1 00:00:02,000 --> 00:00:07,000 Downloaded from YTS.BZ 2 00:00:08,000 --> 00:00:13,000 Official YIFY movies site: YTS.BZ 3 00:00:57,960 --> 00:00:59,760 We gaan naar Polen... 4 00:00:59,920 --> 00:01:03,120 waar een ontdekking een ruw eerste inkijkje geeft... 5 00:01:03,280 --> 00:01:05,720 in een cruciaal hoofdstuk van de Holocaust. 6 00:01:05,880 --> 00:01:08,560 Ze zijn van grote historische waarde... 7 00:01:08,720 --> 00:01:12,680 en zijn pas na 80 jaar aan het licht gekomen. 8 00:01:12,840 --> 00:01:15,840 Deze negatieven zijn de enige ter wereld... 9 00:01:16,000 --> 00:01:19,880 van de getto-opstand in Warschau vanuit het getto zelf. 10 00:01:20,040 --> 00:01:22,280 De foto's tonen het onvoorstelbare. 11 00:01:22,440 --> 00:01:25,320 Fragmenten van levens, in 33 foto's. 12 00:01:25,480 --> 00:01:31,360 Ze zijn gemaakt door een 23-jarige Poolse brandweerman, Grzywaczewski. 13 00:01:31,520 --> 00:01:34,680 De opstand in het getto was een daad van verzet... 14 00:01:34,840 --> 00:01:38,680 tegen het naziregime tijdens de Holocaust. 15 00:01:38,840 --> 00:01:41,960 Volgens historici zijn deze foto's waardevol... 16 00:01:42,120 --> 00:01:44,800 omdat het de enige foto's zijn van de opstand... 17 00:01:44,960 --> 00:01:48,680 die niet zijn gemaakt voor nazipropaganda. 18 00:01:54,560 --> 00:01:56,600 De foto's laten zien... 19 00:01:56,760 --> 00:02:03,600 wat een gewoon mens heeft gezien... 20 00:02:03,760 --> 00:02:08,800 en hoe zo'n gewoon mens al die ongelofelijke dingen... 21 00:02:08,960 --> 00:02:13,360 die plaatsvonden in april 1943 vastlegde. 22 00:02:13,520 --> 00:02:18,040 Het grootste deel van mijn leven heb ik dit geprobeerd te vergeten. 23 00:03:01,520 --> 00:03:03,080 M'n lieve dochter. 24 00:03:03,240 --> 00:03:08,400 Terwijl hij z'n leven riskeerde wist Leszek een aantal foto's te maken. 25 00:03:08,560 --> 00:03:15,400 Ik vroeg hem tien jaar geleden om ze naar me toe te sturen. 26 00:03:15,560 --> 00:03:20,080 Ik kreeg een paar foto's en ik heb ze bewaard tot nu. 27 00:03:20,240 --> 00:03:24,200 Deze foto's vertellen ook ons verhaal. 28 00:03:26,040 --> 00:03:28,520 Leszek heeft de negatieven. 29 00:03:28,680 --> 00:03:31,680 Deze foto's zijn nog nooit gepubliceerd. 30 00:03:31,840 --> 00:03:36,360 Ik heb ze bewust zo lang bewaard, om ze openbaar te maken... 31 00:03:36,520 --> 00:03:40,920 als de wereld deze dingen begint te vergeten. 32 00:03:41,080 --> 00:03:45,960 Ik weet niet of de tijd rijp is, maar mijn eigen tijd verstrijkt. 33 00:03:47,080 --> 00:03:51,600 Toen zag het appartement er anders uit. 34 00:03:51,760 --> 00:03:57,040 Laten we meteen naar m'n vaders kamer gaan. 35 00:03:57,200 --> 00:04:02,080 Toen we na z'n dood aan het opruimen waren... 36 00:04:02,240 --> 00:04:04,920 zagen we dat deze planken los zaten. 37 00:04:05,080 --> 00:04:08,760 In de verborgen ruimte vonden we vaders dagboeken. 38 00:04:24,600 --> 00:04:28,640 M'n zus en ik wisten niet dat die dagboeken bestonden. 39 00:04:28,800 --> 00:04:31,680 Vader heeft ons er nooit over verteld. 40 00:04:36,040 --> 00:04:39,920 Dit zijn spannende tijden. 41 00:04:40,080 --> 00:04:42,960 Ik koos een goed jaar om een dagboek te beginnen. 42 00:04:43,120 --> 00:04:45,240 Ik woonde een grote demonstratie bij. 43 00:04:45,400 --> 00:04:48,920 De sfeer was lauw. Niemand was echt enthousiast. 44 00:04:49,080 --> 00:04:52,120 De toespraken waren standaard. 45 00:04:52,280 --> 00:04:54,880 De nationalisten riepen: Weg met de Joden. 46 00:04:55,040 --> 00:04:57,160 Ik schreeuwde tot ik hees werd. 47 00:04:57,320 --> 00:05:02,240 Maar dat doet er nu niet toe. Ik heb overmorgen examens. 48 00:05:02,400 --> 00:05:04,400 Na school zei een vriend: 49 00:05:04,560 --> 00:05:09,320 Met een aanstaande oorlog is studeren zinloos. 50 00:05:15,000 --> 00:05:17,760 Op vrijdagochtend 1 september hoorde ik: 51 00:05:17,920 --> 00:05:22,640 Luchtaanval, doe de ramen dicht. Het maakte me wakker. 52 00:05:22,800 --> 00:05:26,200 Ik zag de eerste Duitse vliegtuigen boven Warschau. 53 00:05:39,560 --> 00:05:43,800 We zitten thuis vast nu de Duitsers mensen oppakken voor dwangarbeid. 54 00:05:43,960 --> 00:05:47,120 We zagen meerdere SS-patrouilles... 55 00:05:47,280 --> 00:05:51,360 die iedereen tegenhielden die ze tegenkwamen. 56 00:05:52,640 --> 00:05:57,800 Mensen die werken in Duitse bedrijven werden vrijgelaten. 57 00:05:58,800 --> 00:06:04,400 De arrestanten werden verzameld, weggevoerd en op treinen gezet. 58 00:06:04,560 --> 00:06:09,840 Twee van mijn vrienden zijn gepakt. Alleen de Joden zijn nog slechter af. 59 00:06:11,720 --> 00:06:14,840 Overlevenden van de Shoah Visual History Foundation. 60 00:06:15,000 --> 00:06:19,840 Ik ben Dina Cohen. Het is vandaag 7 november 1996. 61 00:06:20,000 --> 00:06:23,920 Ik interview Romana Kaplan, meisjesnaam Laks... 62 00:06:24,080 --> 00:06:26,640 in Chevy Chase, Maryland, Verenigde Staten. 63 00:06:26,800 --> 00:06:29,600 Het interview is in het Engels. 64 00:06:29,760 --> 00:06:31,840 Wanneer bent u geboren? 65 00:06:32,000 --> 00:06:35,720 Ik ben geboren in Polen, in Warschau. 66 00:06:35,880 --> 00:06:38,560 Kunt u uw familie beschrijven? 67 00:06:41,320 --> 00:06:44,520 M'n vader was chemisch ingenieur... 68 00:06:44,680 --> 00:06:50,120 en hij had een prestigieuze baan. 69 00:06:50,280 --> 00:06:57,160 In een fabriek waar zeep, parfum en kaarsen werden gemaakt. 70 00:06:57,320 --> 00:06:59,000 Lieve Roma... 71 00:06:59,160 --> 00:07:02,120 je vroeg me over het verleden te schrijven. 72 00:07:02,280 --> 00:07:05,800 Over wat we meemaakten in die beruchte tijden. 73 00:07:05,960 --> 00:07:09,080 Je was te jong om het je te herinneren. 74 00:07:09,240 --> 00:07:15,000 Ik wil een brief schrijven, maar ik twijfel of ik er de kracht voor heb. 75 00:07:15,160 --> 00:07:17,960 Onze wereld stortte in. 76 00:07:18,120 --> 00:07:22,520 Omdat we Joden waren, zagen de Duitsers ons als een 'gevaar'. 77 00:07:23,600 --> 00:07:27,400 We waren ondermensen, een ras dat uitgeroeid moest worden. 78 00:07:27,560 --> 00:07:31,920 We werden gedwongen om Davidster-armbanden te dragen. 79 00:07:32,920 --> 00:07:36,880 Alle Joodse bedrijven werden in beslag genomen door de Duitsers... 80 00:07:37,040 --> 00:07:41,400 net als bankrekeningen en stortingen. 81 00:07:45,800 --> 00:07:48,720 Om ons te isoleren van de rest van de bevolking... 82 00:07:48,880 --> 00:07:54,800 werd het Warschau-getto opgericht in de herfst van 1940. 83 00:07:54,960 --> 00:07:56,760 We werden omringd door een muur. 84 00:07:56,920 --> 00:08:02,200 Alle joden in Warschau buiten het getto werden hierheen gebracht. 85 00:08:02,360 --> 00:08:04,400 Het getto werd kleiner... 86 00:08:04,560 --> 00:08:10,680 dus moesten we verhuizen en de meeste bezittingen achterlaten. 87 00:08:10,840 --> 00:08:14,760 Al snel woonden er een half miljoen mensen in het getto. 88 00:08:14,920 --> 00:08:19,240 De armoede onder de joodse mensen nam met de dag toe. 89 00:08:20,480 --> 00:08:27,200 Ik had een pop. Een grote pop die ik van m'n vaders baas had gekregen. 90 00:08:28,200 --> 00:08:30,400 Ik noemde haar Krystyna. 91 00:08:34,280 --> 00:08:40,840 Ik weet nog dat m'n moeder sieraden verstopte in de pop. 92 00:08:45,160 --> 00:08:49,160 Het geld is op. Betaald werk is moeilijk te vinden. 93 00:08:49,320 --> 00:08:51,800 Iedereen probeert werk te krijgen. 94 00:08:52,920 --> 00:08:59,760 Ik heb een oud-klasgenoot ontmoet. Hij werkt bij de brandweer. 95 00:08:59,920 --> 00:09:03,320 Via hem kan ik ook bij de brandweer. 96 00:09:04,680 --> 00:09:06,440 Ik ging naar Żoliborz. 97 00:09:06,600 --> 00:09:10,440 Als de bel klinkt, trekken de brandweerlieden hun uniform aan. 98 00:09:10,600 --> 00:09:15,280 Ze doen hun riem om en hun helm op en gaan in de rij staan. 99 00:09:20,400 --> 00:09:24,760 M'n moeder woonde in de straat naast deze school. 100 00:09:25,800 --> 00:09:29,600 M'n vader nam graag foto's van haar. 101 00:09:29,760 --> 00:09:34,840 Ze was z'n favoriete onderwerp. 102 00:09:36,200 --> 00:09:39,720 Ik vind Marysia heel leuk. Ze heeft mooie benen. 103 00:09:39,880 --> 00:09:43,120 Ze is levendig en hartelijk. 104 00:09:43,280 --> 00:09:45,760 Het is duidelijk dat ze mij ook leuk vindt. 105 00:09:45,920 --> 00:09:50,720 Marysia heeft een fotocamera. Ik heb een filmrolletje gekocht. 106 00:09:50,880 --> 00:09:53,320 Het was moeilijk om die erin te krijgen. 107 00:09:53,480 --> 00:09:57,080 Ik deed er een uur over met m'n handen onder een deken. 108 00:09:57,240 --> 00:10:00,600 Ik heb een deel van het rolletje verpest. 109 00:10:00,760 --> 00:10:04,280 Ik heb een fotovergrotingsapparaat weten te regelen. 110 00:10:04,440 --> 00:10:09,000 Na een paar mislukte pogingen lukte het goede afdrukken te maken. 111 00:10:09,160 --> 00:10:13,720 Deze vaardigheid kan heel nuttig zijn in de toekomst. 112 00:10:22,560 --> 00:10:26,880 Soms hoop ik op een echte actie waarbij ik mezelf kan bewijzen. 113 00:10:31,480 --> 00:10:33,200 Alarm. 114 00:10:33,360 --> 00:10:37,520 We racen door het getto in een zwaarbeladen brandweerwagen. 115 00:10:57,640 --> 00:11:01,480 Ik stond op een ladder bij een raam op de tweede verdieping. 116 00:11:01,640 --> 00:11:05,320 Ik wachtte op het water en klom naar binnen. 117 00:11:05,480 --> 00:11:07,600 Het was pikdonker. 118 00:11:07,760 --> 00:11:10,640 Ik werd overspoeld door dikke rook en stoom. 119 00:11:10,800 --> 00:11:15,200 Ik moest hoesten en kreeg tranen in m'n ogen. Ik kreeg geen lucht. 120 00:11:15,360 --> 00:11:18,680 M'n benen leken van rubber. 121 00:11:18,840 --> 00:11:23,800 Ik hoorde: Ga weg daar. Dus klom ik weer uit het raam. 122 00:11:23,960 --> 00:11:28,760 Meteen daarna stortte de plek waar ik had gestaan in. 123 00:11:35,560 --> 00:11:39,760 Ik praatte wat met de Joden. Ze leven in extreme ellende. 124 00:11:39,920 --> 00:11:44,560 Ik had het gevoel dat ik sprak tegen mensen die werden uitgeroeid. 125 00:11:50,560 --> 00:11:52,440 De kaddisj. 126 00:11:52,600 --> 00:11:54,680 Dat vond ik het engste. 127 00:11:57,560 --> 00:12:01,120 Want ik hoorde het steeds weer opnieuw. 128 00:12:01,280 --> 00:12:03,680 En ik had geen idee... 129 00:12:04,720 --> 00:12:08,440 ...wat het betekende. 130 00:12:30,080 --> 00:12:34,400 Achteraf gezien leken de Duitsers te geloven... 131 00:12:34,560 --> 00:12:40,120 dat Joden, opgesloten in getto's, elkaar zouden doden als ratten... 132 00:12:40,280 --> 00:12:44,200 of zouden sterven door honger en ziekte. 133 00:12:46,440 --> 00:12:51,360 De tyfus verspreidde zich snel en het dodental was torenhoog. 134 00:12:51,520 --> 00:12:57,920 In juli 1942 waren er al 100.000 mensen gestorven. 135 00:13:02,560 --> 00:13:09,560 Ik kreeg toestemming het getto te verlaten voor de 'arische kant'. 136 00:13:09,720 --> 00:13:14,440 Ik runde een fabriek die zeep, parfums en kaarsen produceerde. 137 00:13:14,600 --> 00:13:17,400 Ik was een geleende slaaf. 138 00:13:17,560 --> 00:13:23,280 Ik liep elke dag 20 km naar Praga, een voorstad van Warschau, en terug. 139 00:13:23,440 --> 00:13:26,240 Een Poolse man genaamd Adamczewski... 140 00:13:26,400 --> 00:13:30,320 was afhankelijk van mijn vader om de fabriek te kunnen runnen. 141 00:13:30,480 --> 00:13:35,120 Zodoende had m'n vader tot het einde een baan aan de arische kant. 142 00:13:35,280 --> 00:13:40,640 Dat is de reden waarom wij er zo goed zijn doorgekomen. 143 00:13:40,800 --> 00:13:44,880 Hij wist altijd eten naar het getto mee te nemen. 144 00:13:52,840 --> 00:13:56,080 M'n ouders adopteerden een jonge vrouw. 145 00:13:56,240 --> 00:14:01,320 Ze was toen 19 of 20 jaar oud en ze heette Halina. 146 00:14:01,480 --> 00:14:04,320 Ze was een heel mooie vrouw. 147 00:14:04,480 --> 00:14:08,160 Ik denk dat dit waarschijnlijk de oudste foto's zijn. 148 00:14:08,320 --> 00:14:11,280 Dat is mama, toch? 149 00:14:11,440 --> 00:14:13,880 Ja. 150 00:14:14,040 --> 00:14:17,480 Mijn moeder was altijd al een glamoureuze dame. 151 00:14:17,640 --> 00:14:24,360 Ze bruiste van het leven en haar uiterlijk vond ze erg belangrijk... 152 00:14:24,520 --> 00:14:26,720 net als hoe ze overkwam op anderen. 153 00:14:27,960 --> 00:14:34,160 Ze praatte niet veel over de oorlog. 154 00:14:34,320 --> 00:14:35,640 Er zat veel pijn... 155 00:14:35,800 --> 00:14:39,600 en ze wilde niet vertellen wat er was gebeurd... 156 00:14:39,760 --> 00:14:42,360 of hoe de dingen waren gebeurd. 157 00:14:42,520 --> 00:14:47,520 Haar hele familie, behalve een broer in Palestina, was weg. 158 00:14:47,680 --> 00:14:50,320 - Weg. - En dat wist ze. 159 00:14:51,800 --> 00:14:55,680 Ze was wees en zocht een nieuw gezin. 160 00:14:55,840 --> 00:14:58,480 Dat gezin was Hilary en Janina Laks. 161 00:14:58,640 --> 00:15:01,840 - Juist. - Ze wilde niet alleen zijn. 162 00:15:04,080 --> 00:15:08,320 Op den duur begon het getto zich te organiseren. 163 00:15:11,080 --> 00:15:16,240 Er werden vooral voedsel, goederen en grondstoffen gesmokkeld... 164 00:15:16,400 --> 00:15:21,800 voor de Joodse werkplaatsen en fabrieken in het getto. 165 00:15:26,240 --> 00:15:30,200 Zo konden sommigen bescheiden rondkomen. 166 00:15:30,360 --> 00:15:35,280 De honger nam af en de tyfusepidemie verdween bijna. 167 00:15:42,400 --> 00:15:46,960 Ik hoorde van m'n dochter Marianna over de foto's van m'n vader. 168 00:15:47,120 --> 00:15:48,880 Op een feest... 169 00:15:49,040 --> 00:15:54,560 werd ze benaderd door een kennis, een historicus. 170 00:15:54,720 --> 00:16:00,520 Hij vroeg of Leszek Grzywaczewski familie van haar was. 171 00:16:00,680 --> 00:16:02,240 Ze zei: Dat is m'n opa. 172 00:16:02,400 --> 00:16:07,280 Hij zei: Zijn foto's hangen in het Holocaust Museum in Washington. 173 00:16:07,440 --> 00:16:13,240 Ze belde me en zei: Pap, wist je dat opa foto's heeft gemaakt? 174 00:16:14,520 --> 00:16:17,920 Ik wist dat hij foto's had gemaakt, veel foto's. 175 00:16:18,080 --> 00:16:22,040 Maar van de getto-opstand, dat wist ik niet. 176 00:16:26,240 --> 00:16:30,240 Toen de herdenking van de getto-opstand dichterbij kwam... 177 00:16:30,400 --> 00:16:33,840 vroeg het POLIN-Museum me om meer spullen te zoeken. 178 00:16:34,000 --> 00:16:39,880 Zuzanna Schnepf belde en vroeg: Zijn er niet nog meer foto's? 179 00:16:40,040 --> 00:16:44,680 Dus gingen we opnieuw foto's van m'n vader zoeken. 180 00:16:44,840 --> 00:16:47,880 Sommigen samen met mij, anderen samen met m'n zus. 181 00:16:48,040 --> 00:16:52,080 Er waren foto's en negatieven en ik kon ze zelf niet bekijken. 182 00:16:52,240 --> 00:16:54,760 Of m'n ogen waren te slecht... 183 00:16:54,920 --> 00:16:58,640 of ik had geen tijd om die negatieven te bekijken. 184 00:16:58,800 --> 00:17:01,880 Hoe kun je iets zien op die negatieven? 185 00:17:03,400 --> 00:17:06,400 Ik zei: Maciej, je moet me helpen. Hij zei: Prima. 186 00:17:06,560 --> 00:17:10,800 Ik heb alles uitgezocht en in dozen geordend. 187 00:17:12,400 --> 00:17:15,000 Dit zijn waarschijnlijk foto's... 188 00:17:15,160 --> 00:17:20,760 Ik sta op die foto's als kind. 189 00:17:38,440 --> 00:17:43,280 Toen ik het negatief oprolde en mijn hand bewoog... 190 00:17:43,440 --> 00:17:48,720 zag ik de Joden die naar de umschlagplatz werden geleid. 191 00:17:50,560 --> 00:17:51,960 Ik keek er weer naar. 192 00:17:52,120 --> 00:17:55,960 Ik zag foto's die ik kende, en een paar nieuwe. 193 00:17:56,120 --> 00:18:00,960 Ik zei tegen Bożena, tegen m'n vrouw: 194 00:18:01,120 --> 00:18:03,880 Gevonden. Hier is het. 195 00:18:07,640 --> 00:18:10,400 Pap is al meer dan 30 jaar dood. 196 00:18:10,560 --> 00:18:15,320 Toch voelt het alsof hij weer tot leven komt in mijn hoofd. 197 00:18:21,680 --> 00:18:24,880 Ik geloofde niet dat deze negatieven bestonden. 198 00:18:25,040 --> 00:18:29,280 Het was een ongelooflijk gevoel. 199 00:18:29,440 --> 00:18:35,320 Iets aanraken wat het recht niet had om te overleven. 200 00:18:35,480 --> 00:18:39,680 En niemand geloofde dat het kon overleven. 201 00:18:39,840 --> 00:18:46,840 Zulke momenten zijn zeldzaam. We voelen een link naar het verleden. 202 00:18:52,360 --> 00:18:57,400 Ik wist dat dit de enige foto's zijn die we op dit moment kennen... 203 00:18:57,560 --> 00:19:00,720 die zijn genomen in het getto tijdens de opstand... 204 00:19:00,880 --> 00:19:03,840 en die niet door de nazi's zijn gemaakt. 205 00:19:05,360 --> 00:19:08,360 Foto's van de holocaust zijn bijzonder... 206 00:19:08,520 --> 00:19:14,440 omdat we vaak niet meteen weten wat we zien. 207 00:19:14,600 --> 00:19:18,960 Pas als we de geschiedenis kennen, beseffen we wat erachter schuilt. 208 00:19:19,120 --> 00:19:22,200 - Hier nemen de zenuwen toe. - Ze zijn ook wazig. 209 00:19:22,360 --> 00:19:27,560 De perforatielijn is vooral beschadigd bij de Holocaustfoto's... 210 00:19:27,720 --> 00:19:32,880 die in het geheim zijn genomen. De film is misschien ruw doorgespoeld... 211 00:19:33,040 --> 00:19:35,480 omdat z'n hand trilde van emotie. 212 00:19:35,640 --> 00:19:39,160 Dit toont de grote waarde van het materiaal. 213 00:19:39,320 --> 00:19:41,480 Niet alleen de beelden... 214 00:19:41,640 --> 00:19:48,240 maar ook de filmstrip zelf is een drager van emotionele geschiedenis. 215 00:19:52,720 --> 00:19:58,120 Getto Warschaw 216 00:20:02,240 --> 00:20:05,880 Ik weet nog dat m'n opa bij ons woonde. 217 00:20:06,040 --> 00:20:09,360 Ik weet nog dat ik op een dag thuiskwam... 218 00:20:09,520 --> 00:20:13,120 en mijn opa was er niet. 219 00:20:13,280 --> 00:20:17,400 Hij is opgepakt bij een 'łapanka'. 220 00:20:18,400 --> 00:20:22,400 Dat betekent... 221 00:20:22,560 --> 00:20:26,680 dat hij op straat is opgepakt. 222 00:20:30,360 --> 00:20:31,760 M'n lieve dochter. 223 00:20:31,920 --> 00:20:35,840 Op 22 juli 1942... 224 00:20:36,000 --> 00:20:39,920 begonnen de Duitsers met de vernietiging van het getto. 225 00:20:40,080 --> 00:20:44,360 Ze noemden het 'deportatie naar het oosten.' 226 00:20:44,520 --> 00:20:48,080 Dit is wat de Duitsers de Joden vertelden. 227 00:20:48,240 --> 00:20:52,920 Ze moesten plaatsmaken voor een betere wereld. 228 00:20:53,960 --> 00:20:58,480 Elke Jood heeft het recht om 15 kilo bagage mee te nemen. 229 00:20:58,640 --> 00:21:03,160 Waardevolle zaken, zoals geld, sieraden en goud, mag mee. 230 00:21:03,320 --> 00:21:06,520 Neem eten mee voor drie dagen. 231 00:21:08,480 --> 00:21:13,520 Het getto was omsingeld door Letse en Oekraïense troepen. 232 00:21:13,680 --> 00:21:17,760 Via die troepen pakten de Duitsers dagelijks duizenden mensen op... 233 00:21:17,920 --> 00:21:21,240 die ze naar de Umschlagplatz brachten. 234 00:21:32,120 --> 00:21:36,120 Destijds wist niemand van de vernietigingskampen. 235 00:21:36,280 --> 00:21:40,560 We hoorden pas veel later over Treblinka. 236 00:21:44,080 --> 00:21:45,400 Op het laatst... 237 00:21:45,560 --> 00:21:50,880 maakten de gaskamers zo'n 5000 slachtoffers per dag. 238 00:21:52,800 --> 00:21:57,120 De Duitsers staan bekend om hun organisatietalent. 239 00:22:14,320 --> 00:22:19,200 Mijn vader nam mijn moeder mee op een boot in Warschau. 240 00:22:19,360 --> 00:22:23,040 Toen de nazi's het getto begonnen uit te ruimen... 241 00:22:23,200 --> 00:22:25,880 en mensen naar de vernietigingskampen stuurden... 242 00:22:26,040 --> 00:22:31,200 zeilde hij met Marysia op de Vistula-rivier. 243 00:22:33,280 --> 00:22:36,440 Dat was het leven. Het leven ging door. 244 00:22:45,280 --> 00:22:50,320 Lucht, zon, glinsterend water, stilte en vrede. 245 00:22:50,480 --> 00:22:52,760 Alsof er geen oorlog was. 246 00:22:52,920 --> 00:22:55,600 Marysia en ik hebben de hele middag liggen zonnen. 247 00:22:55,760 --> 00:22:59,840 Alle gebeurtenissen leidden ons naar iets onvermijdelijks. 248 00:23:00,000 --> 00:23:02,240 Trouwen. 249 00:23:02,400 --> 00:23:05,600 Ik kocht een filmrolletje en klikte erop los. 250 00:23:05,760 --> 00:23:11,240 Ik zal de zonsondergang in Warschau nooit vergeten. 251 00:23:11,400 --> 00:23:13,360 Niemand wist wat er ging gebeuren. 252 00:23:13,520 --> 00:23:17,040 Het gerucht ging dat we het lot van de Joden zouden delen. 253 00:23:18,480 --> 00:23:22,000 Ik herinner me dat veel mensen... 254 00:23:22,160 --> 00:23:26,440 naar een plein werden gedreven... 255 00:23:26,600 --> 00:23:30,960 waar de Duitsers je rond lieten lopen... 256 00:23:31,120 --> 00:23:34,240 en mensen eruit pikten. 257 00:23:35,280 --> 00:23:38,680 Ik herinner me ook dat vrienden van mijn ouders... 258 00:23:38,840 --> 00:23:42,000 en een meisje van mijn leeftijd... 259 00:23:42,160 --> 00:23:45,320 met een kind eruit werden gehaald. 260 00:23:47,120 --> 00:23:52,680 Mijn ouders probeerden me te verstoppen tussen hun regenjassen. 261 00:23:55,520 --> 00:24:00,680 Voorlopig werden Joden die in Duitse militaire fabrieken werkten... 262 00:24:00,840 --> 00:24:03,000 vrijgesteld van deportatie. 263 00:24:03,160 --> 00:24:09,080 We konden schuilen in de Schultz-fabriek. 264 00:24:09,240 --> 00:24:16,200 Mijn vader kon een baan regelen voor mijn moeder in het getto. 265 00:24:16,360 --> 00:24:19,000 Ze maakte Duitse uniformen. 266 00:24:19,160 --> 00:24:23,400 Hij hoopte dat m'n moeder zo beschermd zou zijn. 267 00:24:23,560 --> 00:24:29,320 Ik zat daarentegen naast m'n moeder in een ton. 268 00:24:33,600 --> 00:24:37,000 Voor een vijfjarige was dat niet fijn. 269 00:24:50,040 --> 00:24:53,400 Met toestemming van Schultz bleef ik voor Adamczewski werken... 270 00:24:53,560 --> 00:24:55,760 aan de arische kant. 271 00:24:56,760 --> 00:25:00,400 Met de hulp van m'n collega, Mr Miśkiewicz... 272 00:25:00,560 --> 00:25:04,440 werd je uit het getto naar de arische kant gesmokkeld. 273 00:25:06,360 --> 00:25:10,840 Er waren werkers die naar de arische kant gingen... 274 00:25:11,000 --> 00:25:16,360 en m'n vader kocht de poortwachters om... 275 00:25:16,520 --> 00:25:19,720 zodat ik met de menigte naar buiten kon lopen. 276 00:25:19,880 --> 00:25:23,000 Hij was natuurlijk erg nerveus. 277 00:25:23,160 --> 00:25:27,960 Als de Duitsers me hadden gezien, was dat het einde geweest. 278 00:25:28,120 --> 00:25:33,080 Dus hij liep heel dicht bij de groep die naar buiten liep. 279 00:25:33,240 --> 00:25:36,280 Op dat moment... 280 00:25:43,320 --> 00:25:47,440 Op dat moment werd een van de soldaten boos... 281 00:25:47,600 --> 00:25:51,320 omdat m'n vader te dicht bij de arische kant stond. 282 00:25:51,480 --> 00:25:54,280 Hij trok aan hem en sloeg hem. 283 00:25:56,320 --> 00:25:58,480 Mijn vader verloor een oog. 284 00:25:59,760 --> 00:26:03,360 Ik wilde naar m'n vader rennen. 285 00:26:03,520 --> 00:26:09,840 Maar hij maakte het heel duidelijk dat hij wilde dat ik wegging. 286 00:26:12,120 --> 00:26:15,280 En dat heb ik gedaan. 287 00:26:18,560 --> 00:26:20,480 Dat gebeurde net op tijd. 288 00:26:20,640 --> 00:26:25,880 Alle arbeiders van Schultz werden meegenomen voor een selectie. 289 00:26:26,040 --> 00:26:30,840 48 uur lang werden we gescheiden als vee voor de slacht. 290 00:26:31,000 --> 00:26:35,160 De helft ging rechtstreeks naar de gaskamers van Treblinka. 291 00:26:35,320 --> 00:26:39,880 Alle kinderen en de meeste vrouwen kwamen om. 292 00:26:40,040 --> 00:26:45,240 In twee maanden tijd vermoordden de nazi's 300.000 mensen. 293 00:26:47,880 --> 00:26:49,800 De generaalgouverneur beveelt... 294 00:26:49,960 --> 00:26:53,000 dat elke Jood die zijn woondistrict verlaat... 295 00:26:53,160 --> 00:26:55,280 wordt bestraft met de dood. 296 00:26:55,440 --> 00:27:00,200 Zij die Joden beschermen, krijgen dezelfde straf. 297 00:27:04,800 --> 00:27:07,400 Aan de arische kant ontmoette ik... 298 00:27:07,560 --> 00:27:12,280 de vrouw van de collega van mijn vader. 299 00:27:13,760 --> 00:27:17,040 Ik was een gevaar voor de mensen die me verborgen... 300 00:27:17,200 --> 00:27:21,640 omdat ik overduidelijk een Joods kind was. 301 00:27:21,800 --> 00:27:25,960 Ik bleef nooit langer dan een paar dagen op één plek. 302 00:27:26,120 --> 00:27:29,480 Zo herinner ik het me tenminste. 303 00:27:29,640 --> 00:27:33,400 Toen werd ik bij de Zusters van Liefde ondergebracht. 304 00:27:34,560 --> 00:27:36,440 Ik was bang... 305 00:27:36,600 --> 00:27:39,480 omdat ik op dat moment besefte... 306 00:27:39,640 --> 00:27:43,040 dat als ze me zouden vinden, dat mijn dood zou zijn. 307 00:27:47,760 --> 00:27:50,040 Er zijn thuis wat dingen veranderd. 308 00:27:50,200 --> 00:27:54,240 Papa slaapt op een korte en smalle bank. 309 00:27:54,400 --> 00:27:58,120 Mama is doodop. Haar hart doet pijn, ze is nerveus. 310 00:27:58,280 --> 00:28:00,360 Ze negeert de veiligheidszorgen... 311 00:28:00,520 --> 00:28:03,160 maar ze is de morele steunpilaar van ons gezin... 312 00:28:03,320 --> 00:28:06,840 bij elk moment van twijfel en wanhoop. 313 00:28:08,480 --> 00:28:11,680 Plotseling en onverwacht trekken er twee vrouwen in. 314 00:28:11,840 --> 00:28:14,480 Halina Bielawska en Janina. 315 00:28:14,640 --> 00:28:17,640 Ze zijn ontheemd. Ze kunnen nergens heen. 316 00:28:17,800 --> 00:28:19,360 Dus bleven ze bij ons. 317 00:28:23,640 --> 00:28:28,560 Een van die vrouwen was Halina Hirszbajn... 318 00:28:28,720 --> 00:28:32,160 ook bekend als Bielawska. 319 00:28:32,320 --> 00:28:35,880 - Dus Hirszbajn Halina? - Ja. 320 00:28:36,040 --> 00:28:39,960 - Ze is geboren in 1920? - Ja, net als m'n vader. 321 00:28:40,120 --> 00:28:42,000 Bielawska. 322 00:28:42,160 --> 00:28:45,040 Adres na de oorlog, Wilcza 8/16. 323 00:28:45,200 --> 00:28:50,160 Vlak bij Mokotowska, de straat waar m'n vader woonde... 324 00:28:50,320 --> 00:28:55,800 en waar ze zaten ondergedoken en elkaar hielpen. 325 00:28:55,960 --> 00:29:00,200 De tweede persoon was Janina Laks. 326 00:29:00,360 --> 00:29:03,960 Wilcza 8/16. 327 00:29:04,120 --> 00:29:07,280 Het adres is hetzelfde. 328 00:29:07,440 --> 00:29:13,480 M'n moeder werd het getto uit gesmokkeld. 329 00:29:13,640 --> 00:29:16,080 Ze werd in huis genomen door een gezin... 330 00:29:16,240 --> 00:29:20,320 bij wie ze de hele oorlog bleef. 331 00:29:20,480 --> 00:29:23,160 Hun naam was Grzywaczewski. 332 00:29:23,320 --> 00:29:28,400 Ze wilden me daar niet hebben, omdat ik een gevaar vormde. 333 00:29:28,560 --> 00:29:34,280 En ze waren erg actief in het verzet. 334 00:29:34,440 --> 00:29:37,160 Toen m'n moeder het getto verliet... 335 00:29:37,320 --> 00:29:41,480 kwam ze al snel bij de Grzywaczewski's terecht. 336 00:29:41,640 --> 00:29:45,840 Ik denk dat dat het plan was. Ik denk niet dat het toeval was. 337 00:29:46,000 --> 00:29:50,960 Ik weet vrij zeker dat ik een armband in een kluisje heb liggen. 338 00:29:51,120 --> 00:29:54,760 Die armband behoorde wellicht tot de sieraden... 339 00:29:54,920 --> 00:29:57,320 die ze gebruikte om te overleven. 340 00:29:57,480 --> 00:30:00,400 Dat weet ik zeker, want ze heeft me verteld... 341 00:30:00,560 --> 00:30:03,640 dat haar familie sieraden maakte die bestonden... 342 00:30:03,800 --> 00:30:08,280 - uit kleine staafjes goud. - Het is een ongewone... 343 00:30:08,440 --> 00:30:11,920 Breek een stukje af en gebruik het om te overleven. 344 00:30:12,080 --> 00:30:16,520 Deze armband, daar kun je makkelijk een schakel van afhalen... 345 00:30:16,680 --> 00:30:19,680 om die om te wisselen voor geld. 346 00:30:19,840 --> 00:30:22,640 Ik weet niet wie mam hielp aan 'n nieuwe identiteit. 347 00:30:22,800 --> 00:30:25,120 Niet de familie Laks, dus... 348 00:30:25,280 --> 00:30:28,920 - het moeten de... - De Grzywaczewski's? 349 00:30:29,080 --> 00:30:31,920 Ik denk dat zij erbij betrokken waren. 350 00:30:32,080 --> 00:30:37,200 Hoe de familie Laks en Halina... 351 00:30:37,360 --> 00:30:40,840 bij de Grzywaczewski's zijn beland is een mysterie. 352 00:30:41,000 --> 00:30:45,040 Volgens mij kenden ze elkaar al voor de oorlog... 353 00:30:45,200 --> 00:30:49,440 en waren ze vrienden, maar dat is slechts een aanname. 354 00:30:51,080 --> 00:30:52,920 Kun je even komen? 355 00:30:53,920 --> 00:30:56,360 Dit zijn dossiers van overlevenden. 356 00:30:56,520 --> 00:31:01,840 Er wordt geschat dat zo'n tien procent... 357 00:31:02,000 --> 00:31:06,400 van de Poolse Joden uit 1939 het heeft overleefd. 358 00:31:06,560 --> 00:31:10,760 Dus slechts 300.000 van de drie miljoen. 359 00:31:10,920 --> 00:31:15,880 Dit is Halina Hirszbajn, hetzelfde als Pelagia Bielawska. 360 00:31:16,040 --> 00:31:22,360 Deze Pelagia bestond op valse papieren die nuttig bleken... 361 00:31:22,520 --> 00:31:27,480 toen SS-officieren binnenvielen... 362 00:31:27,640 --> 00:31:30,920 in het appartement aan Wilcza. 363 00:31:32,240 --> 00:31:35,680 We hadden natuurlijk arische papieren. 364 00:31:35,840 --> 00:31:40,400 Mrs Grzywaczewski vond een plek voor m'n moeder... 365 00:31:40,560 --> 00:31:44,520 toen ik niet bij de Zusters van Liefde kon blijven. 366 00:31:47,080 --> 00:31:51,320 Toen ik bij m'n moeder woonde, moet iemand haar gezien hebben. 367 00:31:53,040 --> 00:31:54,920 Het was nacht... 368 00:31:55,080 --> 00:31:59,480 en een van de engste dingen tot op heden voor mij... 369 00:32:00,480 --> 00:32:05,840 zijn stappen, het horen van voetstappen. 370 00:32:06,000 --> 00:32:08,440 Mensen die naar boven gaan. 371 00:32:12,320 --> 00:32:15,880 Mijn moeder deed open en daar stonden drie mannen. 372 00:32:16,040 --> 00:32:18,480 Twee in SS-uniform en eentje niet. 373 00:32:18,640 --> 00:32:23,240 Die informant zat op mijn bed... 374 00:32:23,400 --> 00:32:25,800 en sprak Joods tegen me. 375 00:32:25,960 --> 00:32:29,440 Hoe heet je, lieverd? 376 00:32:29,600 --> 00:32:32,040 Ik begreep de taal niet. 377 00:32:32,200 --> 00:32:35,560 Ik keek op en zei in volmaakte onschuld: 378 00:32:35,720 --> 00:32:38,880 Het spijt me, maar ik versta geen Duits. 379 00:32:39,040 --> 00:32:42,160 Op dat moment vertrok de SS. 380 00:32:44,600 --> 00:32:48,680 Een akelig incident. Ze doorzochten het huis van Halina en Janina. 381 00:32:48,840 --> 00:32:53,040 Er werd geld betaald, maar de dreiging bleef. 382 00:32:53,200 --> 00:32:55,560 Het appartement was verraden. 383 00:32:57,240 --> 00:33:02,680 Ik rondde m'n bevelvoerdersopleiding af en kwam in de IV-eenheid. 384 00:33:02,840 --> 00:33:05,000 Ik zat in m'n kamer in de barakken. 385 00:33:05,160 --> 00:33:08,320 We hadden nieuwe ID-kaarten met rang. 386 00:33:08,480 --> 00:33:11,920 Die van mij is Löschmeister, korporaal. 387 00:33:13,160 --> 00:33:16,240 We kregen een speech van de kolonel. 388 00:33:16,400 --> 00:33:20,200 We moeten de geest van de brandweer van Warschau tot leven wekken... 389 00:33:20,360 --> 00:33:25,160 en er een gedisciplineerde, militaire organisatie van te maken. 390 00:33:26,280 --> 00:33:30,400 Er is een geheime organisatie binnen de brandweer, genaamd Skała. 391 00:33:30,560 --> 00:33:35,720 De zoon van de commandant wil me ervoor rekruteren. 392 00:33:35,880 --> 00:33:39,560 Dit is de Chłodna-straat en de Mirowskische kazerne... 393 00:33:39,720 --> 00:33:43,240 waar de IV-eenheid zich bevond... 394 00:33:43,400 --> 00:33:48,440 scheidde de twee delen van het getto. 395 00:33:48,600 --> 00:33:53,320 De brandweerlieden van het Skała-verzet... 396 00:33:53,480 --> 00:33:57,880 hielpen de Joodse bevolking zo goed als ze konden. 397 00:34:03,840 --> 00:34:06,680 Ooit lag hier een spoor... 398 00:34:06,840 --> 00:34:10,680 en een put naar het riool... 399 00:34:10,840 --> 00:34:16,280 waardoor hulp werd geboden aan de Joden... 400 00:34:16,440 --> 00:34:19,600 en wapens en munitie werden geleverd voor de opstand. 401 00:34:25,240 --> 00:34:26,960 Mijn lieve dochter. 402 00:34:27,120 --> 00:34:31,040 Slechts 40.000 Joden bleven achter in het getto. 403 00:34:31,200 --> 00:34:36,080 Ik vertrok op het laatste moment en trok in bij de familie Miśkiewicze. 404 00:34:36,240 --> 00:34:40,400 Direct daarna, op 19 april 1943... 405 00:34:40,560 --> 00:34:43,600 begon de opstand in het getto van Warschau. 406 00:34:43,760 --> 00:34:46,200 Slecht bewapende mannen en vrouwen... 407 00:34:46,360 --> 00:34:50,040 weerstonden bijna 'n maand lang tanks en machinegeweren... 408 00:34:50,200 --> 00:34:53,920 zonder de hoop hun eigen leven te kunnen redden. 409 00:34:54,960 --> 00:34:58,280 Voor Joden was het de avond voor Pesach. 410 00:34:58,440 --> 00:35:01,160 Het was de avond van de Seder. 411 00:35:01,320 --> 00:35:05,280 Dan vieren de joden de uittocht uit Egypte. 412 00:35:05,440 --> 00:35:09,760 Daarom is het thema van Pesach vrijheid. 413 00:35:09,920 --> 00:35:13,680 En hier werden de Joden niet alleen gevangengezet... 414 00:35:13,840 --> 00:35:16,880 maar ze keken de dood in de ogen. 415 00:35:20,520 --> 00:35:24,160 De Duitsers hadden zich verzameld rond de getto-muren. 416 00:35:24,320 --> 00:35:28,240 Ze werden gesteund door Oekraïense troepen. 417 00:35:28,400 --> 00:35:32,760 De treinen stonden op het station klaar om de Joden te deporteren. 418 00:35:32,920 --> 00:35:37,000 Dat is het moment dat de Joden ervoor kozen in opstand te komen. 419 00:35:37,160 --> 00:35:41,840 De eerste dag was spannend. Het was opwindend. 420 00:35:42,000 --> 00:35:46,520 De Duitsers trokken zich terug uit het getto. 421 00:35:46,680 --> 00:35:52,560 Supermensen, reuzen. De macht van Duitsland. 422 00:35:52,720 --> 00:35:56,520 En deze kleine groep jonge Joden kreeg het voor elkaar... 423 00:35:56,680 --> 00:35:59,400 dat ze zich terugtrokken. 424 00:35:59,560 --> 00:36:02,760 Ze hadden moed en ze waren innovatief. 425 00:36:02,920 --> 00:36:05,160 Ze gebruikten molotovcocktails. 426 00:36:05,320 --> 00:36:08,880 Ze gebruikten pistolen. Ze hadden nog een paar andere wapens. 427 00:36:09,040 --> 00:36:13,960 En ze hadden iets wat de Duitsers niet konden voorzien. 428 00:36:14,120 --> 00:36:16,920 Ze waren bereid te vechten tot hun dood... 429 00:36:17,080 --> 00:36:21,320 omdat er geen andere keus was. Ze zouden hoe dan ook sterven. 430 00:36:22,400 --> 00:36:27,600 Mensen die vechten voor hun leven en het leven van hun gemeenschap... 431 00:36:28,720 --> 00:36:32,440 zijn tot alles in staat om die te behouden. 432 00:37:02,280 --> 00:37:06,160 Het getto zat tijdens de opstand achter muren... 433 00:37:06,320 --> 00:37:11,640 en er kon praktisch geen enkele Pool komen. 434 00:37:11,800 --> 00:37:18,080 Toch zijn er foto's gemaakt van binnenuit. 435 00:37:19,920 --> 00:37:23,280 Het is een kleine film met halve frames... 436 00:37:23,440 --> 00:37:27,040 en een kapotte perforatielijn. 437 00:37:27,200 --> 00:37:29,640 - Aan één kant. - Welke camera is gebruikt? 438 00:37:29,800 --> 00:37:36,520 Ik denk meteen aan de Kochmann 'Korelle K'-camera uit 1932. 439 00:37:36,680 --> 00:37:40,880 Grezegorz Kwolek fotograaf 440 00:37:41,040 --> 00:37:44,560 De cassette zit aan de ene kant en de spoel aan de andere. 441 00:37:44,720 --> 00:37:49,040 Als het een gecombineerde cassette was... 442 00:37:49,200 --> 00:37:52,640 zou er weerstand zijn bij het uitrekken van de film... 443 00:37:52,800 --> 00:37:55,680 en het tandwiel zou de perforatielijn beschadigen... 444 00:37:55,840 --> 00:38:01,000 waardoor de film niet verder kon dan 20 millimeter. 445 00:38:01,160 --> 00:38:06,080 Je moest een zwart frame maken... 446 00:38:06,240 --> 00:38:09,920 om de film ver genoeg te laten komen... 447 00:38:10,080 --> 00:38:14,200 zodat de frames niet overlapten. 448 00:38:14,360 --> 00:38:21,360 Maar als je het maken van foto's probeert te verbergen... 449 00:38:21,520 --> 00:38:26,000 kan dat voor overlappende beelden zorgen. 450 00:38:27,680 --> 00:38:33,880 Het is zo klein dat het makkelijk te verbergen is. Het past in je zak. 451 00:38:36,840 --> 00:38:39,600 De afgelopen maand gebeurden er vreselijke dingen... 452 00:38:39,760 --> 00:38:43,000 die veel jonge mensen voor altijd zullen bijblijven. 453 00:38:45,320 --> 00:38:49,440 Ik werd gebeld door de eenheid en moest me meteen melden. 454 00:38:53,360 --> 00:38:58,400 Marysia was boos dat ik naar het getto ging in plaats van naar haar. 455 00:39:06,640 --> 00:39:09,480 Wat in het getto gebeurt, is een pure hel. 456 00:39:09,640 --> 00:39:12,360 De wilskracht van de Joodse strijders is groot... 457 00:39:12,520 --> 00:39:16,520 dat geldt ook voor de vechtlust van de hele Joodse bevolking. 458 00:39:16,680 --> 00:39:19,560 De Duitsers lijden zware verliezen. 459 00:39:19,720 --> 00:39:24,640 Ze doorzoeken huis voor huis. Ze kennen geen genade. 460 00:39:24,800 --> 00:39:27,040 Er woedt een felle strijd. 461 00:39:36,240 --> 00:39:41,920 Ik woonde in een gebied waar we weg moesten... 462 00:39:42,080 --> 00:39:46,280 toen het getto werd opgericht. 463 00:39:46,440 --> 00:39:51,320 Op een bepaalde manier overlappen de komst van het getto... 464 00:39:51,480 --> 00:39:57,240 en mijn lot elkaar. 465 00:39:58,600 --> 00:40:03,920 Ik zie die de beelden uit mijn jeugd nog steeds voor me. 466 00:40:04,080 --> 00:40:06,920 Deze foto is gemaakt door Leszek. 467 00:40:07,080 --> 00:40:13,560 Hier was de ingang van het getto vanaf de Nalewki-straat. 468 00:40:13,720 --> 00:40:20,680 Ik markeerde dit brandende gebouw op de kaart. Hier. 469 00:40:20,840 --> 00:40:25,320 Deze foto is genomen vanaf deze plek... 470 00:40:25,480 --> 00:40:29,000 en laat dit gedeelte zien. 471 00:40:29,160 --> 00:40:31,840 Deze foto's zijn het eerst gemaakt... 472 00:40:32,000 --> 00:40:38,520 wat suggereert dat de film speciaal was geladen... 473 00:40:38,680 --> 00:40:40,680 om de geschiedenis vast te leggen. 474 00:40:40,840 --> 00:40:44,360 Waarschijnlijk is hier een Duitse soldaat te zien... 475 00:40:44,520 --> 00:40:48,400 die erop toezag dat de gebouwen afbrandden. 476 00:40:51,720 --> 00:40:55,840 De Duitsers branden gebouwen af om de Joden te vernietigen. 477 00:40:56,000 --> 00:40:57,800 We mogen niet blussen. 478 00:40:57,960 --> 00:41:01,160 Alleen fabrieken die voor de Duitsers werken... 479 00:41:01,320 --> 00:41:07,400 en voorkomen dat het vuur zich verspreidt buiten het getto. 480 00:41:10,120 --> 00:41:12,720 Na twee nachten had ik er genoeg van. 481 00:41:12,880 --> 00:41:16,280 Ik was zo uitgeput dat ik op houten planken ging zitten. 482 00:41:16,440 --> 00:41:21,040 Tien dagen lang kleedde ik me 's avonds niet eens uit. 483 00:41:22,040 --> 00:41:24,480 We stonden constant bij het vuur. 484 00:41:24,640 --> 00:41:26,240 Meestal gaat het zo. 485 00:41:26,400 --> 00:41:30,160 De Duitsers laten weten dat bepaalde straten in brand worden gestoken. 486 00:41:30,320 --> 00:41:32,640 Huisnummer die tot en met dat. 487 00:41:32,800 --> 00:41:35,960 We moesten specifieke locaties beschermen. 488 00:41:36,120 --> 00:41:41,920 Warschau Leszno-straat 80/82 489 00:41:47,520 --> 00:41:49,560 Mijn vader staat op de foto. 490 00:41:49,720 --> 00:41:53,680 Dit is m'n vader. 491 00:41:53,840 --> 00:41:59,160 Dit is een verhaal dat ik niet helemaal kan verklaren. 492 00:41:59,320 --> 00:42:04,320 Een Duitse soldaat kijkt recht in de camera... 493 00:42:04,480 --> 00:42:07,920 dus er moet daar iets gebeurd zijn. 494 00:42:08,080 --> 00:42:12,600 Het was een grijs gebied. Er was een verbod op het maken van foto's. 495 00:42:12,760 --> 00:42:18,160 Maar soms knepen de Duitsers een oogje dicht. 496 00:42:18,320 --> 00:42:21,800 Grzywaczewski's rol als fotograaf is cruciaal... 497 00:42:21,960 --> 00:42:24,680 want hij speelde een dubbele rol. 498 00:42:24,840 --> 00:42:27,000 Hij heeft een camera... 499 00:42:27,160 --> 00:42:31,280 en kan zelfs foto's maken met een Duitse korporaal... 500 00:42:31,440 --> 00:42:38,280 maar hij is ook een spion die stiekem foto's maakt. 501 00:42:52,400 --> 00:42:57,360 De belangrijkste details van deze foto zijn de ramen... 502 00:42:57,520 --> 00:43:04,480 en een deel van het gebouw aan de overkant. 503 00:43:05,160 --> 00:43:09,960 Ik vond een vooroorlogse foto van dit huis... 504 00:43:10,120 --> 00:43:13,080 in het stadsarchief... 505 00:43:13,240 --> 00:43:19,320 met dezelfde kroonlijst. 506 00:43:19,480 --> 00:43:24,120 De hoogte van de ramen is hetzelfde. 507 00:43:25,160 --> 00:43:29,200 De bocht van de tramrails is hier duidelijk aangegeven. 508 00:43:30,440 --> 00:43:37,320 Deze foto is genomen op de hoek van dit gebouw. 509 00:43:40,720 --> 00:43:44,680 Dit is de situatie in 1944. 510 00:43:44,840 --> 00:43:50,720 Het hele getto is vernietigd. 511 00:43:50,880 --> 00:43:56,760 Maar de ziekenhuisgebouwen hebben het overleefd. 512 00:43:56,920 --> 00:44:03,440 Warschau St. Sofia-Ziekenhuis 513 00:44:04,520 --> 00:44:06,320 Goedemorgen. 514 00:44:32,480 --> 00:44:37,320 Hier maakte hij deze foto's. 515 00:44:48,160 --> 00:44:50,280 Hij maakte een aantal foto's. 516 00:44:50,440 --> 00:44:53,560 Eén, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven... 517 00:44:53,720 --> 00:44:57,200 acht foto's zijn in deze volgorde gerangschikt. 518 00:44:57,360 --> 00:45:01,600 Dat weten we omdat we het negatief hebben. Nu hebben we 'n verhaal. 519 00:45:01,760 --> 00:45:06,240 Dit zijn geheime foto's en geen Duitser mag ze zien. 520 00:45:06,400 --> 00:45:09,800 Je ziet de gezichten van de mensen. 521 00:45:09,960 --> 00:45:11,840 Kleine kinderen lopen... 522 00:45:33,520 --> 00:45:37,720 Hoe voelt het om te weten... 523 00:45:37,880 --> 00:45:44,040 dat er geen weg meer terug is? 524 00:45:46,440 --> 00:45:52,560 Het is moeilijk voor te stellen, maar je ziet het op deze foto's. 525 00:45:58,280 --> 00:46:01,520 En kijk hier eens naar. 526 00:46:01,680 --> 00:46:08,600 De truck en de ramen komen hier samen. 527 00:46:08,760 --> 00:46:12,320 Dit is de situatie. 528 00:46:12,480 --> 00:46:18,560 Je ziet deze vrouw lopen... 529 00:46:18,720 --> 00:46:21,400 en omkijken... 530 00:46:21,560 --> 00:46:25,080 en op de andere foto zie je het puntje van haar elleboog. 531 00:46:25,240 --> 00:46:28,800 Dat verbindt deze twee foto's met elkaar. 532 00:46:28,960 --> 00:46:31,000 En hier... 533 00:46:31,160 --> 00:46:33,400 Hier... 534 00:46:35,000 --> 00:46:38,960 De tramsporen zijn zo met elkaar verbonden. 535 00:46:39,120 --> 00:46:44,520 We hebben één beeld gecreëerd uit vier foto's. 536 00:46:44,680 --> 00:46:50,600 Voor mij is het een vaarwel aan de mensen die hier lopen. 537 00:46:50,760 --> 00:46:52,880 Ze lopen langs en verdwijnen. 538 00:46:58,880 --> 00:47:02,560 Het vuur drijft de Joden naar het verzamelpunt... 539 00:47:02,720 --> 00:47:04,960 de zogenaamde Umschlagplatz. 540 00:47:05,120 --> 00:47:08,080 Gewonden en zieken worden ter plekke geëxecuteerd. 541 00:47:08,240 --> 00:47:11,000 Reddingen zijn verboden. 542 00:47:11,160 --> 00:47:14,360 Dan worden de Joden naar een spoor gebracht... 543 00:47:14,520 --> 00:47:17,640 en naar een onbekende bestemming gedeporteerd. 544 00:47:26,040 --> 00:47:32,520 Een trein, geduwd door 'n locomotief, kwam aan bij de Umschlagplatz. 545 00:47:32,680 --> 00:47:37,920 Mensen werden het perron op gejaagd... 546 00:47:38,080 --> 00:47:40,360 in de wagons geladen... 547 00:47:40,520 --> 00:47:45,880 en daarna vertrok de trein. 548 00:47:46,040 --> 00:47:51,640 De dodentreinen gingen oostwaarts naar Treblinka. 549 00:48:23,960 --> 00:48:28,200 Leszek is terug van zijn missie. met de film in zijn camera. 550 00:48:28,360 --> 00:48:34,000 Hij gaat wandelen met Marysia, zijn verloofde, mijn moeder. 551 00:48:50,000 --> 00:48:54,440 Een prachtige foto van m'n ouders. Heel ontroerend. 552 00:48:54,600 --> 00:48:59,560 Dit zijn m'n moeder en de zus van m'n vader. 553 00:48:59,720 --> 00:49:03,400 Ik weet niet wie de derde vrouw is. 554 00:49:04,680 --> 00:49:07,560 Tante Danusia, m'n vaders zus. 555 00:49:08,800 --> 00:49:11,920 Kijk naar het contrast tussen hun leven... 556 00:49:12,080 --> 00:49:15,480 in de lente, want het is april... 557 00:49:15,640 --> 00:49:18,240 en de vernietiging van het getto. 558 00:49:18,400 --> 00:49:21,120 En hier zijn m'n ouders. 559 00:49:26,440 --> 00:49:29,120 Dit is een mooi voorbeeld... 560 00:49:29,280 --> 00:49:36,240 van hoe Warschau in twee werelden was opgesplitst... 561 00:49:36,400 --> 00:49:40,760 die topografisch verbonden waren... 562 00:49:40,920 --> 00:49:45,000 maar toch een verschil van dag en nacht waren. 563 00:49:56,240 --> 00:50:03,240 Warschau, Mokotowska-straat 85 564 00:50:07,360 --> 00:50:10,560 Goedemorgen. Ik ben Maciej Grzywaczewski. 565 00:50:10,720 --> 00:50:14,200 M'n vader woonde hier tijdens de oorlog. 566 00:50:14,360 --> 00:50:18,520 Hier was een grote woonkamer. Dit was de gang naar de keuken. 567 00:50:18,680 --> 00:50:23,280 Hier was een badkamer. Ik zal even kloppen. 568 00:50:23,440 --> 00:50:28,920 Het negatief is in deze kamer ontwikkeld. 569 00:50:29,080 --> 00:50:33,840 Dit is de ingang naar het trappenhuis. 570 00:50:37,520 --> 00:50:42,160 En hier was een tussenverdieping... 571 00:50:42,320 --> 00:50:46,080 waar de kleine Roma ondergedoken zat. 572 00:50:46,240 --> 00:50:50,960 De korte tijd dat ik daar verbleef, zat ik op een kleine zolder... 573 00:50:51,120 --> 00:50:58,120 boven de keuken en ik mocht me daar niet bewegen. 574 00:50:58,280 --> 00:51:00,520 Ik moest heel stil zijn. 575 00:51:01,520 --> 00:51:07,560 Er woonden hier tijdelijk twee Duitsers. 576 00:51:07,720 --> 00:51:10,160 Eentje zat 's ochtends in de keuken... 577 00:51:10,320 --> 00:51:15,080 koffie te drinken en de krant te lezen. 578 00:51:15,240 --> 00:51:21,480 Roma verstopte zich in de tussenverdieping en moest stil zijn. 579 00:51:24,760 --> 00:51:27,440 Ik begon toen met lezen. 580 00:51:27,600 --> 00:51:33,080 Ik kon lange tijd zitten en lezen... 581 00:51:33,240 --> 00:51:36,680 zonder geluid te maken. Dat heeft mijn leven gered. 582 00:51:36,840 --> 00:51:40,440 Want als iemand wist... 583 00:51:40,600 --> 00:51:45,760 dat de familie Grzywaczewski Joden hielp... 584 00:51:45,920 --> 00:51:48,560 zouden de Grzywaczewski's vermoord zijn. 585 00:51:55,440 --> 00:51:59,560 Toen ik weer naar het getto ging, hoorde ik dat de brandweer... 586 00:51:59,720 --> 00:52:03,480 koffers vol bezittingen naar buiten bracht. 587 00:52:04,720 --> 00:52:08,640 Als er geen eigenaar is, is het geen diefstal, zeiden ze. 588 00:52:09,440 --> 00:52:12,960 Maar de Duitsers zagen dit als plunderen... 589 00:52:13,120 --> 00:52:18,480 en dwongen ons dit aan te pakken. We maakten er snel een eind aan. 590 00:52:21,600 --> 00:52:25,440 Op de voorgrond zien we drie brandweerlieden... 591 00:52:25,600 --> 00:52:27,560 maar op de achtergrond... 592 00:52:27,720 --> 00:52:31,400 zie je een soldaat die ook een foto maakt. 593 00:52:31,560 --> 00:52:34,960 Grzywaczewski toont een situatie... 594 00:52:35,120 --> 00:52:38,120 die vrij normaal was tijdens de Holocaust. 595 00:52:38,280 --> 00:52:41,120 Duitsers fotografeerden hun misdaden. 596 00:52:42,560 --> 00:52:45,280 Dit is de Nowolipie-straat nabij de Smocza-straat. 597 00:52:45,440 --> 00:52:48,480 Dit zijn foto's uit het Stroop-rapport. 598 00:52:48,640 --> 00:52:52,440 Dit is Stroop, generaal Jürgen Stroop. 599 00:52:52,600 --> 00:52:55,680 het rapport van Jürgen Stroop 600 00:52:55,840 --> 00:53:01,640 Ik heb het gebruik van camera's tijdens acties in het getto verboden. 601 00:53:01,800 --> 00:53:05,560 Maar generaal Krüger beval een rapport op te stellen... 602 00:53:05,720 --> 00:53:08,680 met daarin foto's. 603 00:53:10,040 --> 00:53:13,760 Alles moest dus heel snel gebeuren. 604 00:53:13,920 --> 00:53:18,720 Ik vermoed dat de veiligheidspolitie deze foto's heeft gemaakt. 605 00:53:20,320 --> 00:53:24,440 Het rapport: Er is geen Joodse woonwijk meer in Warschau... 606 00:53:24,600 --> 00:53:29,200 heb ik voor Heinrich Himmler, voor Krüger en voor mezelf geschreven. 607 00:53:34,400 --> 00:53:39,040 Het is waardevol voor de geschiedenis, voor de Führer... 608 00:53:39,200 --> 00:53:43,520 en voor toekomstige onderzoekers van het Derde Rijk... 609 00:53:44,400 --> 00:53:47,240 nationalistische dichters en schrijvers... 610 00:53:47,400 --> 00:53:50,880 en vooral voor de documentatie van de inspanningen... 611 00:53:51,040 --> 00:53:54,040 die het Nordische ras en de Duitsers uitvoeren... 612 00:53:54,200 --> 00:53:58,520 om van de joden in Europa en de rest van de wereld af te komen. 613 00:54:10,000 --> 00:54:13,360 Bijna elke dag zien we SS-generaal Jürgen Stroop... 614 00:54:13,520 --> 00:54:16,920 die de leiding heeft over de hele operatie. 615 00:54:17,080 --> 00:54:20,680 In plaats van branden te blussen, zien we hoe het getto afbrandt. 616 00:54:20,840 --> 00:54:25,480 In plaats van mensen te redden, zien we hulpeloos toe hoe ze lijden. 617 00:54:25,640 --> 00:54:29,840 We staan constant onder toezicht van de Duitse politie en de SS. 618 00:54:30,000 --> 00:54:34,720 Elke poging om te helpen kan ernstige gevolgen voor ons hebben. 619 00:54:38,480 --> 00:54:44,200 Leszek maakte de foto terwijl hij hier stond. 620 00:54:47,600 --> 00:54:50,680 Grzywaczewski riskeert z'n leven door deze foto te maken. 621 00:54:50,840 --> 00:54:54,000 Hij staat achter de brandweerlieden. 622 00:54:54,160 --> 00:54:58,280 Degene dichter bij de camera... 623 00:54:58,440 --> 00:55:02,320 kijkt duidelijk naar het gebouw... 624 00:55:02,480 --> 00:55:06,640 maar de ander draait zijn hoofd weg. 625 00:55:06,800 --> 00:55:10,200 Ze mogen hun emoties niet tonen. 626 00:55:10,360 --> 00:55:14,360 Want voor de nazi's is alles in orde. 627 00:55:14,520 --> 00:55:17,520 'Zo zou het moeten zijn. 628 00:55:17,680 --> 00:55:21,200 Die Joden moeten springen, want het zijn geen mensen.' 629 00:55:21,360 --> 00:55:27,440 Maar voor de brandweermannen zijn de emoties omgekeerd. 630 00:55:30,640 --> 00:55:34,680 De Joden die verborgen bleven, zitten nu vast in de brandende gebouwen. 631 00:55:34,840 --> 00:55:37,080 Ze worden levend verbrand. 632 00:55:37,240 --> 00:55:41,320 Hele groepen vluchten weg voor de vlammen naar de bovenverdieping. 633 00:55:41,480 --> 00:55:43,280 Als het vuur hen bereikt... 634 00:55:43,440 --> 00:55:48,080 proberen ze te ontsnappen door van balkons te springen. 635 00:55:51,640 --> 00:55:58,040 Vijf of zes mensen sprongen uit een raam en waren op slag dood. 636 00:55:58,200 --> 00:55:59,920 Ze konden geen kant op. 637 00:56:00,080 --> 00:56:03,960 Ondanks onze technische middelen konden we ze niet helpen. 638 00:56:24,680 --> 00:56:28,280 Dit lijkt precies op dezelfde plek. 639 00:56:28,440 --> 00:56:30,480 Hetzelfde huis. 640 00:56:30,640 --> 00:56:35,120 Dat zie je aan de ramen. 641 00:56:35,280 --> 00:56:36,960 En deze balkons... 642 00:56:37,120 --> 00:56:42,160 Dit is hetzelfde gebouw dat m'n vader fotografeerde. 643 00:56:42,320 --> 00:56:48,520 Dus de Duitsers en mijn vader maakten foto's op dezelfde plek. 644 00:56:52,000 --> 00:56:54,040 En deze ook. 645 00:56:54,200 --> 00:57:00,120 Als je naar het balkon kijkt, kan het hetzelfde gebouw zijn. 646 00:57:02,480 --> 00:57:08,120 Op beide foto's zijn er tramkabels te zien. 647 00:57:08,280 --> 00:57:14,360 Het balkon op de derde verdieping heeft dezelfde palen. 648 00:57:17,040 --> 00:57:20,560 En op de Duitse foto is het linkerraam open... 649 00:57:20,720 --> 00:57:22,760 ...en het rechterraam dicht. 650 00:57:22,920 --> 00:57:26,320 Op mijn vaders foto is dat hetzelfde. 651 00:57:29,640 --> 00:57:35,000 Alsof het de ontbrekende foto is die hij niet kon maken. 652 00:57:37,760 --> 00:57:44,480 Na het maken van de vorige foto is Leszek hier gaan staan... 653 00:57:46,440 --> 00:57:53,440 en hier heeft die tragedie plaatsgevonden. 654 00:58:15,040 --> 00:58:19,280 Dit is een vervelend, maar gelukkig klein ongelukje... 655 00:58:19,440 --> 00:58:23,120 en er zijn meerdere mensen bij. 656 00:58:23,280 --> 00:58:25,680 Een normale menselijke reactie. 657 00:58:25,840 --> 00:58:30,200 Het maakt de tragedie van die mensen nog duidelijker. 658 00:58:30,360 --> 00:58:32,520 Er kwam niemand. 659 00:58:32,680 --> 00:58:37,360 Er kwam niemand om ze te helpen. Die mogelijkheid was er niet. 660 00:58:37,520 --> 00:58:42,280 Niet omdat niemand dat wilde, maar omdat niemand het kon. 661 00:58:43,360 --> 00:58:46,680 Deze twee foto's vertellen het hele verhaal. 662 00:58:46,840 --> 00:58:51,640 Duitsers verzamelen zich hier... 663 00:58:51,800 --> 00:58:54,280 in de buurt van de mensen die zijn gesprongen. 664 00:58:54,440 --> 00:58:56,360 Dit is voor mij duidelijk. 665 00:58:56,520 --> 00:59:00,080 Maar als je goed kijkt... 666 00:59:00,240 --> 00:59:06,040 zie je hier een silhouet. 667 00:59:06,200 --> 00:59:10,520 Alleen zijn hoofd en schouder. 668 00:59:11,680 --> 00:59:18,360 Het zijn waarschijnlijk Joden die uit een bunker komen... 669 00:59:18,520 --> 00:59:21,040 of uit de poort komen. 670 00:59:21,200 --> 00:59:26,200 Die twee situaties lijken op elkaar. 671 00:59:26,360 --> 00:59:27,680 Aan de ene kant... 672 00:59:27,840 --> 00:59:31,520 de lichamen van mensen die uit het raam zijn gesprongen. 673 00:59:31,680 --> 00:59:35,320 En aan de andere kant komen Joden naar buiten... 674 00:59:35,480 --> 00:59:38,160 die weldra zullen ze dood zijn. 675 00:59:40,400 --> 00:59:43,160 Onder de ruïnes van de uitgebrande gebouwen... 676 00:59:43,320 --> 00:59:47,360 zitten nog Joden in de kelders. 677 00:59:56,920 --> 00:59:59,880 Het beeld van de mensen die eruit worden gesleept... 678 01:00:00,040 --> 01:00:02,280 zal me voor altijd achtervolgen. 679 01:00:03,720 --> 01:00:09,600 Gezichten, niet van mensen, maar van halve dieren met een lege blik. 680 01:00:09,760 --> 01:00:12,960 Ze knijpen met hun ogen tegen het zonlicht. 681 01:00:13,120 --> 01:00:16,480 Ze hadden weken in het donker van de kelders doorgebracht. 682 01:00:16,640 --> 01:00:22,200 Zwak van de honger en angst bewegen ze hun smerige en gehavende lichamen. 683 01:00:22,360 --> 01:00:24,600 Ze werden massaal geëxecuteerd. 684 01:00:24,760 --> 01:00:29,720 De levenden storten bovenop de lijken van de vermoorde mensen. 685 01:00:41,200 --> 01:00:45,840 Het getto is nu platgebrand en is nu een zee van puin. 686 01:00:46,000 --> 01:00:47,880 Een dode stad. 687 01:00:48,040 --> 01:00:51,640 Alsof er een enorme ramp heeft plaatsgevonden. 688 01:00:51,800 --> 01:00:55,000 Een ramp in de oorlog. 689 01:00:59,720 --> 01:01:03,320 Wat hij in het getto zag, raakte hem diep. 690 01:01:03,480 --> 01:01:07,240 Je voelt het in z'n dagboek. Hij werd snel volwassen. 691 01:01:07,400 --> 01:01:09,360 Hij veranderde. 692 01:01:11,680 --> 01:01:16,400 Na dagen van slapeloze nachten en hard werken, ging ik naar huis. 693 01:01:17,400 --> 01:01:22,240 De vrede is weer teruggekeerd, maar ik kan er niet aan wennen. 694 01:01:22,400 --> 01:01:25,160 Ik ben teruggetrokken. 695 01:01:25,320 --> 01:01:29,720 Ik trek me terug in m'n stilte, als een slak in z'n schulp. 696 01:01:31,640 --> 01:01:35,200 Hij droeg de last van wat hij had gezien met zich mee. 697 01:01:35,360 --> 01:01:37,960 Ik betwijfel of hij er veel over sprak. 698 01:01:41,480 --> 01:01:44,960 We zijn aan het einde van dit negatief. 699 01:01:45,120 --> 01:01:48,800 Grzywaczewski fotografeert zijn verloofde... 700 01:01:50,480 --> 01:01:53,080 en maakt een zelfportret. 701 01:01:53,240 --> 01:01:55,640 Als iemand vraagt: 702 01:01:55,800 --> 01:01:59,640 Wie was die brandweerman, Grzywaczewski, die in het getto was? 703 01:01:59,800 --> 01:02:03,240 Het kortste antwoord is dat hij getuige was... 704 01:02:03,400 --> 01:02:06,360 in een existentiële zin. 705 01:02:06,520 --> 01:02:10,000 In een zeer existentiële betekenis. 706 01:02:13,480 --> 01:02:18,360 Anderhalf jaar na de opstand in het getto... 707 01:02:18,520 --> 01:02:22,000 vertrok 'n peloton rebellen onder leiding van m'n opa... 708 01:02:22,160 --> 01:02:25,400 Stanisław Grzywaczewski... 709 01:02:25,560 --> 01:02:31,000 vanuit hier, Mokotowska 65, om het Gestapo-hoofdkwartier te heroveren. 710 01:02:31,160 --> 01:02:37,440 Ook is mijn vader als brandweerman bij de opstand in Warschau. 711 01:02:37,600 --> 01:02:42,080 Die dag is een belangrijk keerpunt. 712 01:02:42,240 --> 01:02:43,840 Ik probeer... 713 01:02:47,360 --> 01:02:49,160 Laten we gaan. 714 01:03:05,440 --> 01:03:09,640 Warschau, 1944 715 01:03:09,800 --> 01:03:11,640 Mijn beste Roma. 716 01:03:11,800 --> 01:03:14,880 Op 1 augustus 1944... 717 01:03:15,040 --> 01:03:18,360 brak in Warschau de opstand tegen de Duitsers uit. 718 01:03:18,520 --> 01:03:24,000 Je was toen bij de Zusters van Liefde in Wołomin. 719 01:03:24,160 --> 01:03:25,760 Mama kwam me opzoeken. 720 01:03:25,920 --> 01:03:31,120 We gingen samen via de kelders naar de Grzywaczewski's. 721 01:03:31,280 --> 01:03:36,400 De Duitsers verwoestten de stad via het land en de lucht. 722 01:03:37,280 --> 01:03:41,080 De opstand in 1944 kostte in Warschau zo'n 200.000 levens. 723 01:03:41,240 --> 01:03:43,720 Er vielen talloze gewonden... 724 01:03:43,880 --> 01:03:48,480 en 80 procent van alle huizen lag in puin. 725 01:04:10,240 --> 01:04:13,440 In januari 1945... 726 01:04:13,600 --> 01:04:16,560 begon het Sovjetoffensief weer op gang te komen. 727 01:04:16,720 --> 01:04:20,600 De Duitsers verdwenen in de nacht. 728 01:04:20,760 --> 01:04:25,120 Nadat de Sovjettroepen waren gekomen, gingen we naar Wołomin... 729 01:04:25,280 --> 01:04:29,800 om bij de Zusters van Liefde te kijken wat er met jou was gebeurd. 730 01:04:29,960 --> 01:04:34,080 Daar zagen we dat je was geëvacueerd. 731 01:04:37,200 --> 01:04:40,160 Ik kwam terug. Ik was weer in Warschau. 732 01:04:40,320 --> 01:04:43,920 Ik herkende Warschau niet. Het was totaal verwoest. 733 01:04:44,080 --> 01:04:47,120 Compleet verwoest. 734 01:04:49,360 --> 01:04:53,360 Ik wist niet waar m'n ouders waren en of ze nog leefden. 735 01:04:53,520 --> 01:04:54,960 Niets. 736 01:04:55,120 --> 01:04:59,600 Dus ik zocht een plek die me bekend voorkwam. 737 01:04:59,760 --> 01:05:06,200 En ziedaar, een van de gebouwen waar we hadden gewoond... 738 01:05:06,360 --> 01:05:10,640 aan de arische kant was nog intact. 739 01:05:10,800 --> 01:05:15,000 Warschau, Mokotowska-straat 65 740 01:05:15,160 --> 01:05:17,120 Dus ik ging het gebouw in... 741 01:05:17,280 --> 01:05:22,560 en ik belde bij iedereen aan. 742 01:05:23,640 --> 01:05:27,160 De volgende ochtend vond ik mijn vader. 743 01:05:27,320 --> 01:05:33,840 M'n vader had toen ook al contact gehad met m'n moeder. 744 01:05:34,000 --> 01:05:36,960 Dus was het einde... 745 01:05:37,120 --> 01:05:40,680 van m'n verhaal. 746 01:05:51,520 --> 01:05:57,160 Warschau 1946, voormalig getto-gebied 747 01:05:58,600 --> 01:06:04,120 De Joodse Historische Commissie besloot de Duitse misdaden... 748 01:06:04,280 --> 01:06:07,080 tegen de Joodse bevolking in Polen te onderzoeken. 749 01:06:07,240 --> 01:06:09,360 Daarom verzamelde de commissie... 750 01:06:09,520 --> 01:06:12,880 gedrukte of handgeschreven materialen in. 751 01:06:13,040 --> 01:06:18,360 Ze verzamelden ook documenten... 752 01:06:18,520 --> 01:06:20,320 zoals foto's. 753 01:06:20,480 --> 01:06:23,080 We weten dat ze in 1946... 754 01:06:23,240 --> 01:06:27,400 vijf foto's hadden die waren gemaakt door je vader. 755 01:06:27,560 --> 01:06:30,240 In datzelfde jaar... 756 01:06:30,400 --> 01:06:34,320 werd 'De Getto-opstand in Warschau' van Joseph Kermish gepubliceerd. 757 01:06:34,480 --> 01:06:38,160 Joseph Kermish was een pionier in onderzoek naar de Holocaust. 758 01:06:38,320 --> 01:06:44,400 Hij nam foto's van je vader op in z'n boek. 759 01:06:46,400 --> 01:06:50,240 Dit zijn foto's van de eerste generatie. 760 01:06:50,400 --> 01:06:54,120 Er staan waardevolle details op de achterkant. 761 01:06:54,280 --> 01:06:56,920 Deze beschrijvingen zijn gedetailleerd. 762 01:06:57,080 --> 01:07:01,640 We weten waar en wanneer de foto is gemaakt. 763 01:07:01,800 --> 01:07:07,400 We nemen aan dat alleen de fotograaf dat wist. 764 01:07:07,560 --> 01:07:12,080 - Ik denk niet dat dit... - Je vaders handschrift is? 765 01:07:12,240 --> 01:07:14,640 Interessant. 766 01:07:14,800 --> 01:07:17,440 Dit is het handschrift van Hilary Laks. 767 01:07:17,600 --> 01:07:23,480 Misschien bracht hij deze foto's hier in 1946. 768 01:07:34,800 --> 01:07:36,800 Ze hebben de oorlog overleefd. 769 01:07:36,960 --> 01:07:41,800 M'n ouders trouwden in 1946... 770 01:07:41,960 --> 01:07:44,160 en verhuisden naar Gdańsk. 771 01:07:44,320 --> 01:07:50,440 M'n vader wilde in Gdańsk wonen. Hij wilde zeeman worden. 772 01:07:50,600 --> 01:07:54,800 Hij studeerde scheepsbouwkunde op de universiteit. 773 01:07:54,960 --> 01:07:58,280 en werkte de rest van z'n leven met schepen. 774 01:07:58,440 --> 01:08:04,520 De familie Laks verhuisde naar de VS... 775 01:08:04,680 --> 01:08:07,520 in 1951. 776 01:08:07,680 --> 01:08:12,440 Eind jaren 50 kreeg vader een brief van Hilary. 777 01:08:12,600 --> 01:08:16,440 Ze vroeg hem foto's op te sturen... 778 01:08:16,600 --> 01:08:20,000 die waren gemaakt tijdens de getto-opstand in Warschau. 779 01:08:23,840 --> 01:08:26,640 Toen vader met een delegatie... 780 01:08:26,800 --> 01:08:30,080 naar een scheepswerf in Billingham, Noord-Engeland, ging... 781 01:08:30,240 --> 01:08:34,480 stuurde hij waarschijnlijk die 12 foto's uit het getto van toen. 782 01:08:34,640 --> 01:08:39,520 Dit leek hem een veilige manier om de foto's in de VS te krijgen... 783 01:08:39,680 --> 01:08:42,840 want zo kon hij de communistische censuur omzeilen. 784 01:08:43,000 --> 01:08:46,320 We leefden onder Sovjetbewind... 785 01:08:47,400 --> 01:08:52,240 dus alle contacten met de VS waren verdacht. 786 01:08:53,280 --> 01:08:57,920 Nu, na al die jaren, is Roma de laatste getuige uit die tijd. 787 01:08:58,080 --> 01:09:00,360 Ze is de enige die nog leeft. 788 01:09:00,520 --> 01:09:02,320 Lieve Roma... 789 01:09:02,480 --> 01:09:07,400 Deze foto's moeten als bewijs blijven dienen voor toekomstige generaties. 790 01:09:07,560 --> 01:09:11,880 Ik kan vast iets regelen met de Life of The Post... 791 01:09:12,040 --> 01:09:15,960 en er zelfs aan verdienen, maar dat geld wil ik niet. 792 01:09:16,120 --> 01:09:20,200 Deze foto's moeten bewaard worden in een geschikt historisch archief. 793 01:09:21,360 --> 01:09:27,640 Laat me weten waar jij denkt dat ze heen moeten. 794 01:09:27,800 --> 01:09:31,880 Dit zijn kopieën van de 12 foto's... 795 01:09:32,040 --> 01:09:35,240 die we in 1992 ontvingen... 796 01:09:35,400 --> 01:09:39,600 in het United States Holocaust Memorial Museum. 797 01:09:39,760 --> 01:09:42,880 Ik vermoed, na de dood van Hilary Laks... 798 01:09:43,040 --> 01:09:46,680 z'n familie besloot de foto's aan ons te schenken. 799 01:09:48,720 --> 01:09:54,640 We beschouwden ze meteen als iets extreem unieks. 800 01:09:58,040 --> 01:10:02,240 Die twaalf foto's werden door ons als origineel beschouwd... 801 01:10:02,400 --> 01:10:05,960 omdat het de enige foto's waren die op dat moment bestonden. 802 01:10:06,120 --> 01:10:10,560 Nu is het negatief het origineel. 803 01:10:14,320 --> 01:10:17,840 En er zijn 33 foto's uit het getto. 804 01:10:23,080 --> 01:10:26,200 De man in het midden is Hilary... 805 01:10:26,360 --> 01:10:28,960 en de vrouw rechts... 806 01:10:29,120 --> 01:10:33,160 met de hoed en de bontkraag is zeker mama. 807 01:10:33,320 --> 01:10:36,560 Ik denk dat deze in New York zijn gemaakt. 808 01:10:36,720 --> 01:10:41,440 Ze zag Leszek als een broer. Het was familie. 809 01:10:41,600 --> 01:10:47,080 Tegelijkertijd vocht ze tegen demonen uit de tijd dat ze moest overleven. 810 01:10:47,240 --> 01:10:49,680 Ik denk dat ze PTSS had. 811 01:10:49,840 --> 01:10:55,640 Ik weet nog dat ze werd opgenomen in UCLA na een zelfmoordpoging. 812 01:10:55,800 --> 01:11:00,520 Het waren oude wonden waar ze niet mee om kon gaan. 813 01:11:05,040 --> 01:11:06,360 Mijn lieve dochter. 814 01:11:06,520 --> 01:11:09,400 Als deze memoires van waarde zijn... 815 01:11:09,560 --> 01:11:14,080 is dat om de herinnering aan die beruchte tijd in stand te houden... 816 01:11:14,240 --> 01:11:17,080 en om mensen geboren in vrede en welvaart... 817 01:11:17,240 --> 01:11:19,920 en die geloven in de waarden van onze beschaving... 818 01:11:20,080 --> 01:11:24,280 te herinneren aan wat er kan gebeuren... 819 01:11:24,440 --> 01:11:27,480 als ze toestaan zich als honden te laten behandelen. 820 01:11:29,480 --> 01:11:33,600 Dit is het einde van mijn memoires. 821 01:11:33,760 --> 01:11:38,720 Alles wat daarna gebeurde, zit al in je geheugen. 822 01:11:41,520 --> 01:11:45,560 Ik ben Dorota Grzywaczewska. Leszeks dochter. 823 01:11:45,720 --> 01:11:49,880 - We kunnen Engels spreken als u wilt. - Wat heb jij liever? 824 01:11:50,040 --> 01:11:52,240 Het hele album is voor u. 825 01:11:52,400 --> 01:11:55,120 dochter van Hilary Laks (2024) 826 01:11:55,280 --> 01:12:00,000 Zbigniew Leszek Grzywaczewski. 827 01:12:04,960 --> 01:12:09,000 Dit is het getto in Warschau. 828 01:12:09,160 --> 01:12:11,840 De getto-opstand. 829 01:12:15,160 --> 01:12:18,880 Ik heb m'n best gedaan om dit te vergeten. 830 01:12:19,040 --> 01:12:21,360 Ik weet het. 831 01:12:28,320 --> 01:12:30,360 - Leszek. - Herken je Leszek? 832 01:12:30,520 --> 01:12:32,080 - Ja. - Herken je hem? 833 01:12:32,240 --> 01:12:37,240 Leszek en z'n familie zorgden ervoor... 834 01:12:37,400 --> 01:12:40,280 dat m'n ouders en ik het hebben overleefd. 835 01:12:40,440 --> 01:12:42,600 Prachtige foto. 836 01:12:42,760 --> 01:12:45,680 - En een prachtige moeder. - Bedankt. 837 01:12:45,840 --> 01:12:49,520 Ik neem aan dat ze niet meer leeft. 838 01:12:49,680 --> 01:12:54,040 - Ze is elf jaar geleden overleden. - Wat vreselijk. 839 01:12:59,400 --> 01:13:04,080 - Pardon. Als ik... - Ik help je wel. 840 01:13:17,360 --> 01:13:20,560 Dat herinner ik me nog wel. 841 01:13:20,720 --> 01:13:22,040 Ja. 842 01:13:26,720 --> 01:13:33,320 Ik heb een groot deel van m'n leven geprobeerd dit te vergeten. 843 01:13:37,320 --> 01:13:41,840 Voor mij is dit m'n familie. 844 01:13:42,000 --> 01:13:46,320 Dit is mijn geschiedenis. 845 01:13:46,480 --> 01:13:51,280 Dit zijn de mensen van wie ik weet dat ze dood zijn. 846 01:13:51,440 --> 01:13:54,760 We moeten het onthouden. Het is deel van de geschiedenis. 847 01:13:54,920 --> 01:13:57,760 Niet alleen van de Joden. 848 01:13:57,920 --> 01:14:01,640 Als we het vergeten, zal het opnieuw gebeuren. 849 01:14:01,800 --> 01:14:07,160 We moeten het ons herinneren. Denk aan je eigen geschiedenis. 850 01:14:09,200 --> 01:14:11,200 Ik heb er genoeg van. 851 01:14:11,360 --> 01:14:17,680 Elke familie heeft een geschiedenis en jij bent mijn geschiedenis. 852 01:14:17,840 --> 01:14:20,200 Dit is niet alleen mijn geschiedenis... 853 01:14:20,360 --> 01:14:25,880 maar ook die van jouw... 854 01:14:26,040 --> 01:14:28,160 Van Polen. 855 01:14:29,200 --> 01:14:33,880 Gedeeltelijk is het de geschiedenis van Amerika omdat we hier zijn... 856 01:14:34,040 --> 01:14:39,840 en gedeeltelijk vanwege dit. 857 01:14:49,400 --> 01:14:53,200 Roma, haar ouders en Halina overleefden de Holocaust 858 01:14:53,360 --> 01:14:55,560 ze emigreerden naar de VS 859 01:14:56,560 --> 01:14:59,040 Leszek maakte z'n droom waar en ging varen... 860 01:14:59,200 --> 01:15:01,000 voor de rest van z'n leven. 861 01:15:01,160 --> 01:15:04,400 z'n vrienden kenden hem als matroos en amateurfotograaf 862 01:15:05,640 --> 01:15:09,840 Maciej, Leszeks zoon, was activist bij de democratische oppositie... 863 01:15:10,000 --> 01:15:13,800 en solidariteits-beweging die de geschiedenis van Polen veranderde. 864 01:15:16,080 --> 01:15:20,080 Vertaling: Iyuno