1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Downloaded from
YTS.BZ
2
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Official YIFY movies site:
YTS.BZ
3
00:00:58,000 --> 00:00:59,800
Şimdi Polonya'ya geçelim.
4
00:00:59,960 --> 00:01:01,360
Holokost'un en önemli
5
00:01:01,520 --> 00:01:03,160
kısımlarından birine
6
00:01:03,320 --> 00:01:05,760
birinci elden ışık tuttuğu
belirtilen o keşfe.
7
00:01:05,920 --> 00:01:08,600
Bunlar 80 yıl sonra gün yüzüne çıkan
8
00:01:08,760 --> 00:01:12,720
tarihî değere sahip belgeler.
9
00:01:12,880 --> 00:01:15,880
Karşınızdaki bu negatif,
dünyadaki tek nüsha.
10
00:01:16,040 --> 00:01:18,040
Varşova Gettosu Ayaklanması'nın
11
00:01:18,200 --> 00:01:19,600
tam kalbinden.
12
00:01:19,760 --> 00:01:22,320
İfade edilemeyeni
ifade eden görüntüler.
13
00:01:22,480 --> 00:01:25,360
33 kareye sığdırılmış
hayat kesitleri.
14
00:01:25,520 --> 00:01:28,280
Bunlar
23 yaşındaki Polonyalı itfaiyeci
15
00:01:28,440 --> 00:01:31,400
Grzywaczewski tarafından çekilmiş.
16
00:01:31,560 --> 00:01:34,720
Varşova Gettosu Ayaklanması,
Yahudi direnişinin
17
00:01:34,880 --> 00:01:38,720
soykırım sırasında
Nazi rejimine karşı bir eylemiydi.
18
00:01:38,880 --> 00:01:42,000
Bu fotoğraflar tarihçiler için
son derece değerli
19
00:01:42,160 --> 00:01:44,840
çünkü bunlar ayaklanmaya dair
20
00:01:45,000 --> 00:01:48,720
Nazi propagandası olmayan
bilinen tek görüntüler.
21
00:01:48,880 --> 00:01:51,480
AYAKLANMA GÖRÜNTÜLERİ
AİLE KOLEKSİYONUNDAN ÇIKTI
22
00:01:51,640 --> 00:01:54,440
KAYIP KARELER:
YAHUDİLERİN SON DİRENİŞİNDEKİ DEHŞET
23
00:01:54,600 --> 00:01:56,640
Ve elimizdeki bu belgeler
24
00:01:56,800 --> 00:02:03,640
sıradan bir insanın neler gördüğünü
25
00:02:03,800 --> 00:02:08,840
ve o insanın Nisan 1943'te yaşanan
tüm o inanılmaz olayları
26
00:02:09,000 --> 00:02:13,400
nasıl kadraja aldığını
bize gösteriyor.
27
00:02:13,560 --> 00:02:18,080
Hayatımın çoğunda
bunları unutmaya çalıştım.
28
00:02:51,840 --> 00:02:58,240
GETTODAN 33 FOTOĞRAF
29
00:03:01,560 --> 00:03:03,120
Sevgili kızım
30
00:03:03,280 --> 00:03:05,240
Leszek hayatını riske atarak
31
00:03:05,400 --> 00:03:08,440
bir dizi fotoğraf çekmeyi başardı.
32
00:03:08,600 --> 00:03:11,280
On yıl önce ona ulaşıp
33
00:03:11,440 --> 00:03:15,440
fotoğrafları bana göndermesini
istemiştim.
34
00:03:15,600 --> 00:03:20,120
Elime geçen birkaç kareyi
bugüne kadar sakladım.
35
00:03:20,280 --> 00:03:24,240
Bu fotoğraflar
hikâyemizi de anlatıyor.
36
00:03:26,080 --> 00:03:28,560
Negatifler Leszek'in elinde.
37
00:03:28,720 --> 00:03:31,720
Bu fotoğraflar
daha önce hiç yayınlanmadı.
38
00:03:31,880 --> 00:03:36,400
Kasten uzun süre sakladım.
Dünya olanları unutmaya başladığında
39
00:03:36,560 --> 00:03:40,960
onları ortaya çıkarmaya niyetliyim.
40
00:03:41,120 --> 00:03:46,000
Henüz doğru zaman mı bilmiyorum
ama benim zamanım geçiyor.
41
00:03:47,120 --> 00:03:51,640
O zamanlar daire
biraz farklı görünüyordu
42
00:03:51,800 --> 00:03:57,080
ama doğrudan babamın odasına gidelim.
43
00:03:57,240 --> 00:04:02,120
Ölümünden sonra ortalığı toplarken
44
00:04:02,280 --> 00:04:04,960
bu tahtaların
hareket ettiğini fark ettik.
45
00:04:05,120 --> 00:04:08,800
Bu gizli bölmede
babamın günlüklerini bulduk.
46
00:04:24,640 --> 00:04:28,680
Kız kardeşim ve benim
bunların varlığından haberimiz yoktu.
47
00:04:28,840 --> 00:04:31,720
Babam onlardan hiç bahsetmedi.
48
00:04:36,080 --> 00:04:39,960
Çok ilginç zamanlardan geçiyoruz.
49
00:04:40,120 --> 00:04:43,000
Günlük tutmaya başlamak için
isabetli bir yıl seçmişim.
50
00:04:43,160 --> 00:04:45,280
Büyük bir gösteriye katıldım.
51
00:04:45,440 --> 00:04:48,960
Atmosfer sönüktü.
Öyle kayda değer bir coşku yoktu.
52
00:04:49,120 --> 00:04:52,160
Konuşmalar basmakalıptı.
53
00:04:52,320 --> 00:04:54,920
Milliyetçiler,
"Yahudiler kahrolsun!" diyordu.
54
00:04:55,080 --> 00:04:56,960
Sesim kısılana kadar bağırdım.
55
00:04:57,120 --> 00:05:02,280
Ama artık önemi yok.
Öbür gün finallerim var.
56
00:05:02,440 --> 00:05:04,440
Okuldan dönerken arkadaşım dedi ki
57
00:05:04,600 --> 00:05:09,360
"Savaş yaklaşırken
ders çalışmak anlamsız."
58
00:05:15,040 --> 00:05:17,800
1 Eylül Cuma sabahı şunu duydum.
59
00:05:17,960 --> 00:05:20,880
"Hava saldırısı alarmı,
pencereleri kapatın!"
60
00:05:21,040 --> 00:05:22,680
İşte böyle uyandım.
61
00:05:22,840 --> 00:05:25,560
İlk Alman uçaklarını
Varşova üzerinde gördüm.
62
00:05:39,640 --> 00:05:41,160
Almanlar insanları
63
00:05:41,320 --> 00:05:43,840
çalıştırmak için toplarken
evde tıkılıp kaldık.
64
00:05:44,000 --> 00:05:47,160
Karşılaştıkları herkesi durduran
65
00:05:47,320 --> 00:05:51,400
çok sayıda SS devriyesi ortaya çıktı.
66
00:05:52,680 --> 00:05:57,840
Alman şirketlerinde çalışanlar
kovuldu.
67
00:05:58,840 --> 00:06:02,400
Yakalananlar toplanıp götürüldü
68
00:06:02,560 --> 00:06:04,440
ve trene bindirildi.
69
00:06:04,600 --> 00:06:06,640
İki arkadaşım yakalandı.
70
00:06:06,800 --> 00:06:09,880
Bir tek Yahudilerin durumu
bizden kötü.
71
00:06:11,760 --> 00:06:14,880
Ben, Shoah Mağdurları
Görsel Tarih Vakfı'ndan
72
00:06:15,040 --> 00:06:16,680
Dina Cohen.
73
00:06:16,840 --> 00:06:19,880
Bugün 7 Kasım 1996.
74
00:06:20,040 --> 00:06:23,960
Chevy Chase, Maryland, ABD'de
kızlık soyadı Laks olan
75
00:06:24,120 --> 00:06:26,680
Romana Kaplan'la röportaj yapıyorum.
76
00:06:26,840 --> 00:06:29,640
Röportaj İngilizce olacak.
77
00:06:29,800 --> 00:06:31,880
Ne zaman doğdunuz?
78
00:06:32,040 --> 00:06:35,760
Polonya, Varşova'da doğdum.
79
00:06:35,920 --> 00:06:38,600
Ailenizi tarif edebilir misiniz?
80
00:06:41,360 --> 00:06:44,560
Babam kimya mühendisiydi
81
00:06:44,720 --> 00:06:50,160
ve çok prestijli bir pozisyondaydı.
82
00:06:50,320 --> 00:06:57,200
Sabun, parfüm
ve mum üreten bir fabrikadaydı.
83
00:06:57,360 --> 00:06:59,040
Sevgili Roma,
84
00:06:59,200 --> 00:07:02,160
benden geçmişe dair yazmamı istedin.
85
00:07:02,320 --> 00:07:05,840
Hatırlayamayacak kadar
küçük olduğun o kötü zamanlarda
86
00:07:06,000 --> 00:07:09,120
çektiklerimize dair.
87
00:07:09,280 --> 00:07:10,720
Mektup yazmaya çalışacağım
88
00:07:10,880 --> 00:07:15,040
ama buna gücüm var mı bilmiyorum.
89
00:07:15,200 --> 00:07:18,000
Dünyamız paramparça oldu.
90
00:07:18,160 --> 00:07:22,560
Sırf Yahudi olduğumuz için
Almanlarca "tehlike" olarak görüldük.
91
00:07:23,640 --> 00:07:27,400
Biz alt sınıf insanlardık,
yok edilmesi gereken bir ırktık.
92
00:07:27,560 --> 00:07:31,960
Davud'un Yıldızı kol bantlarını
takmak zorunda kaldık.
93
00:07:32,960 --> 00:07:36,920
Tüm Yahudi işletmelerine
Almanlar el koymuştu.
94
00:07:37,080 --> 00:07:41,800
Banka hesaplarına ve kasalarına da.
95
00:07:45,840 --> 00:07:48,760
Bizi nüfusun kalanından ayırmak için
96
00:07:48,920 --> 00:07:54,840
Varşova Gettosu
1940 yılının sonbaharında kuruldu.
97
00:07:55,000 --> 00:07:56,800
Bir duvarla çevriliydik.
98
00:07:56,960 --> 00:07:58,440
Getto dışındaki
99
00:07:58,600 --> 00:08:02,440
tüm Varşova Yahudileri
oraya taşınmıştı.
100
00:08:02,600 --> 00:08:04,440
Getto küçülüyordu.
101
00:08:04,600 --> 00:08:08,200
Bizi taşınmaya
ve eşyalarımızın çoğunu
102
00:08:08,360 --> 00:08:10,920
geride bırakmaya zorladılar.
103
00:08:11,080 --> 00:08:14,800
Kısa süre sonra
gettoda yarım milyon insan kaldı.
104
00:08:14,960 --> 00:08:19,280
Yahudiler arasındaki
yoksulluk günbegün artıyordu.
105
00:08:20,520 --> 00:08:22,120
Bir bebeğim vardı.
106
00:08:22,280 --> 00:08:28,080
Babamın patronunun
bana verdiği büyük bir bebekti.
107
00:08:28,240 --> 00:08:30,120
Ona Krystyna derdim.
108
00:08:34,320 --> 00:08:39,640
Annemin,
takılarından bazılarını bebeğin içine
109
00:08:39,800 --> 00:08:41,600
diktiğini hatırlıyorum.
110
00:08:45,200 --> 00:08:47,160
Paramız bitti.
111
00:08:47,320 --> 00:08:49,200
Paralı iş bulmak imkânsız.
112
00:08:49,360 --> 00:08:51,840
Herkes
göstermelik bir iş bulmaya çalışıyor.
113
00:08:52,960 --> 00:08:56,000
Eski sınıf arkadaşıma rastladım.
114
00:08:56,160 --> 00:08:59,800
İtfaiye Birliği'nin
eğitim bölümünde görevliymiş.
115
00:08:59,960 --> 00:09:03,360
Onun yardımıyla işe girerim.
116
00:09:04,720 --> 00:09:06,480
Żoliborz'a gittim.
117
00:09:06,640 --> 00:09:10,480
Zil çaldığında
itfaiyeciler üniformalarını giydiler.
118
00:09:10,640 --> 00:09:15,320
Kemerlerini ve kasklarını taktılar.
Sonra da görev için sıraya girdiler.
119
00:09:20,440 --> 00:09:24,800
Annem bu okulun yanındaki
sokakta oturuyormuş.
120
00:09:25,840 --> 00:09:29,640
Babam
onun fotoğraflarını çekmeyi severdi.
121
00:09:29,800 --> 00:09:34,880
Ömrü boyunca
en sevdiği modeli o oldu.
122
00:09:36,240 --> 00:09:39,760
Marysia'yı çok seviyorum.
Bacakları çok biçimli.
123
00:09:39,920 --> 00:09:43,160
Hayat dolu ve sıcakkanlı.
124
00:09:43,320 --> 00:09:45,800
Onun da benden hoşlandığı belli.
125
00:09:45,960 --> 00:09:49,080
Marysia'nın kamerası var.
126
00:09:49,240 --> 00:09:50,760
Bir rulo film aldım.
127
00:09:50,920 --> 00:09:53,360
Kameraya takmak çok zordu.
128
00:09:53,520 --> 00:09:57,120
Ellerim battaniyenin altında
bir saat uğraştım.
129
00:09:57,280 --> 00:10:00,640
Filmin bir kısmını mahvettim.
130
00:10:00,800 --> 00:10:04,320
Bir agrandizör edinmeyi başardım.
131
00:10:04,480 --> 00:10:09,040
Birkaç başarısız denemenin ardından
iyi baskılar almaya başladım.
132
00:10:09,200 --> 00:10:14,240
Bu beceri
gelecekte çok işime yarayabilir.
133
00:10:22,600 --> 00:10:26,920
Bazen kendimi kanıtlayabileceğim
kayda değer bir mücadele arıyorum.
134
00:10:31,520 --> 00:10:33,240
Alarm!
135
00:10:33,400 --> 00:10:36,880
Yüklü bir itfaiye aracıyla
gettonun içinden hızla geçtik.
136
00:10:57,680 --> 00:11:01,280
Üçüncü kat penceresine dayalı
merdivende görevlendirildim.
137
00:11:01,440 --> 00:11:05,360
Suyu bekledim ve içeri tırmandım.
138
00:11:05,520 --> 00:11:07,640
Ortalık zifiri karanlığa gömüldü.
139
00:11:07,800 --> 00:11:10,680
Yoğun duman ve buhar beni yuttu.
140
00:11:10,840 --> 00:11:13,080
Öksürmeye başladım, gözlerim yaşardı.
141
00:11:13,240 --> 00:11:15,240
Nefes alamıyordum.
142
00:11:15,400 --> 00:11:18,720
Dizlerimin bağı çözüldü.
143
00:11:18,880 --> 00:11:21,080
"Çık dışarı!" dediklerini duydum.
144
00:11:21,240 --> 00:11:23,840
Ben de pencereden geri atladım.
145
00:11:24,000 --> 00:11:28,800
Hemen sonra, çalıştığım yer çöktü.
146
00:11:35,600 --> 00:11:37,680
Yahudilerle biraz konuştum.
147
00:11:37,840 --> 00:11:39,800
Aşırı sefalet içindeler.
148
00:11:39,960 --> 00:11:44,600
Yok olmaya mahkûm insanlarla
konuştuğumu hissettim.
149
00:11:50,600 --> 00:11:52,480
Kadiş.
150
00:11:52,640 --> 00:11:54,720
Benim için en korkunç şey buydu
151
00:11:57,600 --> 00:12:01,160
çünkü bunu tekrar tekrar duyuyordum.
152
00:12:01,320 --> 00:12:03,720
Ve ne anlama geldiğini...
153
00:12:04,760 --> 00:12:09,160
...bilme imkânım yoktu.
154
00:12:30,120 --> 00:12:34,440
Geriye dönüp bakınca, Almanlar başta
155
00:12:34,600 --> 00:12:40,160
gettolara kapatılan Yahudilerin
birbirlerini sıçan gibi öldüreceğine
156
00:12:40,320 --> 00:12:44,240
ya da açlıktan ve hastalıktan
öleceğine inanıyor gibiydi.
157
00:12:46,480 --> 00:12:51,720
Tifüs hızla yayıldı.
Ölü sayısı kahredici derecedeydi.
158
00:12:51,880 --> 00:12:57,960
Temmuz 1942'de, 100.000 kişi öldü.
159
00:13:02,600 --> 00:13:09,600
Sözde "Aryan tarafı"na geçmek için
gettodan çıkış izni aldım.
160
00:13:09,760 --> 00:13:14,480
Sabun, parfüm ve mum üreten
bir fabrikayı idare ediyordum.
161
00:13:14,640 --> 00:13:17,440
Ödünç verilmiş bir köleydim.
162
00:13:17,600 --> 00:13:20,400
Her gün
Varşova'nın banliyösü Praga'ya
163
00:13:20,560 --> 00:13:23,320
20 kilometre yürüyüp geri dönüyordum.
164
00:13:23,480 --> 00:13:26,280
Polonyalı Adamczewski
165
00:13:26,440 --> 00:13:30,360
fabrikayı işletmesi için
babama çok güvenirdi.
166
00:13:30,520 --> 00:13:35,160
Böylece babam ölene kadar
Aryan tarafında bir işe sahip oldu.
167
00:13:35,320 --> 00:13:40,680
Bu sayede hayatta kalabildik.
168
00:13:40,840 --> 00:13:44,920
Bize, gettoya
her zaman yiyecek getirebiliyordu.
169
00:13:52,880 --> 00:13:56,120
Ailem genç bir kadını evlat edindi.
170
00:13:56,280 --> 00:14:01,360
O sırada 19, 20 yaşlarındaydı.
Adı Halina'ydı.
171
00:14:01,520 --> 00:14:04,360
Çok güzel bir kadındı.
172
00:14:04,520 --> 00:14:08,200
Sanırım bu fotoğraflar en eskileri.
173
00:14:08,360 --> 00:14:11,320
Annem olduğuna eminiz, değil mi?
174
00:14:11,480 --> 00:14:13,920
Evet.
175
00:14:14,080 --> 00:14:17,520
Hatırladığım kadarıyla
annem hep alımlı bir hanımdı.
176
00:14:17,680 --> 00:14:19,040
Hayat doluydu.
177
00:14:19,200 --> 00:14:24,400
Fiziğine ve görünüşüne
çok önem verirdi.
178
00:14:24,560 --> 00:14:26,760
Kendini taşıma şekline de.
179
00:14:28,000 --> 00:14:34,200
Savaşa gelince,
bu konuda pek konuşmazdı.
180
00:14:34,360 --> 00:14:35,680
Çok acı çekmişti.
181
00:14:35,840 --> 00:14:39,640
Yaşadıklarını ya da olayların akışını
182
00:14:39,800 --> 00:14:42,400
tüm ayrıntılarıyla açıklamak
istemezdi.
183
00:14:42,560 --> 00:14:47,560
Filistin'deki kardeşi hariç
tüm ailesi ölmüştü.
184
00:14:47,720 --> 00:14:50,360
- Evet.
- O da öldüklerinin farkındaydı.
185
00:14:51,840 --> 00:14:55,720
Yani öksüzdü
ve yeni bir aile arıyordu.
186
00:14:55,880 --> 00:14:58,520
Hilary ve Janina Laks işte o aileydi.
187
00:14:58,680 --> 00:15:01,880
- Evet.
- Böylece yalnız olmayacaktı.
188
00:15:04,240 --> 00:15:08,360
Zamanla, Varşova Gettosu
kendi içinde organize oldu.
189
00:15:11,120 --> 00:15:14,040
Gettonun
Yahudiler tarafından işletilen
190
00:15:14,200 --> 00:15:16,280
atölyeleri ve fabrikaları için
191
00:15:16,440 --> 00:15:18,000
başlıca kaçak ürünler
192
00:15:18,160 --> 00:15:21,840
gıda, çeşitli mallar
ve ham maddelerdi.
193
00:15:26,280 --> 00:15:30,240
Bu sayede bazıları mütevazı
bir yaşam sürüyordu.
194
00:15:30,400 --> 00:15:36,000
Açlık azaldı
ve tifüs salgını neredeyse sona erdi.
195
00:15:42,440 --> 00:15:47,000
Babamın fotoğraflarını
kızım Marianna'dan öğrendim.
196
00:15:47,160 --> 00:15:48,920
Bir partide
197
00:15:49,080 --> 00:15:54,600
tarihçi bir tanıdığımız
onunla görüşmüş.
198
00:15:54,760 --> 00:16:00,560
Leszek Grzywaczewski'nin
akrabası olup olmadığını sormuş.
199
00:16:00,720 --> 00:16:02,280
"Evet, kendisi dedem," demiş.
200
00:16:02,440 --> 00:16:07,320
"Fotoğrafları Washington'daki
Holokost Müzesi'nde."
201
00:16:07,480 --> 00:16:10,680
Sonra kızım beni aradı ve dedi ki
202
00:16:10,840 --> 00:16:13,280
"Dedemin fotoğraf çektiğini
biliyor muydun?"
203
00:16:14,560 --> 00:16:17,960
Bir sürü fotoğraf çektiğini
biliyordum, dedim.
204
00:16:18,120 --> 00:16:22,080
Ama Getto Ayaklanması özelinde
bilmiyordum.
205
00:16:26,280 --> 00:16:30,280
Getto Ayaklanması'nın
yıl dönümü yaklaşırken
206
00:16:30,440 --> 00:16:33,880
POLIN Müzesi
benden daha fazlasını bulmamı istedi.
207
00:16:34,040 --> 00:16:36,200
Bayan Zuzanna Schnepf arayıp
208
00:16:36,360 --> 00:16:39,920
"Belki
başka fotoğraflar da vardır," dedi.
209
00:16:40,080 --> 00:16:44,720
Biz de tekrar babamın
fotoğraflarını karıştırmaya başladık.
210
00:16:44,880 --> 00:16:47,920
Bazıları bendeydi,
bazıları kız kardeşimdeydi.
211
00:16:48,080 --> 00:16:49,720
Onları incelemeye
212
00:16:49,880 --> 00:16:52,120
bir türlü cesaret edemedim.
213
00:16:52,280 --> 00:16:54,800
Ya gözlerim pek iyi görmüyordu
214
00:16:54,960 --> 00:16:58,680
ya da art arda negatiflere
bakacak vaktim yoktu.
215
00:16:58,840 --> 00:17:01,920
Negatiflerde
nasıl bir şey seçebiliyorsunuz?
216
00:17:03,440 --> 00:17:06,440
Maciek, bana yardım etmelisin, dedim.
Hallederim, dedi.
217
00:17:06,600 --> 00:17:10,840
Her şeyi ayırdım.
O kutulardakileri düzenledim.
218
00:17:12,440 --> 00:17:15,040
Bunlar muhtemelen resimler.
219
00:17:15,200 --> 00:17:20,320
O resimlerde çocuk olarak
ben de varım sanırım.
220
00:17:38,480 --> 00:17:43,320
Negatifi sararken elimi oynattım.
221
00:17:43,480 --> 00:17:48,760
Yahudilerin Umschlagplatz'a
götürüldüğünü görebiliyordunuz.
222
00:17:50,600 --> 00:17:52,000
Tekrar baktım.
223
00:17:52,160 --> 00:17:56,000
Bildiğim tüm resimleri
ve yeni olanları gördüm.
224
00:17:56,160 --> 00:18:01,000
Eşim Bożena'ya dedim ki
225
00:18:01,160 --> 00:18:03,920
"Buldum. İşte burada."
226
00:18:07,680 --> 00:18:10,440
Babam öleli 30 yıldan fazla olacak
227
00:18:10,600 --> 00:18:15,360
ama zihnimde tekrar canlanıyor sanki.
228
00:18:21,720 --> 00:18:24,920
Bu negatifin
var olduğunu sanmıyordum.
229
00:18:25,080 --> 00:18:29,320
İnanılmaz bir duyguydu.
230
00:18:29,480 --> 00:18:35,360
Normalde bugüne gelemeyecek
ve kimsenin
231
00:18:35,520 --> 00:18:39,720
bugüne gelebileceğine
inanmadığı bir şeye dokunmak.
232
00:18:39,880 --> 00:18:41,960
Bir araştırmacı için
233
00:18:42,120 --> 00:18:46,880
geçmişe açılan
böyle bir kapı nadirdir.
234
00:18:52,400 --> 00:18:57,440
Bunların, ayaklanma sırasında
Varşova Gettosu'nda
235
00:18:57,600 --> 00:19:00,760
Naziler dışında
biri tarafından çekilmiş
236
00:19:00,920 --> 00:19:03,880
bilinen tek örnekler olduğunun
farkındaydım.
237
00:19:05,400 --> 00:19:08,400
Holokost fotoğrafları gariptir
238
00:19:08,560 --> 00:19:14,480
çünkü ilk başta
ne gördüğümüzü genelde anlamayız.
239
00:19:14,640 --> 00:19:19,000
Yalnızca tarihi bilirsek
görüntünün ardındakini fark ederiz.
240
00:19:19,160 --> 00:19:22,240
- Gergin ilerlemeyi görebiliyoruz.
- Ayrıca bulanıklar.
241
00:19:22,400 --> 00:19:24,520
Bu perforasyon, gizlice çekilen
242
00:19:24,680 --> 00:19:27,600
ve Holokost'u belgeleyen
fotoğrafların yakınında
243
00:19:27,760 --> 00:19:29,280
en hasarlı kısım.
244
00:19:29,440 --> 00:19:32,920
Eli duyguyla titrerken
245
00:19:33,080 --> 00:19:35,520
film ileri sarılmış olabilir.
246
00:19:35,680 --> 00:19:39,200
Bu, sadece görüntülerin değil,
247
00:19:39,360 --> 00:19:41,520
film şeridinin de
248
00:19:41,680 --> 00:19:48,280
duygusal tarihin
taşıyıcısı olduğunu gösteriyor.
249
00:19:52,760 --> 00:19:58,160
VARŞOVA GETTOSU
250
00:20:02,280 --> 00:20:05,920
Dedemin
bizimle yaşadığını hatırlıyorum.
251
00:20:06,080 --> 00:20:09,400
Bir gün eve geldiğimde
252
00:20:09,560 --> 00:20:13,160
dedem evde yoktu.
253
00:20:13,320 --> 00:20:14,800
"Łapanka" denen
254
00:20:14,960 --> 00:20:17,440
ve "sokakta yakalanmak"
anlamına gelen
255
00:20:18,440 --> 00:20:22,440
tutuklamalardan birine
256
00:20:22,600 --> 00:20:26,720
maruz kalmıştı.
257
00:20:30,480 --> 00:20:31,800
Sevgili kızım,
258
00:20:31,960 --> 00:20:36,160
22 Temmuz 1942'de
259
00:20:36,320 --> 00:20:39,960
Almanlar Varşova Gettosu'nun
tasfiyesine başladı.
260
00:20:40,120 --> 00:20:44,400
Buna "Doğuya Sürgün" dediler.
261
00:20:44,560 --> 00:20:48,120
Çünkü Almanlar,
Yahudilere böyle diyordu.
262
00:20:48,280 --> 00:20:52,960
Daha iyi bir dünya için
yeniden yerleştirme.
263
00:20:54,000 --> 00:20:55,960
Yerinden edilmiş her Yahudi'nin
264
00:20:56,120 --> 00:20:58,520
15 kiloluk bavul alma hakkı vardır.
265
00:20:58,680 --> 00:21:03,200
Para, mücevher, altın gibi
tüm değerli eşyalar alınabilir.
266
00:21:03,360 --> 00:21:06,560
Üç gün boyunca yetecek
yiyecek almalısınız.
267
00:21:08,520 --> 00:21:13,840
Gettonun etrafı, Letonya ve Ukrayna
askerleriyle çevriliydi.
268
00:21:14,000 --> 00:21:17,800
Almanlar bu birlikleri,
her gün binlerce kişiyi toplayıp
269
00:21:17,960 --> 00:21:21,280
Umschlagplatz'dan
sınır dışı etmek için kullanıyordu.
270
00:21:32,160 --> 00:21:36,160
O zamanlar kimse
ölüm kamplarını bilmiyordu.
271
00:21:36,320 --> 00:21:40,600
Treblinka'yı çok sonraları duyduk.
272
00:21:44,120 --> 00:21:45,440
Son dönemde
273
00:21:45,600 --> 00:21:47,600
gaz odalarının verimliliği
274
00:21:47,760 --> 00:21:50,920
günde
yaklaşık 5.000 cesede ulaşıyordu.
275
00:21:52,840 --> 00:21:57,160
Almanlar
organizasyon becerileriyle tanınır.
276
00:22:14,360 --> 00:22:19,240
Babam annemi
Varşova'da tekneye gezdiriyordu.
277
00:22:19,400 --> 00:22:23,080
Naziler gettoyu yok etmeye
278
00:22:23,240 --> 00:22:25,920
ve insanları ölüm kamplarına
sürmeye başladığında
279
00:22:26,080 --> 00:22:31,240
Vistula Nehri'nde
Marysia'yla yelken açıyordu.
280
00:22:33,320 --> 00:22:36,480
Hayat buydu. Hayat devam ediyordu.
281
00:22:45,320 --> 00:22:50,360
Hava, güneş, parıldayan su,
sessizlik ve huzur.
282
00:22:50,520 --> 00:22:52,800
Sanki hiç savaş yokmuş gibi.
283
00:22:52,960 --> 00:22:55,640
Marysia ve ben
tüm öğleden sonra güneşlendik.
284
00:22:55,800 --> 00:22:59,880
Olayların akışı
bizi kaçınılmaza doğru itiyor.
285
00:23:00,040 --> 00:23:02,280
Evliliğe.
286
00:23:02,440 --> 00:23:05,640
Bir rulo film aldım
ve bol bol fotoğraf çektik.
287
00:23:05,800 --> 00:23:11,480
Gün batımını ve Varşova'nın mavimsi
siste kayboluşunu asla unutmayacağım.
288
00:23:11,640 --> 00:23:13,400
Bize ne olacağıysa belirsiz.
289
00:23:13,560 --> 00:23:17,080
Söylentiye göre, Yahudilerin kaderini
paylaşabilirmişiz.
290
00:23:18,520 --> 00:23:22,040
Çok sayıda insanın
291
00:23:22,200 --> 00:23:26,480
bir meydana sürüldüğünü hatırlıyorum.
292
00:23:26,640 --> 00:23:31,000
Burada Almanlar sizi yürütür
293
00:23:31,160 --> 00:23:34,280
ve içlerinden
insanları çekip çıkarırdı.
294
00:23:35,320 --> 00:23:38,720
Ailemin arkadaşlarını da
hatırlıyorum.
295
00:23:38,880 --> 00:23:42,040
Benim yaşlarımdaki küçük kızın
296
00:23:42,200 --> 00:23:45,360
çekip alındığını da.
297
00:23:47,160 --> 00:23:52,720
Ailem çaresizce beni yağmurluklarıyla
saklamaya çalışmıştı.
298
00:23:55,560 --> 00:23:58,440
Şimdilik,
Almanların askerî fabrikalarında
299
00:23:58,600 --> 00:24:00,720
çalışan Yahudiler
300
00:24:00,880 --> 00:24:03,040
sınır dışı edilmekten muaf.
301
00:24:03,200 --> 00:24:09,120
Schultz fabrikasına
sığınmayı başardık.
302
00:24:09,280 --> 00:24:16,240
Babam,
annem için gettoda iş bulabilmişti.
303
00:24:16,400 --> 00:24:19,040
Alman üniformaları dikiyordu.
304
00:24:19,200 --> 00:24:23,440
Bunun annem için
koruyucu bir ortam olmasını umuyordu.
305
00:24:23,600 --> 00:24:29,360
Bense annemin yanındaki
bir fıçıda dururdum.
306
00:24:33,640 --> 00:24:37,040
Beş yaşında bir çocuk için
pek iyi bir ortam değildi.
307
00:24:50,080 --> 00:24:53,440
Schultz'un onayıyla Adamczewski'yle
Aryan tarafında
308
00:24:53,600 --> 00:24:55,800
çalışmaya devam ettim.
309
00:24:56,800 --> 00:25:00,440
Kısa süre sonra, iş arkadaşım
Bay Miśkiewicz'in yardımıyla
310
00:25:00,600 --> 00:25:04,480
sizi gettodan
Aryan tarafına kaçırdık.
311
00:25:06,400 --> 00:25:10,880
Aryan tarafına giden
iş grupları vardı
312
00:25:11,040 --> 00:25:16,400
ve babam kalabalığın
arasına karışabilmem için
313
00:25:16,560 --> 00:25:19,760
kapı bekçilerine rüşvet verdi.
314
00:25:19,920 --> 00:25:23,040
Elbette çok endişeliydi.
315
00:25:23,200 --> 00:25:28,000
Almanlar beni görseydi
bu sonum olurdu.
316
00:25:28,160 --> 00:25:33,120
Bu yüzden,
çıkan gruba çok yakın yürüdü.
317
00:25:33,280 --> 00:25:36,320
Bu noktada askerlerden biri...
318
00:25:43,360 --> 00:25:47,480
Bu noktada askerlerden biri
319
00:25:47,640 --> 00:25:51,360
babamın hâlâ "Aryan tarafına"
yakın olmasından endişelendi
320
00:25:51,520 --> 00:25:54,320
ve onu kenara çekip dövdü.
321
00:25:56,360 --> 00:25:58,520
Babam bir gözünü kaybetti.
322
00:25:59,800 --> 00:26:03,400
Ben de babama koşmak istedim.
323
00:26:03,560 --> 00:26:10,560
Ama babam, istediği şeyin
gitmem olduğunu açıkça belli etti.
324
00:26:12,160 --> 00:26:15,320
Ben de gittim.
325
00:26:18,600 --> 00:26:20,520
Bu tam zamanında oldu.
326
00:26:20,680 --> 00:26:25,920
Schultz’un tüm işçileri
"seçim" için dışarı çıkarılmıştı.
327
00:26:26,080 --> 00:26:27,680
48 saat boyunca
328
00:26:27,840 --> 00:26:30,880
kesime giden sığırlar gibi
ayrı tutulduk.
329
00:26:31,040 --> 00:26:35,200
Yarısı doğrudan
Treblinka'daki gaz odalarına sürüldü.
330
00:26:35,360 --> 00:26:39,920
Çocuklar ve kadınların çoğu kayboldu.
331
00:26:40,080 --> 00:26:45,280
İki ayda
Naziler 300.000 kişiyi öldürdü.
332
00:26:48,240 --> 00:26:49,640
Vali
333
00:26:49,800 --> 00:26:53,040
belirlenmiş ikamet bölgesini
terk eden her Yahudi'nin
334
00:26:53,200 --> 00:26:55,320
ölümle cezalandırılmasını
emretmiştir.
335
00:26:55,480 --> 00:27:00,760
Yahudileri barındıranlar da
aynı cezayı alacaktır.
336
00:27:04,840 --> 00:27:07,440
Aryan tarafında,
337
00:27:07,600 --> 00:27:12,960
babamın iş arkadaşının eşi
beni karşıladı.
338
00:27:14,080 --> 00:27:17,080
Beni saklayanı tehlikeye atıyordum
339
00:27:17,240 --> 00:27:21,680
çünkü Yahudi olduğum çok belliydi.
340
00:27:21,840 --> 00:27:26,000
Bir yerde birkaç günden fazla
kaldığımı sanmıyorum.
341
00:27:26,160 --> 00:27:29,520
En azından ben öyle hatırlıyorum.
342
00:27:29,680 --> 00:27:33,440
Sonra da Sisters of Charity'nin
yanına gönderildim.
343
00:27:34,600 --> 00:27:36,480
Korkuyordum
344
00:27:36,640 --> 00:27:39,560
çünkü o noktada fark ettim ki
345
00:27:39,720 --> 00:27:43,080
beni bulurlarsa öldürülürdüm.
346
00:27:47,920 --> 00:27:50,000
Evde bazı değişiklikler oldu.
347
00:27:50,160 --> 00:27:54,280
Babam
kısa ve dar bir kanepede uyuyor.
348
00:27:54,440 --> 00:27:58,160
Annem çok yorgun.
Yüreği sızlıyor, sinirleri yıpranmış.
349
00:27:58,320 --> 00:28:00,400
Güvenlik kaygılarına aldırmıyor
350
00:28:00,560 --> 00:28:03,200
ama kabul etmeli ki
her şüphe ve çaresizlik anında
351
00:28:03,360 --> 00:28:06,880
evimizin ahlaki direği o.
352
00:28:08,520 --> 00:28:11,720
Aniden ve beklenmedik bir şekilde
eve iki kadın taşındı.
353
00:28:11,880 --> 00:28:14,520
Halina Bielawska ve Janina.
354
00:28:14,680 --> 00:28:17,800
Yerlerinden edilmişler.
Gidecek yerleri yokmuş.
355
00:28:17,960 --> 00:28:19,400
Ondan bizimle kalıyorlar.
356
00:28:23,680 --> 00:28:28,600
Bu kadınlardan biri
Halina Hirszbajn'dı.
357
00:28:28,760 --> 00:28:31,160
Bielawska olarak da bilinir.
358
00:28:32,360 --> 00:28:35,920
- Hirszbajn Halina mı?
- Evet.
359
00:28:36,080 --> 00:28:40,000
- Doğum tarihi 1920 mi?
- Evet, babam gibi.
360
00:28:40,160 --> 00:28:42,040
Bielawska.
361
00:28:42,200 --> 00:28:45,080
Savaştan sonraki adresi,
8/16 Wilcza Sokağı.
362
00:28:45,240 --> 00:28:46,640
Babamın yaşadığı
363
00:28:46,800 --> 00:28:50,200
ve saklanıp
birbirlerine yardım ettikleri
364
00:28:50,360 --> 00:28:55,840
Mokotowska Sokağı'na yakın.
365
00:28:56,000 --> 00:29:00,240
İkinci kişi Janina Laks'tı.
366
00:29:00,400 --> 00:29:04,000
8/16 Wilcza Sokağı.
367
00:29:04,160 --> 00:29:07,320
Adres aynı.
368
00:29:07,480 --> 00:29:13,520
Annem gettodan gizlice çıkarıldı
369
00:29:13,680 --> 00:29:16,120
ve savaşın neredeyse tamamını
370
00:29:16,280 --> 00:29:20,360
yanında kaldığı ailenin
himayesinde geçirdi.
371
00:29:20,520 --> 00:29:23,200
İsimleri Grzywaczewski'ydi.
372
00:29:23,360 --> 00:29:25,480
Beni orada istemediler
373
00:29:25,640 --> 00:29:28,440
çünkü onlar için de
tehlike yaratıyordum.
374
00:29:28,600 --> 00:29:34,320
Ayrıca
Armia Krajowa'da çok faallerdi.
375
00:29:34,480 --> 00:29:37,200
Annem gettodan ayrıldığında
376
00:29:37,360 --> 00:29:38,800
çok geçmeden
377
00:29:38,960 --> 00:29:41,520
Grzywaczewski'lerin
himayesine girmiş.
378
00:29:41,680 --> 00:29:43,360
- Ve...
- Bence bu bir plandı.
379
00:29:43,520 --> 00:29:45,880
Tesadüf olduğunu sanmıyorum.
380
00:29:46,040 --> 00:29:51,000
Bir kiralık kasada
bir bileziğim olduğundan eminim.
381
00:29:51,160 --> 00:29:54,800
O bilezik, hayatta kalmak için
kullandığı mücevherlerden
382
00:29:54,960 --> 00:29:57,360
- biri olabilir.
- Ben de onu açıklıyordum.
383
00:29:57,520 --> 00:30:00,440
Bunu kesin olarak biliyorum
çünkü bana anlatmıştı.
384
00:30:00,600 --> 00:30:03,680
Ailesi aslında mücevher olmayan
mücevherler yapmış.
385
00:30:03,840 --> 00:30:06,720
Bunlar gerçekte
küçük altın külçeleriymiş.
386
00:30:06,880 --> 00:30:08,320
Ve bu alışılmadık bir...
387
00:30:08,480 --> 00:30:11,960
Bir parçayı kırıp
hayatta kalmak için kullanıyormuş.
388
00:30:12,120 --> 00:30:16,560
Ve bu bilezikte...
Neresinden kolayca bir parça koparıp
389
00:30:16,720 --> 00:30:19,720
onu paraya dönüştürebileceğinizi
görebiliyordum.
390
00:30:19,880 --> 00:30:22,680
Annemin kimlik değiştirmesine
kim yardım etti bilmem.
391
00:30:22,840 --> 00:30:25,160
Laks olamaz, değil mi?
O zaman demek ki...
392
00:30:25,320 --> 00:30:28,960
- Grzywaczewski'ler olmalı.
- Grzywaczewski'ler mi? Bilemiyorum.
393
00:30:29,120 --> 00:30:31,960
Bir şekilde bu işin içinde
olduklarını düşünüyorum.
394
00:30:32,120 --> 00:30:37,240
Laks ailesinin ve Halina'nın
395
00:30:37,400 --> 00:30:40,880
Grzywaczewski'lerin evine
nasıl geldikleri bir gizem.
396
00:30:41,040 --> 00:30:42,920
Nerede tanıştılar?
397
00:30:43,080 --> 00:30:45,080
Bence savaştan önce tanışıyorlardı
398
00:30:45,240 --> 00:30:49,480
ve arkadaştılar
ama bu sadece bir varsayım.
399
00:30:51,120 --> 00:30:52,960
Buraya gelebilir misin?
400
00:30:53,960 --> 00:30:56,400
Bunlar hayatta kalanların dosyaları.
401
00:30:56,560 --> 00:31:01,880
1939'daki Polonyalı Yahudilerin
402
00:31:02,040 --> 00:31:06,440
yüzde onunun
hayatta kaldığı tahmin ediliyor.
403
00:31:06,600 --> 00:31:10,800
- Üç milyondan sadece 300.000 tanesi.
- Evet.
404
00:31:10,960 --> 00:31:15,920
Bu Halina Hirszbajn,
Pelagia Bielawska'yla aynı kişi.
405
00:31:16,080 --> 00:31:22,400
SS memurları, Wilcza Caddesi'ndeki
daireye geldiğinde
406
00:31:22,560 --> 00:31:27,520
bu Pelagia ismi
407
00:31:27,680 --> 00:31:30,960
işe yarayan sahte belgelerdendi.
408
00:31:32,280 --> 00:31:35,720
Elbette Aryan belgelerimiz vardı.
409
00:31:35,880 --> 00:31:40,440
Ben Sisters of Charity'nin
yanında kalamazken
410
00:31:40,600 --> 00:31:44,560
Bayan Grzywaczewski
anneme bir yer buldu.
411
00:31:47,120 --> 00:31:51,360
Ben annemle yaşarken
biri onu görmüş olmalı.
412
00:31:53,080 --> 00:31:54,960
Gece olduğunu hatırlıyorum
413
00:31:55,120 --> 00:31:59,520
ve bugüne kadar benim için
en korkutucu şeylerden biri
414
00:32:00,520 --> 00:32:05,880
hâlâ adım sesi duymaktır.
415
00:32:06,040 --> 00:32:08,480
Bilirsiniz, yukarı çıkan insanlar.
416
00:32:12,360 --> 00:32:15,920
Annem kapıyı açtı
ve içeride üç adam vardı.
417
00:32:16,080 --> 00:32:18,520
İkisi SS üniformalı, biri değil.
418
00:32:18,680 --> 00:32:23,280
Muhbir yatağıma oturdu
419
00:32:23,440 --> 00:32:25,840
ve benimle Yidiş dilinde konuştu.
420
00:32:26,000 --> 00:32:29,480
Adın ne, canım?
421
00:32:29,640 --> 00:32:32,080
Anladığım bir dil değildi.
422
00:32:32,240 --> 00:32:35,600
Kafamı kaldırdım
ve masum bir şekilde şöyle dedim:
423
00:32:35,760 --> 00:32:38,920
Üzgünüm ama Almanca bilmiyorum.
424
00:32:39,080 --> 00:32:42,200
O noktada SS gitti.
425
00:32:44,640 --> 00:32:46,200
Hoş olmayan bir olay yaşandı.
426
00:32:46,360 --> 00:32:48,720
Halina ve Janina'nın evini aradılar.
427
00:32:48,880 --> 00:32:53,080
Paranın el değiştirmesiyle halloldu
ama tehdit bitmek bilmiyordu.
428
00:32:53,240 --> 00:32:54,640
Daire güvenli değildi.
429
00:32:57,280 --> 00:33:02,720
Subay eğitimimi tamamladım
ve 4. Birliğe atandım.
430
00:33:02,880 --> 00:33:05,040
Kışladaki odamda oturuyorum.
431
00:33:05,200 --> 00:33:08,360
Yeni kimlik kartımızda
rütbeler yazıyor.
432
00:33:08,520 --> 00:33:11,960
Benimki Löschmeister, yani onbaşı.
433
00:33:13,200 --> 00:33:16,280
Albay bize bir konuşma yaptı.
434
00:33:16,440 --> 00:33:20,240
Varşova İtfaiye Muhafızlarının
ruhunu canlandırıp
435
00:33:20,400 --> 00:33:21,960
disiplinli, askerî tarzda
436
00:33:22,120 --> 00:33:25,200
bir örgüte dönüştürmeye
yardım edeceğiz.
437
00:33:26,320 --> 00:33:30,440
İtfaiyenin içinde
Skała adında gizli bir örgüt var
438
00:33:30,600 --> 00:33:35,760
ve kumandanın oğlu
beni saflarına katmaya çalışıyor.
439
00:33:35,920 --> 00:33:39,600
Chłodna Sokağı ve Mirowskie kışlası,
440
00:33:39,760 --> 00:33:43,280
4. Muhafız Birliği'nin bulunduğu yer
441
00:33:43,440 --> 00:33:48,480
gettonun iki bölümünü ayırıyordu.
442
00:33:48,640 --> 00:33:53,360
Skała direnişindeki itfaiyeciler
443
00:33:53,520 --> 00:33:57,920
Yahudi nüfusuna
ellerinden geldiğince yardım ettiler.
444
00:34:03,880 --> 00:34:06,720
Bir zamanlar burada tren rayları
445
00:34:06,880 --> 00:34:10,720
ve yağmur suyu kanalına açılan
bir rögar vardı.
446
00:34:10,880 --> 00:34:16,320
Getto Ayaklanması öncesinde
buradan Yahudilere yardım,
447
00:34:16,480 --> 00:34:19,640
silah ve mühimmat sağlanıyordu.
448
00:34:25,280 --> 00:34:27,000
Sevgili kızım,
449
00:34:27,160 --> 00:34:31,080
gettoda sadece 40.000 Yahudi kaldı.
450
00:34:31,240 --> 00:34:36,120
Oradan son anda çıktım
ve Miśkiewicz'lerin yanına sığındım.
451
00:34:36,280 --> 00:34:40,440
Hemen sonrasında, 19 Nisan 1943'te
452
00:34:40,600 --> 00:34:43,720
Varşova Gettosu Ayaklanması başladı.
453
00:34:43,880 --> 00:34:46,200
Yetersiz silahlanmış
bir avuç erkek ve kadın
454
00:34:46,360 --> 00:34:50,080
hayatlarını kurtarmaya dair
en ufak bir umut bile olmadan
455
00:34:50,240 --> 00:34:51,560
neredeyse bir ay boyunca
456
00:34:51,720 --> 00:34:53,960
tanklara
ve makineli tüfeklere direndi.
457
00:34:55,000 --> 00:34:58,320
Yahudiler için bu,
Hamursuz Bayramı arifesiydi.
458
00:34:58,480 --> 00:35:01,200
Bu, Seder gecesiydi.
459
00:35:01,360 --> 00:35:05,320
Yahudilerin neyi kutladığı gece?
Mısır'dan göçü.
460
00:35:05,480 --> 00:35:09,800
Dolayısıyla Hamursuz Bayramı'nın
teması özgürlüktür.
461
00:35:09,960 --> 00:35:13,720
Buradaysa, bu Yahudiler
yalnızca hapsedilmekle kalmamış,
462
00:35:13,880 --> 00:35:16,920
aynı zamanda
mutlak bir ölümle yüz yüzeydiler.
463
00:35:20,560 --> 00:35:24,200
Almanlar getto duvarlarının
etrafında toplanmıştı.
464
00:35:24,360 --> 00:35:25,680
Birlikler oradaydı.
465
00:35:25,840 --> 00:35:28,320
Onları
Ukrayna askerleri destekliyordu.
466
00:35:28,480 --> 00:35:32,720
Trenler istasyondaydı,
Onları sınır dışı etmeye hazırlardı.
467
00:35:32,880 --> 00:35:37,040
Yahudilerin isyan ederek
yükselmeyi seçtiği an işte buydu.
468
00:35:37,200 --> 00:35:41,880
İlk gün heyecan vericiydi.
Nefes kesiciydi.
469
00:35:42,040 --> 00:35:46,560
Almanlar gettodan çekildi.
470
00:35:46,720 --> 00:35:52,680
Üstün insanlar, devler,
Almanya'nın tüm kudreti...
471
00:35:52,840 --> 00:35:56,560
Peki küçük,
genç Yahudi grubu ne yapabilirdi ki?
472
00:35:56,720 --> 00:35:59,440
Onları geri çekilmeye zorlayabilirdi.
473
00:35:59,600 --> 00:36:02,800
Ama cesurlardı.
Yaratıcılıkları vardı.
474
00:36:02,960 --> 00:36:05,200
Molotof kokteyli kullandılar.
475
00:36:05,360 --> 00:36:08,920
Tabanca kullandılar.
Birkaç tane daha silahları vardı.
476
00:36:09,080 --> 00:36:14,000
Ve Almanların öngöremediği
bir şeye sahiptiler.
477
00:36:14,160 --> 00:36:16,960
O da ölene dek savaşmaya
hazır olmalarıydı
478
00:36:17,120 --> 00:36:18,440
çünkü başka çare yoktu.
479
00:36:18,600 --> 00:36:21,360
Öyle ya da böyle öleceklerdi.
480
00:36:22,440 --> 00:36:24,600
Hayatları
ve toplumlarının geleceği için
481
00:36:24,760 --> 00:36:27,640
savaşan insanlar
482
00:36:28,760 --> 00:36:32,480
bunu korumak için
her şeyi yapmaya hazırdır.
483
00:37:02,320 --> 00:37:06,200
Ayaklanma sırasında getto
duvarların arkasındaydı
484
00:37:06,360 --> 00:37:11,680
ve neredeyse hiçbir Polonyalı
içeri giremiyordu.
485
00:37:11,840 --> 00:37:16,840
Ama yine de buradan çalınan
486
00:37:17,000 --> 00:37:18,960
fotoğraflar var.
487
00:37:19,960 --> 00:37:23,320
Yarım kare pozları olan,
küçük formatlı bir film bu
488
00:37:23,480 --> 00:37:27,080
ve perforasyonu kopmuş.
489
00:37:27,240 --> 00:37:29,680
- Tek tarafta.
- Hangi kamerayla çekilmiş?
490
00:37:29,840 --> 00:37:36,560
Aklıma hemen 1932 model
Kochmann "Korelle K" geliyor.
491
00:37:36,720 --> 00:37:40,920
GRZEGORZ KWOLEK
FOTOĞRAFÇI
492
00:37:41,080 --> 00:37:44,600
Bir tarafta kaset,
diğer taraftaysa bir makara var.
493
00:37:44,760 --> 00:37:49,080
Eğer bu kombine bir kaset olsaydı
494
00:37:49,240 --> 00:37:52,680
filmi ilerletirken
bir direnç oluşurdu
495
00:37:52,840 --> 00:37:55,720
ve dişli çark,
perforasyona zarar vererek
496
00:37:55,880 --> 00:38:01,040
filmin 20 milimetre
ilerlemesini engellerdi.
497
00:38:01,200 --> 00:38:06,120
Filmi yeterince ileri sarmak
498
00:38:06,280 --> 00:38:09,960
ve karelerin üst üste binmemesini
sağlamak için
499
00:38:10,120 --> 00:38:14,240
siyah bir kare oluşturmanız
gerekiyordu.
500
00:38:14,400 --> 00:38:21,400
Ancak makineyi gizlemeye çalışırken
hareketli çekimler yapıyorsanız
501
00:38:21,560 --> 00:38:26,040
kareler üst üste binebilirdi.
502
00:38:27,720 --> 00:38:30,440
Makine o kadar küçük ki
kolayca gizleniyor.
503
00:38:30,600 --> 00:38:33,920
Cebinize sığıyor.
504
00:38:36,880 --> 00:38:39,640
Gençlerin zihnine
derin izler bırakabilecek
505
00:38:39,800 --> 00:38:43,040
korkunç olaylarla dolu bir ay geçti.
506
00:38:45,360 --> 00:38:49,480
Birlikten, derhâl oraya gitmemi
emreden bir çağrı aldım.
507
00:38:53,400 --> 00:38:55,560
Marysia, onu ziyaret etmektense
508
00:38:55,720 --> 00:38:58,440
gettoya gittiğim için
beni affedemiyor.
509
00:39:06,680 --> 00:39:09,520
Gettoda yaşananlar tam bir cehennem.
510
00:39:09,680 --> 00:39:12,400
Meslektaşlarım
Yahudi savaşçıların kararlılığından,
511
00:39:12,560 --> 00:39:16,520
tüm Yahudi halkının
mücadele ruhundan bahsediyor.
512
00:39:16,680 --> 00:39:19,600
Almanlar ağır kayıplar veriyor.
513
00:39:19,760 --> 00:39:21,720
Gettoyu ev ev ele geçirebiliyorlar.
514
00:39:21,880 --> 00:39:24,680
Hiçbir esiri sağ bırakmıyorlar.
515
00:39:24,840 --> 00:39:27,080
Topyekûn çatışmalar
tüm şiddetiyle sürüyor.
516
00:39:36,280 --> 00:39:41,960
Gettonun kurulduğu bölgede
yaşıyordum.
517
00:39:42,120 --> 00:39:46,320
Sonrasında bizi oradan sürdüler.
518
00:39:46,480 --> 00:39:51,360
Bir bakıma, gettonun kuruluşuyla
519
00:39:51,520 --> 00:39:57,280
benim kaderim kesişiyor.
520
00:39:58,960 --> 00:40:03,960
Çocukluğuma dair bu görüntüler
hâlâ aklımda.
521
00:40:04,120 --> 00:40:06,960
Bu fotoğrafı Leszek çekmiş.
522
00:40:07,120 --> 00:40:13,600
Burası, Nalewki Caddesi'nden
gettoya giriş noktasıydı.
523
00:40:13,760 --> 00:40:20,720
Yanan binayı haritada işaretledim.
Tam burada.
524
00:40:20,880 --> 00:40:25,360
Bu fotoğraf bu noktadan çekilmiş
525
00:40:25,520 --> 00:40:29,040
ve bu bölgeyi gösteriyor.
526
00:40:29,200 --> 00:40:31,880
Önce bu fotoğraflar çekilmiş.
527
00:40:32,040 --> 00:40:39,000
Bu da filmin özellikle
tarihi belgelemek amacıyla
528
00:40:39,160 --> 00:40:40,720
takıldığını gösteriyor.
529
00:40:40,880 --> 00:40:44,400
Burada muhtemelen
bir Alman askeri görünüyor.
530
00:40:44,560 --> 00:40:48,440
Binaların yandığından emin oluyor.
531
00:40:51,760 --> 00:40:55,880
Almanlar, Yahudileri yok etmek için
binaları tamamen yakıyor.
532
00:40:56,040 --> 00:40:57,840
Yangınları söndürmemiz yasak.
533
00:40:58,000 --> 00:41:01,200
Görevimiz Almanlara çalışan
fabrikaları emniyete almak
534
00:41:01,360 --> 00:41:07,440
ve yangının Varşova'daki
diğer bölgelere yayılmasını önlemek.
535
00:41:10,160 --> 00:41:12,760
İki gece sonra canıma tak etti.
536
00:41:12,920 --> 00:41:16,280
O kadar yorgundum ki
tahtaların üstüne oturdum.
537
00:41:16,440 --> 00:41:21,080
On gün göreve gittim,
geceleri soyunmadım bile.
538
00:41:22,080 --> 00:41:24,520
Sürekli alevlerin içindeydik.
539
00:41:24,680 --> 00:41:26,280
Genelde şöyle oluyor.
540
00:41:26,440 --> 00:41:30,200
Almanlar bize bazı sokakların
ve ev numaralarının
541
00:41:30,360 --> 00:41:32,680
ateşe verileceğini bildiriyor
542
00:41:32,840 --> 00:41:36,000
ve bizden
belirli yerleri korumamızı istiyor.
543
00:41:36,160 --> 00:41:41,960
VARŞOVA
80/82 LESZNO CADDESİ
544
00:41:47,560 --> 00:41:49,600
Fotoğraftaki kişi babam.
545
00:41:49,760 --> 00:41:53,720
İşte bu.
546
00:41:53,880 --> 00:41:59,200
Bu tam olarak açıklayamadığım
bir hikâye.
547
00:41:59,360 --> 00:42:04,360
Bir Alman askeri kameraya bakıyor.
548
00:42:04,520 --> 00:42:07,960
Yani orada bir şeyler olmuş olmalı.
549
00:42:08,120 --> 00:42:09,960
Muğlak bir durumdu.
550
00:42:10,120 --> 00:42:12,640
Fotoğraf çekmek yasaktı
551
00:42:12,800 --> 00:42:18,200
ama Almanlar
bazen buna göz yumuyordu.
552
00:42:18,360 --> 00:42:21,840
Fotoğrafçı olarak
Grzywaczewski'nin rolü önemli
553
00:42:22,000 --> 00:42:24,720
çünkü ikili oynuyor.
554
00:42:24,880 --> 00:42:27,040
Kamerası var
555
00:42:27,200 --> 00:42:29,760
ve hatta
bir Wehrmacht onbaşısıyla bile
556
00:42:29,920 --> 00:42:31,320
fotoğraf çekilebiliyor
557
00:42:31,480 --> 00:42:35,400
ama aynı zamanda
bir casus gibi davranıp
558
00:42:35,560 --> 00:42:38,600
görüntüleri dışarı kaçırıyor.
559
00:42:52,440 --> 00:42:57,400
Bu fotoğrafın kilit detayı pencereler
560
00:42:57,560 --> 00:43:02,600
ve caddenin karşısındaki
561
00:43:02,760 --> 00:43:05,040
binanın parçası.
562
00:43:05,200 --> 00:43:10,000
Bu evin
savaş öncesinden bir fotoğrafını
563
00:43:10,160 --> 00:43:13,120
şehir arşivlerinde buldum.
564
00:43:13,280 --> 00:43:19,640
Aynı silmeyi gösteriyor.
565
00:43:19,800 --> 00:43:24,160
Pencere yüksekliği de aynı.
566
00:43:25,200 --> 00:43:29,240
Tramvay raylarının kıvrımı
burada net bir şekilde görülüyor.
567
00:43:30,480 --> 00:43:36,800
Bu kare,
bu binanın köşesinden çekilmiş.
568
00:43:40,760 --> 00:43:44,720
Bu, 1944'teki durumu gösteriyor.
569
00:43:44,880 --> 00:43:50,760
Tüm getto yerle bir olmuş.
570
00:43:50,920 --> 00:43:56,800
Ama hastane binaları sağlam kalmış.
571
00:43:56,960 --> 00:44:03,480
VARŞOVA
AZİZE SOFYA HASTANESİ
572
00:44:04,560 --> 00:44:06,360
Günaydın.
573
00:44:32,520 --> 00:44:37,800
Bu fotoğrafları buradan çekmiş.
574
00:44:48,200 --> 00:44:50,320
Bir dizi fotoğraf çekiyor.
575
00:44:50,480 --> 00:44:53,600
Bir, iki, üç,
dört, beş, altı, yedi...
576
00:44:53,760 --> 00:44:57,240
Sekiz fotoğraf
tam bu sırayla dizilmiş
577
00:44:57,400 --> 00:44:59,880
ve bunu biliyoruz
çünkü negatif elimizde.
578
00:45:00,040 --> 00:45:01,640
Artık bir hikâyemiz var.
579
00:45:01,800 --> 00:45:06,280
Bunlar gizli fotoğraflar
ve hiçbir Alman öğrenmemeli.
580
00:45:06,440 --> 00:45:09,840
O insanların yüzlerini
görebilirsiniz.
581
00:45:10,000 --> 00:45:11,880
Küçük çocuklar ilerliyor...
582
00:45:33,560 --> 00:45:37,760
Dönüşü olmayan
bir noktada olduğunuzu bilmek
583
00:45:37,920 --> 00:45:44,080
nasıl bir histir?
584
00:45:46,480 --> 00:45:53,280
Hayal etmesi zor
ama bu fotoğraflarda görebilirsiniz.
585
00:45:58,320 --> 00:46:01,560
Lütfen bir bakın.
586
00:46:01,720 --> 00:46:08,640
Kamyon ve pencereler
burada hizalanıyor.
587
00:46:08,800 --> 00:46:12,360
Durum şu.
588
00:46:12,520 --> 00:46:18,600
Gördüğünüz gibi bu kadın yürüyor
589
00:46:18,760 --> 00:46:21,440
ve dönüyor.
590
00:46:21,600 --> 00:46:25,120
Diğer fotoğrafta
dirseğinin ucunu görüyorsunuz.
591
00:46:25,280 --> 00:46:28,840
Bu da bu iki fotoğrafı
birbirine bağlıyor.
592
00:46:29,000 --> 00:46:31,040
Ve burada...
593
00:46:31,200 --> 00:46:33,440
Burada...
594
00:46:35,040 --> 00:46:39,000
Tramvay izleri aşağı yukarı
bu şekilde birleşiyor.
595
00:46:39,160 --> 00:46:44,560
Böylece dört fotoğraftan
bir tane sentetik görüntü yarattık.
596
00:46:44,720 --> 00:46:50,640
Benim için bu, Grzywaczewski'nin
gözlerinin önünden geçip gidenlere
597
00:46:50,800 --> 00:46:52,920
bir veda.
598
00:46:58,920 --> 00:47:02,600
Yangınla dışarı sürülen Yahudiler
toplanma noktasına sevk ediliyor.
599
00:47:02,760 --> 00:47:05,000
Umschlagplatz denen yere.
600
00:47:05,160 --> 00:47:08,120
Yaralılar ve hastalar
oracıkta idam ediliyor.
601
00:47:08,280 --> 00:47:11,040
Kurtarmak yasak.
602
00:47:11,200 --> 00:47:14,400
Sonra Yahudiler zorla
demiryolu peronuna götürülüyor
603
00:47:14,560 --> 00:47:17,680
ve bilinmeyen bir yere sürülüyorlar.
604
00:47:26,080 --> 00:47:29,560
Muhtemelen
bir lokomotif tarafından itilen
605
00:47:29,720 --> 00:47:32,560
bir tren, Umschlagplatz'a vardı.
606
00:47:32,720 --> 00:47:37,960
İnsanlar rampalara sürüldü,
607
00:47:38,120 --> 00:47:40,400
vagonlara yüklendi
608
00:47:40,560 --> 00:47:45,920
ve tren yola çıktı.
609
00:47:46,080 --> 00:47:52,280
Ölüm trenleri doğuya,
Treblinka'ya gidiyordu.
610
00:48:24,000 --> 00:48:28,240
Leszek görevinden dönmüştü.
Kamerasında film vardı.
611
00:48:28,400 --> 00:48:34,880
Nişanlısı Marysia'yla,
yani annemle yürüyüşe çıktı.
612
00:48:50,040 --> 00:48:54,480
Anne babamın güzel bir fotoğrafı.
Çok dokunaklı.
613
00:48:54,640 --> 00:48:59,600
Bu annem, bu da babamın kız kardeşi.
614
00:48:59,760 --> 00:49:03,440
Üçüncü kadın kim bilmiyorum.
615
00:49:04,720 --> 00:49:07,600
Danusia hala, babamın kız kardeşi.
616
00:49:08,840 --> 00:49:11,960
Ve onların hayatları arasındaki
tezatlara bakın.
617
00:49:12,120 --> 00:49:15,520
Bir yanda nisan ayı, bahar gelmiş.
618
00:49:15,680 --> 00:49:18,280
Diğer yanda gettonun yok oluşu.
619
00:49:18,440 --> 00:49:21,160
Ve annemle babam.
620
00:49:26,480 --> 00:49:29,160
Bu, Varşova'nın
621
00:49:29,320 --> 00:49:36,280
iki dünyaya nasıl bölündüğünün
çok güzel bir örneği.
622
00:49:36,440 --> 00:49:40,800
Topografik olarak bağlantılılar
623
00:49:40,960 --> 00:49:45,040
ama aralarında dağlar kadar fark var.
624
00:49:56,280 --> 00:50:03,280
VARŞOVA
85 MOKOTOWSKA CADDESİ
625
00:50:07,400 --> 00:50:10,600
Günaydın. Ben Maciej Grzywaczewski.
626
00:50:10,760 --> 00:50:14,240
Babam savaş sırasında
bu dairede yaşamış.
627
00:50:14,400 --> 00:50:16,520
Burada büyük bir oturma odası vardı.
628
00:50:16,680 --> 00:50:18,560
Burası da mutfağa gidiyordu.
629
00:50:18,720 --> 00:50:21,480
Burada bir banyo vardı.
630
00:50:21,640 --> 00:50:23,320
Kapıyı çalacağım.
631
00:50:23,480 --> 00:50:28,960
Bu negatif
tam da burada banyo edilmiş.
632
00:50:29,120 --> 00:50:34,480
Bu da merdiven boşluğunun girişi.
633
00:50:37,560 --> 00:50:42,200
Burada küçük Roma'nın saklandığı
634
00:50:42,360 --> 00:50:46,120
bir asma kat vardı.
635
00:50:46,280 --> 00:50:51,000
Kaldığım o kısa sürede,
o minicik tavan arasında saklandım.
636
00:50:51,160 --> 00:50:53,480
Mutfağın üstündeydi
637
00:50:53,640 --> 00:50:58,160
ve hareket edemiyordum.
638
00:50:58,320 --> 00:51:00,560
Çok sessiz olmam gerekiyordu.
639
00:51:01,560 --> 00:51:07,600
Burada geçici olarak
iki Alman yaşıyordu.
640
00:51:07,760 --> 00:51:10,200
Biri sabah gelirdi. Mutfakta oturur,
641
00:51:10,360 --> 00:51:15,120
kahve içer ve gazete okurdu.
642
00:51:15,280 --> 00:51:22,280
Roma ise asma katta saklanırdı
ve çok sessiz olmak zorundaydı.
643
00:51:24,800 --> 00:51:27,480
Sanırım o noktada
okumaya başlamıştım.
644
00:51:27,640 --> 00:51:33,120
Uzun bir süre boyunca oturup
kitap okuyabiliyordum
645
00:51:33,280 --> 00:51:34,680
ve hiç ses çıkarmıyordum.
646
00:51:34,840 --> 00:51:36,720
Bu gerçekten hayatımı kurtardı
647
00:51:36,880 --> 00:51:40,480
çünkü Grzywaczewski ailesinin
648
00:51:40,640 --> 00:51:45,920
Yahudileri kurtardığını bilselerdi
649
00:51:46,080 --> 00:51:48,600
Grzywaczewski'ler öldürülürdü.
650
00:51:55,480 --> 00:51:56,960
Gettoya döndüğümde
651
00:51:57,120 --> 00:51:59,560
itfaiyecilerin bavullar dolusu
652
00:51:59,720 --> 00:52:03,520
eşyayı dışarı çıkardığını öğrendim.
653
00:52:04,760 --> 00:52:06,160
Sahipleri olmadığından
654
00:52:06,320 --> 00:52:08,440
bu hırsızlık sayılmazmış sözde.
655
00:52:09,480 --> 00:52:13,000
Ancak Almanlar,
bunu resmî olarak yağma kabul ediyor
656
00:52:13,160 --> 00:52:16,080
ve bizi bu uygulamayı
durdurmaya zorluyor.
657
00:52:16,240 --> 00:52:19,120
Böylece buna
çok çabuk bir şekilde son verdik.
658
00:52:21,640 --> 00:52:25,480
Ön planda üç itfaiyeci var
659
00:52:25,640 --> 00:52:27,600
ama arka planda
660
00:52:27,760 --> 00:52:31,440
fotoğraf çeken bir asker var.
661
00:52:31,600 --> 00:52:35,000
Grzywaczewski, Holokost sırasında
662
00:52:35,160 --> 00:52:38,160
çok yaygın olan
bir durumu gösteriyor.
663
00:52:38,320 --> 00:52:41,160
Almanlar suçlarını fotoğraflıyor.
664
00:52:42,600 --> 00:52:45,320
Burası Smocza Sokağı yakınındaki
Nowolipie Sokağı.
665
00:52:45,480 --> 00:52:48,520
Bunlar
Stroop Raporu'ndan fotoğraflar.
666
00:52:48,680 --> 00:52:52,480
Bu, Stroop. General Jürgen Stroop.
667
00:52:52,640 --> 00:52:55,720
JÜRGEN STROOP'UN RAPORU
668
00:52:55,880 --> 00:53:01,680
Gettodaki eylemlerde
kamera kullanılmasını yasaklamıştım.
669
00:53:01,840 --> 00:53:05,600
Ama General Krüger'in
rapor hazırlama emri
670
00:53:05,760 --> 00:53:08,720
fotoğrafların
teslim edilmesini de içeriyordu.
671
00:53:10,080 --> 00:53:13,800
Her şey çok hızlı yapılmalıydı.
672
00:53:13,960 --> 00:53:18,760
Bu fotoğrafları SS Güvenlik Polisinin
çektiğinden şüpheleniyorum.
673
00:53:20,360 --> 00:53:24,480
"Varşova'da Artık Yahudi Yerleşim
Bölgesi Yok" başlıklı raporu
674
00:53:24,640 --> 00:53:29,240
Heinrich Himmler,
Krüger ve kendim için yazdım.
675
00:53:34,440 --> 00:53:36,720
Tarih için, Führer için
ve Üçüncü Reich'ın
676
00:53:36,880 --> 00:53:39,080
gelecekteki araştırmacıları için,
677
00:53:39,240 --> 00:53:43,560
milliyetçi şairler ve yazarlar için
678
00:53:44,560 --> 00:53:47,280
ve hepsinden öte,
İskandinav ırkının ve Almanların
679
00:53:47,440 --> 00:53:50,920
Avrupa'daki
ve tüm dünyadaki Yahudilerden
680
00:53:51,080 --> 00:53:54,080
kurtulmak için yürüttüğü çabaların
belgelenmesi için
681
00:53:54,240 --> 00:53:58,560
değerli bir belge olacaktır.
682
00:54:10,200 --> 00:54:13,400
Neredeyse her gün,
tüm operasyonun başındaki
683
00:54:13,560 --> 00:54:15,840
SS Generali
Jürgen Stroop'u görüyoruz.
684
00:54:17,120 --> 00:54:20,720
Yangınlarla savaşmak yerine
gettonun yanışını seyrediyoruz.
685
00:54:20,880 --> 00:54:25,680
İnsanları kurtarmak yerine
acı çekmelerini çaresizce izliyoruz.
686
00:54:25,840 --> 00:54:29,880
Sürekli olarak Alman polisi
ve SS'in gözetimi altındayız
687
00:54:30,040 --> 00:54:35,320
Herhangi bir yardım girişimi
vahim sonuçlar doğurabilir.
688
00:54:38,520 --> 00:54:44,240
Leszek fotoğrafı
tam burada dikilirken çekmiş.
689
00:54:47,720 --> 00:54:50,680
Grzywaczewski bu fotoğrafı çekerek
kendini riske atıyor.
690
00:54:50,840 --> 00:54:54,040
İtfaiyecilerin arkasında duruyor.
691
00:54:54,200 --> 00:54:58,320
Kameraya yakın olan
692
00:54:58,480 --> 00:55:02,360
belli ki binaya bakıyor
693
00:55:02,520 --> 00:55:06,680
ama diğeri başını çevirmiş.
694
00:55:06,840 --> 00:55:10,440
Duygularını göstermemeliler.
695
00:55:10,600 --> 00:55:14,720
Çünkü Nazilere göre her şey yolunda.
696
00:55:14,880 --> 00:55:17,560
"Böyle olması gerek zaten!"
697
00:55:17,720 --> 00:55:21,240
"İnsan olmadıkları için
o Yahudiler atlamalı."
698
00:55:21,400 --> 00:55:27,960
Ancak itfaiyecilerin duygu durumu
tersine dönmüştü.
699
00:55:30,680 --> 00:55:32,360
Saklanmış Yahudiler
700
00:55:32,520 --> 00:55:34,720
yanan binalarda
kapana kısılmış durumda.
701
00:55:34,880 --> 00:55:37,120
Canlı canlı yanıyorlar.
702
00:55:37,280 --> 00:55:39,840
Alevler tarafından
yolu kesilen gruplar,
703
00:55:40,000 --> 00:55:41,360
üst katlara kaçıyor
704
00:55:41,520 --> 00:55:43,320
ve alevler onlara ulaştığında
705
00:55:43,480 --> 00:55:48,120
balkonlardan atlayarak
kaçmaya çalışıyorlar.
706
00:55:51,680 --> 00:55:58,320
Beş veya altı kişilik bir aile,
bir pencereden atlayarak anında öldü.
707
00:55:58,480 --> 00:55:59,960
Çıkmaları imkânsızdı.
708
00:56:00,120 --> 00:56:04,000
Teknik araçlarımız olmasına rağmen
onlara yardım edemedik.
709
00:56:24,720 --> 00:56:28,320
Burası aynı yer gibi görünüyor.
710
00:56:28,480 --> 00:56:30,520
Aynı ev.
711
00:56:30,680 --> 00:56:35,160
Pencerelerden anlaşılıyor.
712
00:56:35,320 --> 00:56:37,000
Ve bu balkonlar...
713
00:56:37,160 --> 00:56:42,200
Bu, babamın fotoğrafını çektiği bina.
714
00:56:42,360 --> 00:56:48,560
Yani Almanlar ve babam
aynı yerde fotoğraf çekiyormuş.
715
00:56:52,040 --> 00:56:54,080
Ve bu da.
716
00:56:54,240 --> 00:57:00,160
Balkona baktığınızda,
aynı bina olabilir.
717
00:57:02,520 --> 00:57:08,160
İki fotoğrafta da
yukarıdaki tramvay hattı görünüyor.
718
00:57:08,320 --> 00:57:14,400
Üçüncü kattaki balkonda da
aynı direkler var.
719
00:57:17,080 --> 00:57:20,600
Almanların fotoğrafında
soldaki pencere açık
720
00:57:20,760 --> 00:57:22,800
ve sağdaki kapalı.
721
00:57:22,960 --> 00:57:26,360
Babamın fotoğrafında da aynı.
722
00:57:29,680 --> 00:57:35,040
Sanki çekemediği
kayıp fotoğrafmış gibi.
723
00:57:37,800 --> 00:57:44,520
Önceki fotoğrafı çektikten sonra
Leszek buraya geçmiş.
724
00:57:46,480 --> 00:57:53,480
O trajedinin
gerçekleştiği yer işte burası.
725
00:58:15,080 --> 00:58:19,320
Bu talihsiz ama küçük bir kaza
726
00:58:19,480 --> 00:58:23,160
ama birkaç kişi geliyor.
727
00:58:23,320 --> 00:58:25,720
Normal bir insan tepkisi.
728
00:58:25,880 --> 00:58:30,240
O insanların trajedisini
gözler önüne seriyor.
729
00:58:30,400 --> 00:58:32,560
Kimse yoktu.
730
00:58:32,720 --> 00:58:35,360
Onlara yardım edecek kimse yoktu.
731
00:58:35,520 --> 00:58:37,400
Öyle bir ihtimal de yoktu.
732
00:58:37,560 --> 00:58:42,320
Kimse istemediği için değil,
kimse yapamadığı için.
733
00:58:43,400 --> 00:58:46,720
Bu iki fotoğraf her şeyi anlatıyor.
734
00:58:46,880 --> 00:58:51,680
Almanlar burada,
735
00:58:51,840 --> 00:58:54,320
atlayanların bedenlerinin
yanında toplanıyor.
736
00:58:54,480 --> 00:58:56,400
Bu kısım benim için çok net.
737
00:58:56,560 --> 00:59:00,120
Ama yakından bakarsanız
738
00:59:00,280 --> 00:59:06,080
bir silüet görebilirsiniz.
739
00:59:06,240 --> 00:59:10,560
Sadece başı ve omzu görünüyor.
740
00:59:11,720 --> 00:59:18,400
Bunlar muhtemelen bir sığınaktan
741
00:59:18,560 --> 00:59:21,080
ya da bir kapıdan çıkan Yahudiler.
742
00:59:21,240 --> 00:59:26,240
Bu iki durum birbirine benziyor.
743
00:59:26,400 --> 00:59:27,720
Bir tarafta
744
00:59:27,880 --> 00:59:31,560
pencereden atlayan
insanların bedenleri.
745
00:59:31,720 --> 00:59:35,360
Diğer tarafta,
Yahudiler dışarı çıkıyor
746
00:59:35,520 --> 00:59:38,200
ve yakında ölecekler.
747
00:59:40,440 --> 00:59:43,200
Yanmış binaların
kalıntılarının altında,
748
00:59:43,360 --> 00:59:47,400
bodrumlarda hâlâ Yahudiler var.
749
00:59:56,960 --> 00:59:59,920
Bu insanların oradan
sürüklenerek çıkarılışını görmek
750
01:00:00,080 --> 01:00:02,320
sonsuza dek aklıma kazındı.
751
01:00:03,760 --> 01:00:06,440
İnsanların değil de
hezeyanlı, boş bakışlı
752
01:00:06,600 --> 01:00:09,640
yarı hayvanların yüzleriydi bunlar.
753
01:00:09,800 --> 01:00:13,000
Gözleri güneş ışığında kısılıyordu.
754
01:00:13,160 --> 01:00:16,520
Kilerlerin karanlığında
haftalar geçirmişler.
755
01:00:16,680 --> 01:00:19,040
Açlıktan ve korkudan zayıf düşmüş,
756
01:00:19,200 --> 01:00:22,240
pis ve hırpani vücutları
hareket ediyordu.
757
01:00:22,400 --> 01:00:24,640
Topluca idam edildiler.
758
01:00:24,800 --> 01:00:29,760
Yaşayanlar, öldürülmüş olanların
cesetlerinin üzerine yığıldı.
759
01:00:41,240 --> 01:00:45,880
Getto, şu an devasa
bir moloz denizini andıracak şekilde
760
01:00:46,040 --> 01:00:47,920
yakılıp yerle bir edilmiş durumda.
761
01:00:48,080 --> 01:00:51,680
Sanki büyük bir felaket vurmuş gibi
ölü bir şehir.
762
01:00:51,840 --> 01:00:55,040
Bu, gerçekten de bir savaş felaketi.
763
01:00:59,760 --> 01:01:03,360
Gettoda gördükleri
onu derinden etkilemiş.
764
01:01:03,520 --> 01:01:07,280
Günlüğünden belli oluyor.
Çok hızlı olgunlaşmış.
765
01:01:07,440 --> 01:01:09,400
Değişmiş.
766
01:01:11,720 --> 01:01:16,440
Uykusuz geceler ve amansız
mesailerden sonra eve döndüm.
767
01:01:17,440 --> 01:01:22,280
Huzurlu günler geldi
ama onlara alışamıyorum.
768
01:01:22,440 --> 01:01:25,200
İçime kapandım.
769
01:01:25,360 --> 01:01:29,760
Salyangozun kabuğuna çekilmesi gibi
ben de sessizliğe çekildim.
770
01:01:31,680 --> 01:01:35,240
Gördüklerinin yükünü
içinde taşıyordu.
771
01:01:35,400 --> 01:01:38,000
Bundan pek bahsettiğini sanmam.
772
01:01:41,520 --> 01:01:45,000
Bu negatifin sonuna geldik.
773
01:01:45,160 --> 01:01:48,840
Grzywaczewski
nişanlısının fotoğrafını
774
01:01:50,520 --> 01:01:53,120
ve otoportresini çekiyor.
775
01:01:53,280 --> 01:01:55,680
Biri sorarsa
776
01:01:55,840 --> 01:01:59,680
gettoda bulunan bu itfaiyeci
Grzywaczewski kimdir diye?
777
01:01:59,840 --> 01:02:03,280
En kısa cevap,
onun bir tanık olduğudur.
778
01:02:03,440 --> 01:02:06,400
Derin bir varoluşsal anlamda.
779
01:02:06,560 --> 01:02:10,040
Köklü, varoluşsal bir manada.
780
01:02:13,520 --> 01:02:18,400
Getto Ayaklanması'ndan
bir buçuk yıl sonra
781
01:02:18,560 --> 01:02:25,440
dedem Stanisław Grzywaczewski'nin
liderliğindeki bir asi müfrezesi
782
01:02:25,600 --> 01:02:27,880
Gestapo karargâhını geri almak için
783
01:02:28,040 --> 01:02:31,040
buradan,
Mokotowska 65'ten yola çıkıyor.
784
01:02:31,200 --> 01:02:34,920
Bu sırada babam,
Varşova Ayaklanması için
785
01:02:35,080 --> 01:02:37,480
itfaiyeci olarak seferber ediliyor.
786
01:02:37,640 --> 01:02:42,120
O gün önemli bir dönüm noktası.
787
01:02:42,280 --> 01:02:43,880
Şöyle ki...
788
01:02:47,400 --> 01:02:49,200
Hadi gidelim.
789
01:03:05,480 --> 01:03:09,680
VARŞOVA, 1944
790
01:03:09,840 --> 01:03:11,680
Sevgili Roma,
791
01:03:11,840 --> 01:03:14,920
1 Ağustos 1944'te,
792
01:03:15,080 --> 01:03:18,400
Almanlara karşı
Varşova Ayaklanması başladı.
793
01:03:18,560 --> 01:03:24,040
O sırada Wołomin'deki
Sisters of Charity ile kalıyordun.
794
01:03:24,200 --> 01:03:25,800
Annen beni görmeye geldi
795
01:03:25,960 --> 01:03:31,160
ve birlikte kilerden geçip
Grzywaczewski'lere gittik.
796
01:03:31,320 --> 01:03:36,440
Almanlar şehri havadan ve karadan
yok ediyordu.
797
01:03:37,440 --> 01:03:41,120
1944'teki ayaklanma Varşova'da
yaklaşık 200.000 cana mal oldu.
798
01:03:41,280 --> 01:03:43,760
Sayısız insan yaralandı
799
01:03:43,920 --> 01:03:48,520
ve evlerin yüzde 80'i
enkaz hâline geldi.
800
01:04:10,280 --> 01:04:13,480
Ocak 1945'te,
801
01:04:13,640 --> 01:04:16,600
Sovyet taarruzu sonunda
tekrar harekete geçmeye başladı.
802
01:04:16,760 --> 01:04:20,640
Almanlar gece ortadan kayboldu.
803
01:04:20,800 --> 01:04:25,160
Sovyet birlikleri geçtikten sonra,
Sisters of Charity'yi bulup
804
01:04:25,320 --> 01:04:29,840
sana ne olduğunu öğrenmek için
Wołomin'e gittik.
805
01:04:30,000 --> 01:04:34,120
Orada, tahliye edildiğinizi öğrendik.
806
01:04:37,240 --> 01:04:40,200
Geri döndüm.
Kendimi Varşova'da buldum.
807
01:04:40,360 --> 01:04:43,960
Varşova'yı hiç tanıyamadım.
Tamamen yok olmuştu.
808
01:04:44,120 --> 01:04:47,160
Kesinlikle ve tamamen mahvolmuştu.
809
01:04:49,400 --> 01:04:50,960
Ailemin nerede olduğunu,
810
01:04:51,120 --> 01:04:53,400
hayatta olup olmadıklarını
bilmiyordum.
811
01:04:53,560 --> 01:04:55,000
Hiçbir şey.
812
01:04:55,160 --> 01:04:59,640
Ben de bana tanıdık gelen
bir yer bulmaya çalıştım.
813
01:04:59,800 --> 01:05:06,240
Ve işe bakın ki
Aryan tarafında yaşadığımız
814
01:05:06,400 --> 01:05:10,680
binalardan biri sağlamdı.
815
01:05:10,840 --> 01:05:15,040
VARŞOVA
65 MOKOTOWSKA CADDESİ
816
01:05:15,200 --> 01:05:17,160
Böylece binaya girdim
817
01:05:17,320 --> 01:05:23,520
ve herkesin zilini çaldım.
818
01:05:23,680 --> 01:05:27,200
Ertesi sabah babamla karşılaştım.
819
01:05:27,360 --> 01:05:33,880
Babam o noktada
annemle çoktan iletişime geçmişti.
820
01:05:34,040 --> 01:05:37,000
İşte hikâyem
821
01:05:37,160 --> 01:05:41,520
bu şekilde sona erdi.
822
01:05:51,560 --> 01:05:57,200
VARŞOVA, 1946
ESKİ GETTO BÖLGESİ
823
01:05:58,640 --> 01:06:01,840
Merkez Yahudi Tarih Komisyonu,
824
01:06:02,000 --> 01:06:04,400
Almanların
Polonya'daki Yahudilere karşı
825
01:06:04,560 --> 01:06:07,120
işlediği suçları
soruşturma kararı aldı.
826
01:06:07,280 --> 01:06:09,400
Bu yüzden komisyon
827
01:06:09,560 --> 01:06:12,920
basılı, el yazması
ve diğer tüm belgeleri topluyor.
828
01:06:13,080 --> 01:06:18,400
Ayrıca fotoğraf gibi
829
01:06:18,560 --> 01:06:20,360
kaynakları da topluyorlar.
830
01:06:20,520 --> 01:06:23,120
Biliyoruz ki 1946'da
831
01:06:23,280 --> 01:06:27,440
babanızın çektiği beş fotoğraf vardı.
832
01:06:27,600 --> 01:06:30,280
Aynı yıl
833
01:06:30,440 --> 01:06:32,000
Joseph Kermish'ten
834
01:06:32,160 --> 01:06:34,360
"Varşova Gettosu Ayaklanması"
yayınlandı.
835
01:06:34,520 --> 01:06:38,200
Joseph Kermish,
Holokost araştırmalarında öncüydü.
836
01:06:38,360 --> 01:06:45,160
Kitabına babanızın
fotoğraflarını da eklemişti.
837
01:06:46,440 --> 01:06:50,280
Bunlar birinci nesil
fotoğraf baskıları.
838
01:06:50,440 --> 01:06:54,160
Arkalarında değerli detaylar var.
839
01:06:54,320 --> 01:06:56,960
Bu tanımlamalar çok detaylı.
840
01:06:57,120 --> 01:07:01,680
Fotoğrafın nerede
ve ne zaman çekildiğini biliyoruz.
841
01:07:01,840 --> 01:07:07,440
Bunu sadece fotoğrafçının
bildiğini varsayıyoruz.
842
01:07:07,600 --> 01:07:12,120
- Bence bu...
- Babanızın el yazısı mı?
843
01:07:12,280 --> 01:07:14,680
İlginç.
844
01:07:14,840 --> 01:07:17,480
Sanırım bu Hilary Laks'ın el yazısı.
845
01:07:17,640 --> 01:07:24,120
Belki bu fotoğrafları
1946 yılında getirmiştir.
846
01:07:35,040 --> 01:07:36,840
Hepsi savaştan sağ çıkmış.
847
01:07:37,000 --> 01:07:41,840
Annemle babam 1946'da evlenip
848
01:07:42,000 --> 01:07:44,200
Gdańsk'a taşınmışlar.
849
01:07:44,360 --> 01:07:50,480
Babam Gdańsk'ta yaşamak istiyormuş.
Hayali denizci olmakmış.
850
01:07:50,640 --> 01:07:54,840
Üniversitenin
Gemi İnşaatı Bölümünden mezun oldu
851
01:07:55,000 --> 01:07:58,320
ve tüm ömrünü
gemilerle uğraşmaya adadı.
852
01:07:58,480 --> 01:08:04,560
Bu sırada Laks ailesi 1951 yılında
853
01:08:04,720 --> 01:08:07,560
ABD'ye taşındı.
854
01:08:07,720 --> 01:08:12,480
1950'lerin sonlarında,
babam Hilary'den bir mektup aldı.
855
01:08:12,640 --> 01:08:16,480
Varşova Gettosu Ayaklanması'nda
856
01:08:16,640 --> 01:08:20,040
çekilen fotoğrafları
göndermesini istedi.
857
01:08:23,880 --> 01:08:26,680
Babam, bir görevle
858
01:08:26,840 --> 01:08:30,120
Kuzey İngiltere, Billingham'daki
bir tersaneye gönderilmişti
859
01:08:30,280 --> 01:08:34,520
ve gettoda çekilmiş 12 fotoğrafı
muhtemelen o sıralar yollamıştı.
860
01:08:34,680 --> 01:08:39,560
Sanırım bunun, ABD'ye ulaşmanın
daha güvenli bir yolu olacağına
861
01:08:39,720 --> 01:08:42,880
ve komünist yetkililerin sansürünü
aşabileceğine inanıyordu.
862
01:08:43,040 --> 01:08:46,360
Sovyet yönetimi altındaydık
863
01:08:47,440 --> 01:08:50,480
ve bu yüzden
ABD'yle kurulan her temas
864
01:08:50,640 --> 01:08:52,280
şüpheli görülüyordu.
865
01:08:53,320 --> 01:08:54,640
Bunca yıl sonra
866
01:08:54,800 --> 01:08:57,960
Roma,
o günleri yaşamış olan son tanık.
867
01:08:58,120 --> 01:09:00,400
Bu aileden bir tek o kaldı.
868
01:09:00,560 --> 01:09:02,360
Sevgili Roma,
869
01:09:02,520 --> 01:09:05,480
bu fotoğrafların
gelecek nesiller için
870
01:09:05,640 --> 01:09:07,440
kanıt olarak kalmasını istiyorum.
871
01:09:07,600 --> 01:09:11,920
Life ya da Post dergisiyle
bir şeyler ayarlayabilir,
872
01:09:12,080 --> 01:09:16,000
hatta bunlarla para kazanabilirim
ama ben böyle bir para istemiyorum.
873
01:09:16,160 --> 01:09:20,240
Bu fotoğraflar uygun
bir tarihî arşivde muhafaza edilmeli.
874
01:09:21,400 --> 01:09:27,680
Sence nerede saklanmalı,
lütfen bana bildir.
875
01:09:27,840 --> 01:09:31,920
Bunlar 1992'de aldığımız
876
01:09:32,080 --> 01:09:35,280
12 fotoğrafın kopyaları.
877
01:09:35,440 --> 01:09:39,640
Washington'daki
ABD Holokost'u Anma Müzesi'ndeler.
878
01:09:39,800 --> 01:09:42,920
Sanıyorum ki
Hilary Laks'ın ölümünden sonra
879
01:09:43,080 --> 01:09:46,720
ailesi o fotoğrafları
bize bağışlamaya karar verdi.
880
01:09:48,760 --> 01:09:54,680
Daha ilk anda, bunların gerçekten de
emsali olmadığını anladık.
881
01:09:58,080 --> 01:10:02,280
Bu 12 fotoğrafı
orijinal olarak kabul ettik
882
01:10:02,440 --> 01:10:06,000
çünkü o dönemde var olan
tek kopyalar bunlardı.
883
01:10:06,160 --> 01:10:10,600
Şimdiyse, negatif orijinal sayılıyor.
884
01:10:14,360 --> 01:10:17,880
Gettoda çekilmiş 33 fotoğraf var.
885
01:10:23,120 --> 01:10:26,240
Ortadaki adam kesinlikle Hilary.
886
01:10:26,400 --> 01:10:29,000
Sağdaki şapkalı
887
01:10:29,160 --> 01:10:33,200
ve kürk yakalı kadınsa
kesinlikle annem.
888
01:10:33,360 --> 01:10:36,600
Bence bunlar, New York'a
ayak bastığı günlerden kalma.
889
01:10:36,760 --> 01:10:41,480
Leszek'i kardeşi gibi görüyordu.
Ailedendi.
890
01:10:41,640 --> 01:10:47,120
Bu sırada, hayatta kalmaya çalıştığı
dönemden dolayı sorunları da vardı.
891
01:10:47,280 --> 01:10:49,720
Travma sonrası
stres bozukluğu yaşıyordu.
892
01:10:49,880 --> 01:10:52,920
UCLA'da hastaneye kaldırılmıştı.
893
01:10:53,080 --> 01:10:55,680
Muhtemelen
bir intihar girişiminden sonra.
894
01:10:55,840 --> 01:10:57,960
Bu, eskide kalmış bir tarihmiş de
895
01:10:58,120 --> 01:11:00,560
onunla başa çıkmaya
çalışıyormuş gibiydi.
896
01:11:05,080 --> 01:11:06,400
Sevgili kızım,
897
01:11:06,560 --> 01:11:09,440
eğer bu anıların bir önemi varsa
898
01:11:09,600 --> 01:11:12,320
o da
o utanç verici zamanların anısını
899
01:11:12,480 --> 01:11:14,120
canlı tutmaktır.
900
01:11:14,280 --> 01:11:17,120
Ayrıca, barış ve refah içinde doğmuş,
901
01:11:17,280 --> 01:11:19,960
medeniyetimizin değerlerine
inanan kişilere
902
01:11:20,120 --> 01:11:24,320
kendilerine köpek gibi davranılmasına
izin verirlerse
903
01:11:24,480 --> 01:11:27,520
gelecekte başlarına nelerin
gelebileceğini hatırlatmaktır.
904
01:11:29,520 --> 01:11:33,640
Gördüğün üzere,
bir şekilde anılarımın sonuna geldim.
905
01:11:33,800 --> 01:11:38,760
Sonrasında olanları
zaten hatırlıyorsun.
906
01:11:41,560 --> 01:11:45,600
Ben Dorota Grzywaczewska.
Leszek'in kızıyım.
907
01:11:45,760 --> 01:11:49,920
- Dilerseniz İngilizce konuşabiliriz.
- Siz hangisini istersiniz?
908
01:11:50,080 --> 01:11:52,280
Tüm albüm sizin için.
909
01:11:52,440 --> 01:11:55,160
ROMA LAKS KAPLAN
HILLARY LAKS'IN KIZI (2024)
910
01:11:55,320 --> 01:12:00,040
Zbigniew Leszek Grzywaczewski.
911
01:12:05,000 --> 01:12:09,040
Burası Varşova Gettosu.
912
01:12:09,200 --> 01:12:11,880
Getto Ayaklanması.
913
01:12:15,200 --> 01:12:21,400
- Bunu hatırlamamak için çok uğraştım.
- Biliyorum.
914
01:12:28,360 --> 01:12:30,400
- Leszek.
- Leszek'i tanıdınız mı?
915
01:12:30,560 --> 01:12:32,120
- Evet.
- Onu tanıdınız mı?
916
01:12:32,280 --> 01:12:37,280
Leszek ve ailesi sayesinde
917
01:12:37,440 --> 01:12:40,320
annem, babam ve ben hayatta kaldık.
918
01:12:40,480 --> 01:12:42,640
Güzel bir fotoğraf
919
01:12:42,800 --> 01:12:45,720
- ve güzel bir anne.
- Teşekkürler.
920
01:12:45,880 --> 01:12:49,560
Hayatta değildir sanırım.
921
01:12:49,720 --> 01:12:54,080
- 11 yıl önce öldü.
- Üzgünüm.
922
01:12:59,440 --> 01:13:04,120
- Affedersiniz. Takayım...
- Elbette.
923
01:13:17,400 --> 01:13:20,600
Bunu hatırlıyorum.
924
01:13:20,760 --> 01:13:22,080
Evet.
925
01:13:26,760 --> 01:13:33,760
Hayatımın büyük bir kısmını
bunları unutmaya çalışarak geçirdim.
926
01:13:37,360 --> 01:13:41,880
Benim için, bunlar benim ailem.
927
01:13:42,040 --> 01:13:46,360
Bu benim geçmişim.
928
01:13:46,520 --> 01:13:51,320
Bunların hepsi,
öldüğünü bildiğim insanlar.
929
01:13:51,480 --> 01:13:54,800
Bunu hatırlamalıyız.
Tarihin bir parçası bunlar.
930
01:13:54,960 --> 01:13:57,800
Sadece Yahudilerin bir parçası değil.
931
01:13:57,960 --> 01:14:01,680
Hatırlamazsak yine gerçekleşir.
932
01:14:01,840 --> 01:14:07,800
Hatırlamak zorundayız.
Kendi tarihinizi hatırlayın.
933
01:14:09,240 --> 01:14:11,240
Bu kadarı yeterli.
934
01:14:11,400 --> 01:14:17,720
Her ailenin bir geçmişi vardır
ve siz de benim geçmişimsiniz.
935
01:14:17,880 --> 01:14:20,240
Bu sadece benim geçmişim değil,
936
01:14:20,400 --> 01:14:25,920
aynı zamanda sizin...
937
01:14:26,080 --> 01:14:28,200
Polonya'nın tarihi.
938
01:14:29,240 --> 01:14:33,920
Kısmen Amerika'nın tarihi
çünkü biz buradayız
939
01:14:34,080 --> 01:14:40,760
ve kısmen de bunun yüzden.
940
01:14:49,440 --> 01:14:53,240
ROMA, ANNESİ, BABASI
VE HALINA HOLOKOSTTAN SAĞ ÇIKTI
941
01:14:53,400 --> 01:14:55,600
VE ABD'YE GÖÇ ETTİ.
942
01:14:56,600 --> 01:14:59,080
LESZEK HAYALİNİ GERÇEKLEŞTİRDİ
943
01:14:59,240 --> 01:15:01,040
VE DENİZLE BAĞINI HİÇ KOPARMADI.
944
01:15:01,200 --> 01:15:04,440
DENİZCİ VE AMATÖR
FOTOĞRAFÇI OLARAK HATIRLANIYOR.
945
01:15:05,680 --> 01:15:09,880
LESZEK'İN OĞLU MACIEJ,
DEMOKRATİK MUHALEFET
946
01:15:10,040 --> 01:15:13,840
VE POLONYA'NIN TARİHİNİ DEĞİŞTİREN
"DAYANIŞMA" HAREKETİ AKTİVİSTİYDİ.
947
01:15:16,120 --> 01:15:20,120
Alt yazı çevirmeni:
Merve Süzer