sa ilan sa kanila.
Nakakita rin kami ng iba-ibang uri ng plastic.
Polypropylene, polyethylene, at iba pa.
Maupo ka.
Inisip namin, "Kung may microplastics sa placenta,
"malamang meron din sa ibang lugar."
Ganito 'yong gagawin mo.
Pinag-donate namin ng gatas 'yong mga nanay.
'Yan, ganyan.
Nakita namin na may plastic
sa maraming sample.
May plastic sa loob ng lahat ng tao.
Nakakatakot talaga 'yon.
Masasabi ko na binabalewala ng industriya 'yong problema.
Gumagawa pa sila ng mga chemical na 'to,
dinadagdag sa mga plastic, at dinadamihan pa 'yong ginagawa nila.
Walang kumpanya ang papayag na baguhin 'yong produkto nila
kung maaapektuhan nito 'yong kita nila.
'Yon ang realidad.
Gaya ng di ako titigil sa pagsasalita tungkol sa mga pinsalang nakikita ko,
di rin sila titigil na sundin 'yong sa tingin nila ay tungkulin nila,
na, sa palagay ko, 'yong protektahan 'yong stocks nila.
Magkaiba kami ng goals.
Matapos ang isang dekadang pagpaplano at paggawa,
magbubukas na ang cracker plant ng Shell sa Beaver County.
Sa loob ng isang taon, makakagawa ang planta
ng 3.5 billion pounds ng plastic pellets.
Sa maikling panahon ng operasyon nito, balot na ng problema
ang multibillion-dollar cracker plant ng Shell.
Ayon sa sariling datos ng Shell,
dahil sa aberya sa makina, tumaas ang levels ng benzene,
isang walang kulay na chemical na pwedeng magdulot ng cancer.
Alam ng EPA na isa sa pinakanakakalason
na polluting facility sa mundo ang toxic petrochemical facilities…
Gusto kitang pagsalitain.
…at pumapatay ng Black people.
Lahat ng meron ka,
damit mo, salamin mo, 'yong kotseng sinakyan mo papunta dito,
'yong phone mo, petrochemical products lahat ng 'yan.
Ano'ng gagawin mo do'n?
'Yong malaman na gumagawa ng mga chemical ang mga tao nang walang pakialam
sa epekto nito sa kalusugan ng tao,
nagagalit ako, at gusto kong lumaban, kaya ako lumalaban.
Sabihin mo 'yong ilan sa mga ginawa n'yong pagbabago,
sa kinakain n'yo at kung pa'no n'yo hawakan 'yong pagkain.
- Mas madalang na kaming kumain sa labas. - Oo.
Minsan nakakapagod 'yong study.
Kahit saan may plastic. Nakakalat sila.
Tapos, ang tanong, "Bale…
"may magagawa ba akong pagbabago na makakagawa ng pagbabago?"
Parang…
Pero tingin ko, buti na lang nandito si Shanna
kasi nagagabayan niya kami sa kung ano 'yong pwede naming gawin.
Siguro, di namin maaalis lahat,
pero may ilang mahahalagang bagay na pwede.
Bawasan man lang tapos tingnan kung may pagbabago.
Siyempre, malulungkot kami kung walang mangyayari,
pero di mo alam kung di mo susubukan.
Subukan mo muna tapos tingnan ang mangyayari.
Isa sa mga ginawa ko para bawasan 'yong exposure ko sa plastic
'yong pagsusuot ng sustainable clothing na may natural fibers.
Ang hirap talagang hanapin no'n.
Natuwa ako no'ng nakita ko 'yong papel.
Akala ko, di sila gumagamit ng plastic para sa shipping materials.
Hindi. Nakabalot 'to sa plastic.
"95% micromodal, 5% elastane."
Ewan ko kung ano'ng ibig sabihin no'n.
"88% polyester recycled, 12% elastane."
Okay.
Cotton 'to, 100% organic cotton.
Yay, isa sa tatlo.
Yay, isukat natin.
Pinakamalaking organ 'yong balat mo.
Kaya nitong sumipsip ng higit sa 60% ng chemicals na nilalagay dito.
Kasama sa kulay at tela natin 'yong mga toxin
na nasisipsip ng balat natin.
Paiiksiin nito 'yong buhay at fertility natin.
Isa akong natural fashion designer.
Nagsimula ako sa fashion industry bilang isang fashion model.
Nagsuot ako ng maraming street wear, body wear, beauty.
May tinuro 'to sa 'kin.
Pinakamahalaga 'yong bagsak ng tela at 'yong fit ng damit.
Bilang model, alam ko na kung pa'no dapat 'yong fit ng damit
bago ako nagtrabaho sa industriya para sa mga designer.
Nagtrabaho ako sa Calvin Klein, Jones New York, Perry Ellis America.
Tapos lumipat ako sa private label design.
Gusto ng malalaking department store 'yong ginagawa naming design,
pero sasabihin nila na masyadong mahal.
Maraming kumpanya ang nagtitipid sa kalidad.
Kaya kailangan naming magtipid sa bawat hakbang ng supply chain
para maabot 'yong presyo nila.
Sa mga ganitong presyo, mas mahal pang linisin 'yong damit mo
kesa sa itapon 'yong maruming damit mo tapos bumili ng bago.
Pinapalitan namin ng acrylic 'yong wool, polyester 'yong cotton,
nylon 'yong silk, at spandex 'yong rubber.
Di ko na-realize noon na puro plastic at endocrine disruptors
'yong mga ipinalit na tela.
Pagdating ng 2030, asahan natin
na 70% ng lahat ng tela, galing sa plastic.
No'ng pinapalaki ko 'yong dalawang anak ko
saka inaawat ko sa pagdede 'yong pangalawa ko,
may nakita akong bukol. Breast cancer 'yon.
Sabi sa 'kin, mabilis 'yong paglaki nito, medyo aggressive na cancer.
Nahirapan akong pumayag na mag-chemotherapy. Lason kasi 'yon.
Pero ginawa ko.
Tapos kailangan ko daw ng matinding radiation therapy.
Kaya tinanong ko kung pwedeng double mastectomy na lang.
Kaya…
ayun, kinuha ng cancer 'yong breasts at fertility ko.
Pagkalipas ng ilang taon,
may itinayo akong kumpanya tapos nag-photoshoot kami.
May siyam na babae,
tapos may isang nagpa-picture nang topless para sa 'min.
Nakalagay sa dibdib niya, "Fuck breast cancer".
Sabi ko, "Nagka-breast cancer ako."
Na-realize namin na sa siyam na babae, tatlo kami na nagka-breast cancer.
'Yon ang nagtutulak sa 'kin.
Naisip ko, kung gagawa kami ng healthy clothing,
baka kahit papa'no, mapagaling namin 'yong industriya.
Hello. Welcome back sa channel ko. Gumagawa tayo ulit ng "best of".
Isi-share ko 'yong top ten favorite kong hair care.
Dahil, oo, nahanap ko na 'yong sikreto.
May mga routine tayo bilang tao,
na nagiging routine exposures.
Naglibot ka na ba sa personal section ng isang tindahan
tapos tiningnan 'yong sangkap ng mga nilalagay mo
sa balat at katawan mo araw-araw?
May endocrine disruptor chemical ang mga personal product at makeup.
Formaldehyde, mga PFAS,
na ginagamit din sa flame retardants,
phthalates, xenoestrogens, sulfates,
triclosan, EDTA, parabens…
Dinadagdag ang mga chemical na 'to para pagandahin 'yong produkto.
Idinadagdag 'yong phthalates sa hairspray
kasi nakakatulong ito sa flexibility ng buhok.
Idinadagdag din 'to kasi pinapabango nito 'yong produkto.
Isa 'to sa mga sangkap para sa amoy.
Pero masama pala ang epekto sa kalusugan natin ng mga chemical na ito
na idinadagdag para pagandahin 'yong produkto.
Nalaman sa research ko
na pag mas maagang gumamit ng hair products ang isang babae,
mas maaga silang magkakaregla.
Mas maagang nagdadalaga ang mga babae sa America.
Halos umoble 'yong dami ng mga babae na nireregla bago mag-11 years old
mula eight and a half hanggang fifteen and a half.
Isang risk factor sa breast cancer
'yong maagang pagkakaroon ng regla.
Mas mataas 'yong risk na magka-breast cancer, uterine cancer,
dahil mas matagal kang exposed sa hormone na estrogen.
Ang totoo, may mga populasyon
na mas exposed sa mga lason sa kapaligiran.
Ayon sa research, higit sa doble 'yong posibilidad na maagang reglahin
'yong Black girls kesa sa white girls.
Pinakamarami 'yong Black women na may breast cancer,
fibroids, obesity.
Iniuugnay ito sa mga nakakalasong sangkap
sa beauty products na ginagamit nila.
May mga grupong mas exposed kesa sa iba,
pero exposed tayong lahat.
Dito sa Louisiana, hinayaan nila 'yong fossil fuel industry
na magtayo nang magtayo nang magtayo.
Ang daming community na napapaligiran
ng fossil fuel industry.
Sa isang malawak na lupain sa Louisiana
na dating kilala bilang plantation country,
lumalaban para sa malinis na hangin ang mga residente dito.
Tagarito rin 'yong mga ninuno nila.
Parami nang parami 'yong mga komunidad na pinapaligiran ng industrial plants.
Naaapektuhan ng petrochemical industry 'yong mga taong hindi puti,
kung lokasyon ang pag-uusapan.
Sa bansang ito, 68% ng Black people
ang nakatira 30 miles mula sa isang coal-fired power plant.
Bukod pa do'n, ilang milya lang ang layo ng bahay nila
sa mga plastic at petrochemicals dito sa Louisiana.
Ibig sabihin ng "fenceline community",
literal na may bakod sa pagitan ng bakuran mo,
ng swing set mo, at ng petrochemical facilities.
May isang rehiyon sa Louisiana,
mula Baton Rouge hanggang New Orleans,
at 'yon ang "Cancer Alley".
Namatay dahil sa cancer 'yong isang katrabaho ko.
Do'n sa bahay na 'yon.
Pag dumeretso ka, 'yong tito ko at 'yong asawa niya, parehong may cancer.
'Yong isang kapitbahay ko, may stage four cancer.
Naospital siya. Di ko na siya nakita.
No'ng magkaplanta dito, pinadumi 'yong hangin, namatay si Oliver.
Nagkasakit tapos namatay siya. Alam ko kasi dine-date ko siya.
Kamamatay lang ng kaibigan kong si Matt.
Sabi ni Matt, lumaban ako.
Lalaban ako para kay Matt.
Miss Sharon, nakakaisang milya pa lang tayo,
pero nasa 40 tao na 'yong sinabi mo na namatay.
Oo.
Masakit na kilala ko 'tong mga taong 'to na namamatay.
Lahat may cancer. Ano ba'ng problema?
Di mo na kailangang lumayo.
- Hindi. - Andito 'yong bahay mo.
Ayun.
- Andun 'yong fossil fuel industry. - Tama.
- Tapos may sementeryo dito. - Tama.
Lahat naman tayo mamamatay.
Gusto lang natin… Ayaw nating mamatay nang maaga.
- Masyadong maaga. Tama. - At di para sa kasakiman ng iba.
Tama 'yon.
Nakakadurog ng puso.
Pero kailangan nating lumaban.
Death sentence para sa mga komunidad namin
'yong business plan nila.
I mean, kumikita at nakikinabang sila sa pagkamatay ng mga tao,
para gumawa ng plastic?
Para makagawa ng plastic,
papatayin nila tayo.
MABUBUTING TAO. GUMAGAWA NG MABUTI.
Okay. May update kami.
January na ngayon,
isang buwan na sa plastic study.
Last month, nabuntis kami,
pero maagang nalaglag.
Medyo mahirap para sa pamilya,
pinipilit naming maging positive no'ng holidays,
tapos wala kaming makausap…
tungkol dito.
Kaya, ayun.
Pero, parang nabigyan kami ng pag-asa.
Magandang senyales 'yon, sa tingin ko.
Magandang senyales na kaya palang magbuntis ng katawan ko.
Alam n'yo, naging sobrang maingat kami sa paggamit namin ng plastic.
Talagang sinisikap naming gawin 'yong study.
Nakita namin 'yong best results pagdating sa pagbubuntis.
Kaya, sana, pagkatapos ng study,
may mas magandang balita kami.
Nagkaro'n lang ng plastic dahil sa chemistry.
At ayaw ng mga chemist na lasunin at sirain 'yong mundo.
Alam ng mga kumpanya na pag pinatay mo 'yong customer mo, masama 'yon sa sales.
Kaya di naman masamang sabihing,
"Naku, dapat safe at nontoxic 'yong mga gamit natin."
Pero kung titingnan mo 'yong edukasyon ng mga chemist,
magugulat ka kasi walang fundamental classes
na nagtuturo kung pa'no bantayan 'yong masasamang epekto
sa kalusugan ng tao at sa kapaligiran.
Di nila alam 'yong mekanismo ng pagkalason.
Di nila alam 'yong mekanismo ng biodegradation.
Para sa 'kin, di ba 'yon dapat ang unang matutunan ng isang chemist,
'yong kung pa'no hindi makasakit ng tao?
Pero nakakagulat na wala talaga 'yon sa curriculum.
Di ako lumaking nangangarap na maging isang chemist.
Kung may nagsabi sa 'kin noon na magiging industrial chemist ko,
baka tinawanan ko sila.
Pero no'ng na-realize ko na lumilikha ang mga scientist,
nagde-design ang mga scientist, nag-iisip ang mga scientist,
nakita ko 'yong chemistry bilang isang artistic expression.
Kaya ako naging isang medicinal chemist.
Nakapag-publish ako ng limang paper bago ako mag-21.
Nag-graduate school ako sa Princeton.
No'ng 25 na ako,
may 25 publications na ako.
Gumawa ako ng anti-cancer drug na tinatawag ngayong Alimta.
At nagtrabaho ako sa industriya para sa Polaroid.
Di nagtagal, marami na akong patent,
mga imbensiyon, produkto, awards, at mga premyo.
Tapos nagkaro'n ng sakuna.
Pinanganak 'yong anak kong si John nang may sakit na biliary atresia.
Isa 'tong sakit kung saan nakahiwalay ang atay sa bituka,
at di siya makapag-metabolize ng tubig at soluble nutrients.
Inoperahan siya pagkapanganak.
Tapos, no'ng two years old siya,
namatay siya.
Hanggang sa huli, di namin tinanggap na malubha 'yong sakit niya.
Umasa kami.
Pero, oo, mahirap.
Habang nakahiga ako sa kama no'ng gabi ng libing ng anak ko,
nakatitig ako no'n sa kisame, tinanong ko 'yong sarili ko,
"May nahawakan kaya ako sa chemistry lab kaya nagka-birth defect 'yong anak ko?"
Sabi ko, "Bakit?"
"Bakit may mag-iimbento ng isang bagay na delikado?
"Pero, teka lang.
"Kung di kasama sa edukasyon nila 'yong pagkilala at pagbabantay dito,
"ba't di sila gagawa ng gano'n?"
Good, sige.
Talaga?
Oo. Wow, ang dami n'yang—
Dinissect mo 'yan sa yolk ng one?
Oo, mula dito.
Tinitingnan namin ng mga estudyante ko, 'yong iba-ibang chemical,
mula sa BPA compounds at phthalates,
tapos tinitingnan namin 'yong epekto nito sa developmental pathways
mula sa pinakasimula ng development
na kagaya ng pag nasa sinapupunan ang isang human embryo
at na-expose ito sa mga chemical na 'to.
Gumagamit kami ng animal models gaya ng embryo ng sisiw.
Madali lang gawin 'to.
Nagma-micro-inject kami, gamit 'yong maliliit na micropipette,
ng iba-ibang dose ng mga compound.
Ini-incubate namin sila. Tapos sa day 12, tinitingnan namin sila sa microscope.
Di mo kailangang maging scientist para malaman 'to.
Ikukumpara mo lang 'yong control embryos sa mga embryo na nilagyan ng phthalates.
Kitang-kita 'yong pagkakaiba.
Ito 'yong classic phthalate exposure.
Lahat ng katangiang nakikita natin,
nakikita natin na nabawasan 'yong kulay sa buong katawan,
nabawasan 'yong kulay sa mata, sa retina at sa iris.
Tapos dito, lalo na,
nakikita natin na bumubukas 'yong abdominal wall,
lumalabas 'yong ibang lamang-loob,
nakausli sa body wall.
Marami sa mga deformity o malformation na 'to
ang tipikal na makikita sa mga na-expose sa phthalates.
Kinunan namin ng picture lahat ng embryo
na nilagyan ng BPA,
kahit 'yong mabababang dose,
tapos 'yong katamtaman hanggang sa matataas na dose.
Matitindi 'yong defect sa mga embryo. May pagkasira ng mukha at ng cranium.
Mas malaki nang one-third 'yong katawan dito kumpara sa control.
May mga lamang-loob na nakausli sa labas ng katawan.
May ilang embryo na huminto na sa paglaki dahil sa sobrang malformation.
Maaalala mo rito 'yong mga karaniwang birth defects sa tao.
Makikita natin 'yon sa mabababang dose ng phthalates at BPA compounds.
Sa kasamaang palad, marami sa 'tin ang tinuruan
na nagiging lason ang isang bagay dahil sa dose.
Common sense 'yon.
Parang, katamtaman lang dapat ang lahat.
Pero ang totoo, pwedeng magkaro'n ng malaking epekto
kahit konting exposure lang,
lalo na kung hormones natin ang pag-uusapan.
Napakakonting chemical lang ang kailangan para baguhin 'yong behavior ng genes.
'Yon ang endocrine disruption.
Habang lumalaki 'yong fetus,
tapos masi-switch 'yong maling gene sa maling oras,
mali na 'yong magiging development.
Ngayon, alam na natin na pwedeng makasama 'yong parts per billion,
at sobrang liit no'n.
Pero kung may isang patak ka ng tubig
na may one part per billion ng bisphenol A,
ilang molecules ng bisphenol A ang nasa isang patak ng tubig na 'yon?
2.65 trillion molecules.
Isa sa mga ito ang pwedeng makapinsala.
Problema 'yon.
Ngayon pa lang tayo umabot sa level na naiintindihan natin 'yon.
Una sa lahat, good to see you.
Pag-usapan na natin 'yong results?
- Tingin ko— - Sige.
Darby, no'ng una, sobrang taas ng BPA mo.
Tapos bumaba na sa follow-up.
- Ang galing. - Wow.
Jesse, malaki 'yong ibinaba ng BPA mo.
- Talaga? - Wow.
Nagbunga 'yong efforts n'yo.
- Grabe. - Wow.
Tuwang-tuwa ako sa resulta ng intervention.
Pagkatapos ng six weeks,
halos lahat bumagsak sa non-detectable 'yong bisphenol A nila.
Bumaba rin 'yong phthalates nila.
Ang nakakatuwa dito,
magkasabay at pantay 'yong values ng mag-asawa.
Ibig sabihin, makikita sa kanila 'yong pagbabago sa environment nila.
Di ako nagulat na nabawasan 'yong exposure ng participants natin.
Di malinaw kung pa'no nito maaapektuhan 'yong sperm count nila.
Sa totoo lang, matapos ang six weeks,
wala kaming nakitang pagbabago.
Nalungkot ako no'ng nakuha ko 'yong results.
Sabi ko, "Grabe, ano 'to?" Sobrang sama ng loob ko.
Siyempre, nakakadismaya 'to para sa participants.
Pero tandaan natin, kailangan ng 70 araw para makagawa ng bagong sperm.
Kaya malamang, walang improvement na makikita hanggang sa huling samples.
Mahirap 'yong ginagawa nating lahat.
Tingin ko, kailangan nating mag-relax nang konti.
Saka, kung kakayanin, bigyan pa 'to ng konting oras.
Sperm ako na lumalapit sa inyo para hingin ang tulong n'yo.
Nagiging endangered species na kami.
Pero maaayos pa natin ang problemang 'to.
I-welcome natin ang isa sa mga tao
na nililigtas 'yong sperm at future natin,
si John Warner.
Iniisip n'yo sigurong weird na ma-introduce ng isang sperm.
Pero kung iisipin n'yo,
kayo rin naman.
Matapos mamatay dahil sa birth defect 'yong anak ko na two years old,
na-realize ko na may kulang sa edukasyon ko.
Na-realize ko rin na walang university
ang nagtuturo ng kahit ano sa isang chemist
tungkol sa kung pa'no nagiging toxic ang isang molecule.
Na-realize ko na di social movement ang kailangan ng mundo.
Di politika ang kailangan ng mundo.
Ang kailangan ng mundo ay bagong science.
Science na magtuturo sa isang chemist kung pa'no bantayan ang masasamang epekto.
'Yon ang simula ng green chemistry.
Nagsulat kami ni Paul Anastas ng isang libro
tungkol sa green chemistry no'ng 1990s.
Gagawa ka ng kahit anong science o chemistry gaya ng dati,
pero iisipin mo rin,
"Pa'no kung magtagumpay 'to?"
Pa'no kung imbes na publication lang 'to sa isang journal,
may isang kumpanya ang gumawa ng libo-libong kiloton nito?
Ano 'yong epekto sa hinaharap
ng mga desisyon ko sa unang araw ng imbensiyon?
Green chemistry 'yan.
'Yong huli kong bilang, nakapunta na ako sa 65 countries,
kinakausap ang mga presidente at prime ministers,
nagri-ribbon cutting, nagle-lecture, na para na 'tong nagiging movement.
Halos 100 universities sa buong mundo ang pumirma sa commitment
na ipapasok nila 'yong green chemistry sa kinakailangang curriculum.
Pero kailangang maintindihan ng lahat
na di kailangang maging toxic 'yong mga bagay.
Pwede nating matutunan 'yong ibang paraan.
Kahit saan ka tumingin, may plastic.
Dito na talaga tayo umaasa.
Mahirap isipin ang isang mundo na walang plastic.
Pero hindi naman talaga 'yong plastic ang masama.
'Yong mga chemical nito
na may kakayahamg baguhin 'yong hormones natin.
Iniisip ng marami na inaalagaan tayo ng gobyerno.
Di nila tayo hahayaang ma-expose sa mga bagay na makakasama sa 'tin.
Pero di tayo protektado sa mga chemical sa mga pang-araw-araw nating ginagamit.
Kung pag-uusapan 'yong regulasyon ng mga ito sa United States,
iilan lang 'yong mga chemical na naka-ban.
Karamihan sa chemicals, di pa nate-test.
Paulit-ulit na nating na-realize na nakakalason
'yong chemicals na ilang taon na sa merkado.
'Yong DDT.
Maaaring maging matinding banta sa sangkatauhan ang mga pesticide.
'Yong asbestos.
Ipinagbawal na ngayon ng Environmental Protection Agency
ang nag-iisang uri ng asbestos na ginagamit pa rin sa United States.
Nagdudulot ng brain damage sa mga bata 'yong lead sa gasolina.
Lead sa gasolina ang dahilan
kaya mababa 'yong IQ ng kalahati ng populasyon.
No'ng inalis 'yong lead sa gasolina,
nabawasan ng 95% 'yong lead levels sa dugo ng mga bata.
Naitaas ng five points 'yong average IQ ng isang henerasyon ng mga bata.
'Yong mas matatalino at mas creative na mga batang 'yon
ang nagbalik ng bilyon-bilyong dolyar sa ekonomiya.
Malaking tagumpay 'to.
Ang malaking tanong ngayon, ano'ng gagawin natin sa mga plastic?
Ayon sa media, ayaw i-regulate ng federal government
ang mga chemical na 'to dahil batayan nila 'yong biased studies
na mula mismo sa chemical industry.
Sa FDA, Senator,
nakabase lahat ng produkto na ina-approve namin
sa data na hinanda at ginawa sa studies
ng manufacturer na 'yon.
Pero, di ba kayo nababahala do'n? 'Yon ang point ko.
Parang di mo nakikita 'yong koneksiyon.
Umabot tayo dito
kasi wala pa tayong scientific na kaalaman sa endocrine disruption
no'ng unang nagkaro'n ng plastic sa merkado.
Nag-o-on at off nang trilyong beses kada segundo 'yong genes natin
sa bawat araw, bawat segundo ng buhay natin.
Naaapektuhan ng mga bagay tulad ng phthalates at bisphenol A
'yong prosesong 'yong ng pag-on at off ng genes.
Binabalewala ng kasalukuyang science
ng FDA, EPA at CDCs ang molecular genetics.
Sa nakalipas na 30 taon,
lumakas na 'yong science.
Kung tutuusin, minaliit natin 'yong laki ng problema.
Lumaki na nang husto 'yong plastic industry.
Hinayaan natin itong lumala ang di na makontrol.
Marami sa mga chemical na lumalabas sa mga plastic ay mga EDC.
'Yon ang nag-uugnay sa kanila
sa maraming epidemya ngayon ng mga hindi nakakahawang sakit,
gaya ng breast cancer, prostate cancer,
testicular cancer, infertility,
immune disorders, at mga problema sa utak.
Sa kasamaang palad, sa United States,
napipigilan ang regulatory toxicology
dahil sa malaking impluwensiya ng chemical industry sa Kongreso.
Period.
Mahalaga 'yong may matatag na supply chain.
Mabuting bagay 'yong paggawa ng plastic sa America.
Nandito tayo ngayon sa isang taniman
kung saan dinala 'yong mga ninuno ko na kinuha sa Africa
para maging mga alipin.
Ramdam ko pa rin 'yong alaalang 'yon.
Ngayon, 'yong fossil fuel industry dito sa Louisiana,
gusto nilang magtayo ng mga planta
sa mga dating taniman,
kahit alam nila kung gaano kasakit
'yong kasaysayang 'yon para sa lahat.
Napakasakit kasi ginagamit nila 'yong mentalidad
na ginamit nila sa mga taniman,
di lang para huthutan si Mother Earth,
kundi para saktan ang mga tao ring 'yon.
Ipinapakita nito na wala silang pakialam sa sangkatauhan.
Nandito kami para i-announce ang $9.4 billion investment ng Formosa.
Masaya akong i-announce sa inyo ang pambihirang investment na ito,
paglikha ng trabaho, dito mismo sa St. James Parish,
mga two miles lang mula sa paanan ng Sunshine Bridge.
Isang planta 'yong Formosa plant na gusto nilang itayo
sa isang dating taniman.
Di lang ito basta planta.
Tinatawag itong pinakamalaking pasilidad sa estado.
May mga tulad ni Sharon Lavigne
na lumalaban sa malaking international corporation,
mula sa mesa nila sa kusina.
Para itong kuwento nina David at Goliath, kung merong gano'n.
Isang multibillion-dollar chemical company
ang nakatakdang magtayo ng napakalaking planta do'n.
'Yon ay bago nila makaharap
si Miss Sharon Lavigne at ang Rise St. James.
Itatayo dapat ang Formosa Plastics two miles mula sa bahay ko.
Sabi ko, "Panginoon, di para sa Formosa ang lupaing 'to. Dito kami nakatira."
Wala akong balak maging aktibista.
Ang alam ko lang, di ko maalis sa isip ko 'yong Formosa Plastics.
Una sa lahat, nagdasal muna kami.
- Alam ko, nagsabi ako sa Diyos. - Oo naman.
Umupo ako sa balkonahe at nagdasal.
Tinanong ko ang Diyos. Kung sinabi ng Diyos na lumipat ako,
di ako lumalaban ngayon.
Pero sabi ng Diyos, lumaban ako.
Sabi sa 'kin, "Inaprubahan ng gobernador 'tong planta. Di n'yo 'to mapipigilan."
Sabihin mo sa kanya, itayo niya 'to sa kanila.
Akala niya, tanga 'yong mga taga-St. James
para maglagay sila ng isa pang planta sa 'min. E, may 12 na kami?
Hindi.
Di matutuloy 'yon.
Nag-rally kami.
Nagmartsa kami.
Pumunta kami sa mga parish council meeting.
Kung itatayo ang Formosa sa St. James,
di kami mabubuhay.
Kami ang Rise St. James, at lalaban kami para sa St. James Parish.
May kailangang labanan ang Formosa.
Pag-usapan natin 'yong huling resulta ninyo.
Ang nakakagulat para sa 'kin, Katie,
tumaas nang husto 'yong phthalates mo.
At nandito kayo sa panahon na pinapababa n'yo 'yong exposure n'yo.
Baka may nakatago. Naisip ko, "Ano 'yong nakatago na…?"
Sa trabaho ba? Alam mo 'yon, malay natin?
Tim, di maganda 'yong sperm numbers mo.
- Oo. - Oo nga.
Medyo bumaba 'yong concentration mo.
Okay.
Parang walang masyadong pagbabago,
'yon ang masasabi ko.
Ang nakakalungkot sa mga ganitong study, di lahat mag-i-improve.
Mahirap alisin lahat ng contaminants sa buhay mo.
Sobrang laganap ng mga endocrine disruptor.
Na-e-expose ka sa kanila kahit di mo inaasahan.
Pero di no'n pinapadali 'yong pagbibigay ng masamang balita.
Matagal na ninyong sinusubukan, di ba?
- Oo. Mahigit sampung taon. - Oo.
Masaya ako na nakatulong sa buhay n'yo 'yong intervention.
Oo nga.
Pero wala akong makitang senyales na malapit na kayong,
alam n'yo na, magbuntis.
- Oo. Sigurado 'yon. - Tama.
- Okay lang 'yon, parang… - Oo.
Kasi, alam mo na…
Alam naming kailangan ng milagro…
Mahirap talaga 'yong hindi mabuntis.
Sa totoo lang, may mga sandali
na parang medyo napagod na 'ko.
'Yong pahirap nang pahirap taon-taon,
para sa akin…
gaya ng Father's Day at Mother's Day.
Lagi kong iniisip na ise-celebrate ko 'yon.
Pero di kami gano'n.
Mapapaisip ka lang,
"Wow, ibang-iba 'yong buhay namin kesa sa inasahan namin."
Pero di ako bibitaw sa pag-asa
na pwede pa kaming magkaanak balang-araw.
Ipina-subpoena ng hepe ng pulis ng California ang ExxonMobil…
Sabi ni Attorney General Rob Bonta,
inexaggerate ng fossil fuel at petrochemical companies
ang papel ng pagre-recycle at pagpigil sa problema.
Kalahating siglo na ang ginagawang panlilinlang
ng mga fossil fuel at petrochemical companies.
Opisyal na trabaho ang ginagawa ko, pero personal din 'to.
Sabi sa 'kin ng panganay kong babae, "Dad, mahal ko 'yong pamilya ko.
"Gusto ko ng sarili kong pamilya balang-araw.
"Pero iresponsable 'yong magdala ng bata sa namamatay na planetang 'to.
"Kaya wala akong planong magkapamilya."
Mali 'yon.
Di dapat manakaw 'yong mga pangarap
ng susunod na henerasyon dahil sa mga pagkakamali natin,
sa pagiging iresponsable natin.
Para saan? Walang katapusang kita?
PANATILIHING MAGANDA ANG AMERIKA
Itinatag sa kasinungalingan ang buong industriya ng plastic.
Kaya lang naman may plastic kahit saan ngayon,
sinabihan kasi ang mga tao na pwedeng i-recycle ang produktong 'to.
Mga tao ang nagsimula ng polusyon.
Kaya itong pigilan ng mga tao.
'Yong kumpanyang gumawa ng ad, na Panatilihing Maganda ang Amerika,
isa sa mga nagpondo ang isang plastics industry trade group
na binubuo ng mga nangungunang kumpanya ng inumin at packaging.
Parang kakaiba ito hanggang sa ma-realize mo 'yong mensahe,
"Nakasalalay sa consumer ang pagpigil sa polusyon."
Di sana bibili ang mga tao ng plastics
at aasa sa plastics at gagamit ng plastics
kung alam nilang sinisira nito 'yong planeta.
Naglunsad ng imbestigasyon sa ExxonMobil ang Department of Justice ng California.
Nalaman namin 'yong mga nasabi sa internal communications, gaya ng
hindi kayang tustusan ang malawakang pagre-recycle.
Pero patuloy pa rin nilang sinasabi
'yong kathang-isip na mare-recycle ang mga plastic.
Isang paraan 'yong pagpapagana ng recycling
para manatili sa merkado 'yong mga produkto nila.
- Isang paraan para magbenta ng plastic. - Oo.
Win-win situation 'yon.
Ngayon, 9% lang ng mga plastic ang na-recycle.
Nakakagulat.
Kasi di kikita 'yong malalaking plastic company dito.
Mahal mag-recycle.
Sobrang dami rin ng ginagawa nating plastic.
Di na kinakaya ng sistema
na mag-recycle ng sarili niya.
Matapos ang ilang dekada na tapunan sila ng higit kalahati ng basura ng mundo,
ipinagbawal na ng China 'yong karamihan ng mababang uri ng recycling products.
Mukhang pagod na ang China sa pag-import ng basura natin.
Kung di recyclable ang mga plastic,
dapat sabihin 'yon.
Kailangan may katotohanan sa advertising.
Tingnan mo, Tracy, papunta siya sa basurahan.
Nakakagulat na hinayaang mangyari 'tong kathang-isip na 'to
sa loob ng maraming dekada.
Parang sa tabako.
Pag may malalaking korporasyon na nagsisinungaling sa publiko
at ginagatungan 'yong pandaigdigang krisis sa plastic pollution, dapat pigilan 'to.
Di ako aasa o hihiling na mangyari 'yon. Ako ang gagawa no'n.
No'ng na-diagnose na may cancer ako,
nagtuturo ako ng sustainable fashion
at na-realize ko na di na ito tungkol sa sustainability.
Tungkol ito sa pagtanggal ng lahat ng petrochemicals.
Pinakamalaking source ng microplastics sa kapaligiran ang mga tela.
Pero sa California Cloth Foundry,
cotton, linen, hemp, flax, at viscose mula sa mga puno
ang mga fiber dito.
Pinakanakakalason na proseso sa textile supply chain ay 'yong mga tina,
at galing 'yon sa petrochemicals.
Marami sa mga sangkap namin, makikita sa kusina,
gaya ng kastanyas at bakal.
'Yon ang mga pangunahing sangkap sa North Face at Levi's program namin.
Isa pa 'yong elderberries,
isa sa mga pangulay na ginagamit namin sa mga hoodie ni Gisele Gaia.
Pero mahal.
Kaya kung babaguhin ang fashion
mula sa isang nakakalason at pangmaramihang industriya,
kailangan nating palakihin ang green chemistry.
Di naman talaga kailangan ang fashion,
pero malaki pa rin ang papel nito sa society.
Halos buong buhay ko, nagtrabaho ako bilang designer,
at pangunahin dito 'yong pag-imbento ng mga bagong produkto.
Dumating 'yong punto na na-realize ko na ako mismo 'yong gumagawa
ng lahat ng problema sa kapaligiran na hinaharap natin.
Bilang designer, kinukumbinsi mong bumili, gumastos, at magsayang ang mga tao.
Pero ten years ago, na-realize ko na pwedeng magdesisyon ang mga kagaya ko
kung makakapinsala ang isang kumpanya
o magtayo ng isang bagong paraan ng pagnenegosyo.
Kaya no'ng 2015, sinubukan namin na kumbinsihin ang mga korporasyon
na gumamit ng recycled materials sa halip na gumawa pa nang gumawa.
Gumawa kami ng sapatos gamit 'yong mga lambat.
Pero plastic pa rin 'yong plastic, kahit i-recycle mo pa.
Kaya kailangang mawala 'yong plastic.
Susunod, gusto kong imbitahan si Cyrill Gutsch.
Uy. What's up, Paris?
Oras na para mag-imbento ng mga bagong materyales
na gawa sa kalikasan.
Ito ang unang jacket na dinesign ng Dior, ni Kim Jones, para suportahan tayo
sa proseso ng paggawa ng Bananatex, isang bagong technology.
Di kailangang manggaling
sa petroleum-based material ang konsepto ng plastic.
Walang law of physics ang nagsasabi na 'yon ang dapat gamitin.
Nagkataon lang na 'yon ang ginagamit natin ngayon.
Maging bukas tayo, mahalin ang kalikasan,
at pag-aralan, "Paano nakakagawa ng transparent na bagay ang kalikasan?
"Paano ito nakakagawa ng matibay pero malambot na bagay?"
Lahat ng masasabi mo
na kayang gawin ng plastic o polymer, nagagawa ng kalikasan.
Kung matututo tayo sa kalikasan,
makakagawa tayo ng mga bagay na hindi masyadong toxic
at maging mas responsable sa kapaligiran.
Sa Sway, gumagamit kami ng seaweed para pamalit sa mga plastic,
usually 'yong maninipis na film.
Walang plastic sa sapatos na 'to.
Kaya pwedeng ilagay ang buong produkto sa compost.
Pagkalipas ng seven hanggang ten weeks, puro nutrients na lang ang matitira.
Kami ang gumagawa ng first performance pigment sa mundo
na 100% plant-based.
Gusto naming palitan lahat ng tradisyonal na tina, mga lason.
Ginaya namin 'yong prinsipyo
na nagbibigay ng natural na kulay sa mga paruparo.
Kaya namin lahat ng kulay sa visible spectrum.
Nasa gitna tayo ng material revolution.
Ito ang pinakamalaki at pinaka-exciting na hamon sa mga tao.
Lumalaban tayo para sa survival natin gamit ang pagde-design at paggawa ulit
at pagbibigay ng bagong kahulugan sa lipunan natin,
kung paano ginagawa ang mga bagay.
Isipin n'yo, balang-araw sasabihin natin,
nontoxic at ligtas na 'yong polymers at plastics at mga materyales sa mundo.
Balang-araw, masasabi na natin sa mga tao, "Nagawa natin."
Di, "Gusto namin 'yon," kundi, "Nagawa natin."
Malaki 'yong risk.
Kailangan ng trial and error at pagsisikap.
Kahit malaki na 'yong nabawas sa exposure ng mga mag-asawa
sa gitna ng study,
gusto kong malaman kung mapapanatili nila 'yong pag-iingat.
Tingnan natin 'yong graphs n'yo.
- Okay? - Sige.
Ito 'yong BPA ni Darby.
Okay.
Bumaba sa gitna.
Ito 'yong high-molecular weight phthalates mo.
Di ba, 'yon 'yong nasa malambot na tubes
saka 'yong malalambot na water bottle.
Bumagsak 'yong levels mo.
- Masasabi kong success 'yon. - Ang galing.
Jesse, ito 'yong BPA mo no'ng umpisa.
Grabe 'yong pagpapababa mo sa levels mo at napanatili mo 'tong mababa.
- Ibang klase. - Ang galing.
Mataas din 'yong high molecular weight no'ng umpisa,
tapos napababa mo 'to saka napanatili mong mababa.
- Ang galing. - Ginalingan mo talaga.
- Pa'no mo ginawa 'yon? - Bale…
Napababa ng mga mag-asawa 'yong bisphenols nila,
karamihan, undetectable na. Ang galing no'n!
Medyo mas makulit 'yong phthalates,
pero nakita natin na may makabuluhang pagbaba.
Una sa lahat, sinunod ito ng mga mag-asawa,
nagustuhan nila, at gusto nila itong ipagpatuloy.
Tinigil talaga namin 'yong pagkain sa labas.
Nakatipid kami, saka nag-bonding kami sa pagluluto.
Maganda 'yong nagawa nito sa inyo.
- Oo naman. - Walang duda.
Pag alam mo na, di ka na pwedeng bumalik.
'Yon lang ang di maganda pag nalaman mo 'yong tungkol sa plastics.
Naramdaman n'yo 'yon?
- Na di na kayo makabalik? - Oo.
Di siya gano'n kahirap, gaya ng inisip namin,
kasi parang sa isang linggo, gawin natin 'to,
tapos isa pang linggo, gawin natin 'yon.
Sa tingin ko, naiiwan 'yong mga nagiging habit mo.
Makakasanayan mong di gamitin 'yon o gamitin 'yong kapalit no'n.
Gaya ng pagbabago sa paghahanda ng pagkain saka kung pa'no ito itago.
Pinakamahirap 'yong mga pabango.
Halimbawa, 'yong sabong panlaba.
Parang 24/7 namin 'tong inaamoy, tapos sasabihin,
"Grabe, di ko mapigilang amuyin 'to."
Kung bibili kami ng kumot o kung anuman,
bibilhin namin 'yong 100% cotton.
- Oo nga. - Mas alam na namin ngayon.
Sini-share ko na 'to sa lahat ngayon.
Tingin ko, nagiging concerned ang mga tao pag nalaman nilang naapektuhan sila.
Lumalaban ang mga tao kahit mahirap.
Talagang David laban kay Goliath.
Pero matibay 'yong paniniwala nila saka malakas 'yong loob nila.
Sa lupaing ito sa St. James,
dito nila gustong itayo ang $9.4 billion Formosa petrochemical plant.
Pinag-uusapan ngayon ang lupaing 'to
matapos matuklasan ang mga libingan na walang marka ng mga inalipin.
Ayon sa batas ngayon sa Louisiana,
bawal magtayo sa mga libingan.
Ang nakakatuwa do'n, nananalo na ang mga tao ngayon.
'Yong mga ninuno na nakalibing sa mga libingang walang marka
ang pumipigil sa mga fossil fuel plant.
Parang bumabalik 'yong mga ninuno
saka sinasabing, "Tama na."
- Magkasama tayong lalaban. - Tama.
- Lalabanan natin ang Formosa. - Tama.
Di natin sila hahayaang kunin ang mga ninuno natin sa lupang ito
para ilipat sa ibang lugar.
Pumanig sa amin si Judge Trudy White
at sinabihan ang Formosa na umalis sa property.
Dahil may karapatan kami na lumanghap ng malinis na hangin.
Mahirap talagang kalabanin si Sharon Lavigne.
Di siya dapat balewalain.
Alam kong kung magsasama-sama kami,
mananalo kami.
Nasabi ko na, talo ang may pera sa nagkakaisang mamamayan.
Di scientific 'yong karamihan ng hadlang
para makontrol 'yong exposure sa mga nakakalasong chemical.
Kailangan ng tapang, vision, at political will
para harapin 'yong problema.
Lahat ng bansa, di perfect ang pagkontrol sa nakakalasong mga chemical at plastic.
Pero world leader dito ang European Union.
May chemical legislation sila na tinatawag na REACH,
na iniuutos ang pag-test sa mga chemical
para sa safety at toxicity bago sila ilabas sa merkado.
May siyam na chemical na ipinagbabawal
sa personal care products sa United States.
Higit 1,100 ang ipinagbabawal sa EU.
Makikita n'yo 'yong layo ng agwat nila.
Target ng bagong EU rules mula sa European Commission
ang sampung single-use plastic product.
Di mawawala ang mga produktong 'to.
Gagawin lang sila gamit ang ibang materyales.
May pagkakataon tayo.
May pinag-uusapan na global plastics treaty ang UN.
Higit pa sa pagbuo ng international treaty ang conference na ito.
Tungkol ito sa pagbangon ng sangkatauhan para harapin ang isang hamon sa pamumuhay.
Nakikita na 'yong unti-unting pagtanggap sa pagbabawal sa bisphenol A, o BPA,
pati sa ibang bisphenols na nagdudulot ng parehong pinsala.
Sinisira ng mga chemical na ito 'yong hormones,
kasama rito 'yong pagtaas ng estrogen.
Katunayan, pinag-aralan ang BPA noong 1930s
para sa potensiyal na gamit nito sa hormone regulation,
kasama dito ang birth control.
No'ng 2025, sinabi ng EU na tama na.
Simula no'ng Lunes, ipinagbawal ng European Union ang paggamit
ng endocrine disruptor na makikita sa lalagyan ng pagkain.
Kung kasama sa iniisip natin 'yong kalusugan natin,
di na tayo gagamit ng paraan na naka-focus sa mga nakikita natin sa mga beach,
sa mga karagatan.
Kailangan nating pag-isipan 'yong pumapasok sa katawan ng tao.
May binago ka ba sa pinagtatrabahuhan mo
kaya bumaba 'yong exposure mo?
Marami akong binago. Para sa 'kin, marami akong binago.
No'ng makilala ko si Bruno,
nag-alala ako na baka di niya mabawasan 'yong exposure niya
o mapaganda 'yong sperm count niya.
Construction worker siya,
exposed siya sa mga construction material.
Mali ako.
Apat 'yong semen analysis mo, tama?
Maganda 'yong tatlo. Pinakamaganda 'yong huli.
Sa kabuuan, nag-improve ka talaga nang husto.
Oo nga.
Di namin inasahan 'yon.
Naisip namin, "Ano?"
Kung titingnan natin, nasa 44 'yong concentration mo.
Tapos naging 60.
Nakita ko 'yong sperm results n'yo. Nag-improve sila.
Uy, okay 'yon.
Tumaas nang 50% 'yong total motile count mo.
- Grabe. - Oo.
- Malaki 'yon. - Ang galing.
Medyo mataas 'yong mga numerong pinag-uusapan namin.
- Ang taas ng concentration. - Oo nga!
Grabe talaga.
Naging Superman ka na.
Nandito 'yong mga resulta.
'Yong pinaka-exciting para sa 'kin, malamang para sa inyo rin,
tumaas 'yong total sperm count n'yo.
Nasa 40 'yong cutoff para sa fertile.
No'ng una, mas mababa ka do'n. Ngayon, nasa 77 ka na.
Sobrang nakakatuwa 'yon!
Thank you.
Natuwa talaga ako sa resulta ng sperm analysis.
Sa anim na lalaki sa study,
nag-improve 'yong semen quality sa maraming parameter ng lima sa kanila.
- Ano'ng pakiramdam mo do'n? - Masaya ako.
- Talaga? - Oo.
Ang saya talaga na gumana 'yong intervention.
Mula sa pagiging infertile, normal na 'ko ngayon.
Isa pang magandang nangyari sa intervention na 'to,
mukhang nag-improve 'yong buhay nila sa maraming paraan na di natin inasahan.
No'ng inalis namin lahat, mula sa…
tingin ko, nasa 212 ako no'ng nagsukat tayo,
naging 198 ako.
Ngayon, nasa 202 na ako ulit.
Nabawasan ka ng ten pounds.
Di na ako masyadong nagigising sa gabi, mas malalim na 'yong tulog ko.
Bumaba 'yong body mass index ng one-third ng participants.
Higit sa 60% ang nagsabi na naging mas masigla sila,
80% ang nagsabi na mas naging maayos 'yong pagtulog nila,
86% ang nagsabing plano nilang ipagpatuloy 'yong mga pagbabagong 'to.
Pakiramdam ko mas nakakapag-focus ako.
Wala na 'yong dating brain fog.
Mas magaan 'yong pakiramdam. Mas enjoy ako. Bakit di ko itutuloy 'to?
Para maintindihan 'yong pattern ng sakit, kailangan mo ng mas malaking populasyon.
Gagamitin ang mga resultang ito
para suportahan 'yong application para sa mas malaking study
na popondohan ng gobyerno.
Kaya tingin ko, mga pioneer tayo.
Nag-decide ako na mag-pregnancy test ngayon, isa pa,
tapos, isi-share ko sa inyo.
Malay natin, di ba?
Isa.
Dalawa.
Tatlo.
Apat.
Ano'ng ibig sabihin n'yan?
Joke ba 'to?
Di ito joke, di ba? Di pwede.
May dalawa.
Di ako tiwala sa test na 'to.
Sige, hawakan mo dito. Gagamit ako ng isa pa.
Ay, mahal ko.
BUNTIS
Mahal ko.
I love you.
Marami nang nagbago mula no'ng huli tayong nag-usap.
Ngayon, 15 weeks na akong buntis.
Alam na rin namin na lalaki 'to,
kaya di namin siya mapangalanan ng "Shanna".
Oo nga. Plano sana namin, "Shanna".
Okay, ito 'yong katawan. 'Yon ang mga paa.
Pagkatapos ng study, nalaman namin na buntis kami.
Oo nga! Oo…
Buntis kami.
- Oo. - Ang galing.
- Buntis kami pero ako talaga 'yong buntis. - 'Yon kasi ang sinasabi nila.
No'ng una, mababaw lang 'yong pagpapakilala ko sa participants.
Pero patuloy akong nagugulat kung ga'no kasaya na makita sila,
na makausap ko sila, na makilala sila.
Ang ganda.
Nakita mong gumalaw?
Gumagalaw siya, honey.
Ramdam ko 'yong koneksiyon ko sa kanila.
Nakakagulat kasi di karaniwan na maramdaman mo 'yon
sa isang study.
Knock, knock.
- Hi! - Hi!
Kita mo 'yang ginawa mo.
- Ginawa natin. - Ginawa natin.
Kung gusto mong magkaanak,
naniniwala ako na karapatang pantao 'yong magawa 'yon.
Sa tingin ko, mas optimistic ako ngayon na malutas 'yong problema sa fertility.
Pero labanan 'to, at lumalaban ako.
Kaya ko kayo kinakausap.
- Perfect ka. - Oo nga.
Nagsalin ng Subtitle: Ivy Grace Quinto