Downloaded from YTS.BZ
Official YIFY movies site: YTS.BZ
We gaan naar Polen...
waar een ontdekking een ruw eerste inkijkje geeft...
in een cruciaal hoofdstuk van de Holocaust.
Ze zijn van grote historische waarde...
en zijn pas na 80 jaar aan het licht gekomen.
Deze negatieven zijn de enige ter wereld...
van de getto-opstand in Warschau vanuit het getto zelf.
De foto's tonen het onvoorstelbare.
Fragmenten van levens, in 33 foto's.
Ze zijn gemaakt door een 23-jarige Poolse brandweerman, Grzywaczewski.
De opstand in het getto was een daad van verzet...
tegen het naziregime tijdens de Holocaust.
Volgens historici zijn deze foto's waardevol...
omdat het de enige foto's zijn van de opstand...
die niet zijn gemaakt voor nazipropaganda.
De foto's laten zien...
wat een gewoon mens heeft gezien...
en hoe zo'n gewoon mens al die ongelofelijke dingen...
die plaatsvonden in april 1943 vastlegde.
Het grootste deel van mijn leven heb ik dit geprobeerd te vergeten.
M'n lieve dochter.
Terwijl hij z'n leven riskeerde wist Leszek een aantal foto's te maken.
Ik vroeg hem tien jaar geleden om ze naar me toe te sturen.
Ik kreeg een paar foto's en ik heb ze bewaard tot nu.
Deze foto's vertellen ook ons verhaal.
Leszek heeft de negatieven.
Deze foto's zijn nog nooit gepubliceerd.
Ik heb ze bewust zo lang bewaard, om ze openbaar te maken...
als de wereld deze dingen begint te vergeten.
Ik weet niet of de tijd rijp is, maar mijn eigen tijd verstrijkt.
Toen zag het appartement er anders uit.
Laten we meteen naar m'n vaders kamer gaan.
Toen we na z'n dood aan het opruimen waren...
zagen we dat deze planken los zaten.
In de verborgen ruimte vonden we vaders dagboeken.
M'n zus en ik wisten niet dat die dagboeken bestonden.
Vader heeft ons er nooit over verteld.
Dit zijn spannende tijden.
Ik koos een goed jaar om een dagboek te beginnen.
Ik woonde een grote demonstratie bij.
De sfeer was lauw. Niemand was echt enthousiast.
De toespraken waren standaard.
De nationalisten riepen: Weg met de Joden.
Ik schreeuwde tot ik hees werd.
Maar dat doet er nu niet toe. Ik heb overmorgen examens.
Na school zei een vriend:
Met een aanstaande oorlog is studeren zinloos.
Op vrijdagochtend 1 september hoorde ik:
Luchtaanval, doe de ramen dicht. Het maakte me wakker.
Ik zag de eerste Duitse vliegtuigen boven Warschau.
We zitten thuis vast nu de Duitsers mensen oppakken voor dwangarbeid.
We zagen meerdere SS-patrouilles...
die iedereen tegenhielden die ze tegenkwamen.
Mensen die werken in Duitse bedrijven werden vrijgelaten.
De arrestanten werden verzameld, weggevoerd en op treinen gezet.
Twee van mijn vrienden zijn gepakt. Alleen de Joden zijn nog slechter af.
Overlevenden van de Shoah Visual History Foundation.
Ik ben Dina Cohen. Het is vandaag 7 november 1996.
Ik interview Romana Kaplan, meisjesnaam Laks...
in Chevy Chase, Maryland, Verenigde Staten.
Het interview is in het Engels.
Wanneer bent u geboren?
Ik ben geboren in Polen, in Warschau.
Kunt u uw familie beschrijven?
M'n vader was chemisch ingenieur...
en hij had een prestigieuze baan.
In een fabriek waar zeep, parfum en kaarsen werden gemaakt.
Lieve Roma...
je vroeg me over het verleden te schrijven.
Over wat we meemaakten in die beruchte tijden.
Je was te jong om het je te herinneren.
Ik wil een brief schrijven, maar ik twijfel of ik er de kracht voor heb.
Onze wereld stortte in.
Omdat we Joden waren, zagen de Duitsers ons als een 'gevaar'.
We waren ondermensen, een ras dat uitgeroeid moest worden.
We werden gedwongen om Davidster-armbanden te dragen.
Alle Joodse bedrijven werden in beslag genomen door de Duitsers...
net als bankrekeningen en stortingen.
Om ons te isoleren van de rest van de bevolking...
werd het Warschau-getto opgericht in de herfst van 1940.
We werden omringd door een muur.
Alle joden in Warschau buiten het getto werden hierheen gebracht.
Het getto werd kleiner...
dus moesten we verhuizen en de meeste bezittingen achterlaten.
Al snel woonden er een half miljoen mensen in het getto.
De armoede onder de joodse mensen nam met de dag toe.
Ik had een pop. Een grote pop die ik van m'n vaders baas had gekregen.
Ik noemde haar Krystyna.
Ik weet nog dat m'n moeder sieraden verstopte in de pop.
Het geld is op. Betaald werk is moeilijk te vinden.
Iedereen probeert werk te krijgen.
Ik heb een oud-klasgenoot ontmoet. Hij werkt bij de brandweer.
Via hem kan ik ook bij de brandweer.
Ik ging naar Żoliborz.
Als de bel klinkt, trekken de brandweerlieden hun uniform aan.
Ze doen hun riem om en hun helm op en gaan in de rij staan.
M'n moeder woonde in de straat naast deze school.
M'n vader nam graag foto's van haar.
Ze was z'n favoriete onderwerp.
Ik vind Marysia heel leuk. Ze heeft mooie benen.
Ze is levendig en hartelijk.
Het is duidelijk dat ze mij ook leuk vindt.
Marysia heeft een fotocamera. Ik heb een filmrolletje gekocht.
Het was moeilijk om die erin te krijgen.
Ik deed er een uur over met m'n handen onder een deken.
Ik heb een deel van het rolletje verpest.
Ik heb een fotovergrotingsapparaat weten te regelen.
Na een paar mislukte pogingen lukte het goede afdrukken te maken.
Deze vaardigheid kan heel nuttig zijn in de toekomst.
Soms hoop ik op een echte actie waarbij ik mezelf kan bewijzen.
Alarm.
We racen door het getto in een zwaarbeladen brandweerwagen.
Ik stond op een ladder bij een raam op de tweede verdieping.
Ik wachtte op het water en klom naar binnen.
Het was pikdonker.
Ik werd overspoeld door dikke rook en stoom.
Ik moest hoesten en kreeg tranen in m'n ogen. Ik kreeg geen lucht.
M'n benen leken van rubber.
Ik hoorde: Ga weg daar. Dus klom ik weer uit het raam.
Meteen daarna stortte de plek waar ik had gestaan in.
Ik praatte wat met de Joden. Ze leven in extreme ellende.
Ik had het gevoel dat ik sprak tegen mensen die werden uitgeroeid.
De kaddisj.
Dat vond ik het engste.
Want ik hoorde het steeds weer opnieuw.
En ik had geen idee...
...wat het betekende.
Achteraf gezien leken de Duitsers te geloven...
dat Joden, opgesloten in getto's, elkaar zouden doden als ratten...
of zouden sterven door honger en ziekte.
De tyfus verspreidde zich snel en het dodental was torenhoog.
In juli 1942 waren er al 100.000 mensen gestorven.
Ik kreeg toestemming het getto te verlaten voor de 'arische kant'.
Ik runde een fabriek die zeep, parfums en kaarsen produceerde.
Ik was een geleende slaaf.
Ik liep elke dag 20 km naar Praga, een voorstad van Warschau, en terug.
Een Poolse man genaamd Adamczewski...
was afhankelijk van mijn vader om de fabriek te kunnen runnen.
Zodoende had m'n vader tot het einde een baan aan de arische kant.
Dat is de reden waarom wij er zo goed zijn doorgekomen.
Hij wist altijd eten naar het getto mee te nemen.
M'n ouders adopteerden een jonge vrouw.
Ze was toen 19 of 20 jaar oud en ze heette Halina.
Ze was een heel mooie vrouw.
Ik denk dat dit waarschijnlijk de oudste foto's zijn.
Dat is mama, toch?
Ja.
Mijn moeder was altijd al een glamoureuze dame.
Ze bruiste van het leven en haar uiterlijk vond ze erg belangrijk...
net als hoe ze overkwam op anderen.
Ze praatte niet veel over de oorlog.
Er zat veel pijn...
en ze wilde niet vertellen wat er was gebeurd...
of hoe de dingen waren gebeurd.
Haar hele familie, behalve een broer in Palestina, was weg.
- Weg. - En dat wist ze.
Ze was wees en zocht een nieuw gezin.
Dat gezin was Hilary en Janina Laks.
- Juist. - Ze wilde niet alleen zijn.
Op den duur begon het getto zich te organiseren.
Er werden vooral voedsel, goederen en grondstoffen gesmokkeld...
voor de Joodse werkplaatsen en fabrieken in het getto.
Zo konden sommigen bescheiden rondkomen.
De honger nam af en de tyfusepidemie verdween bijna.
Ik hoorde van m'n dochter Marianna over de foto's van m'n vader.
Op een feest...
werd ze benaderd door een kennis, een historicus.
Hij vroeg of Leszek Grzywaczewski familie van haar was.
Ze zei: Dat is m'n opa.
Hij zei: Zijn foto's hangen in het Holocaust Museum in Washington.
Ze belde me en zei: Pap, wist je dat opa foto's heeft gemaakt?
Ik wist dat hij foto's had gemaakt, veel foto's.
Maar van de getto-opstand, dat wist ik niet.
Toen de herdenking van de getto-opstand dichterbij kwam...
vroeg het POLIN-Museum me om meer spullen te zoeken.
Zuzanna Schnepf belde en vroeg: Zijn er niet nog meer foto's?
Dus gingen we opnieuw foto's van m'n vader zoeken.
Sommigen samen met mij, anderen samen met m'n zus.
Er waren foto's en negatieven en ik kon ze zelf niet bekijken.
Of m'n ogen waren te slecht...
of ik had geen tijd om die negatieven te bekijken.
Hoe kun je iets zien op die negatieven?
Ik zei: Maciej, je moet me helpen. Hij zei: Prima.
Ik heb alles uitgezocht en in dozen geordend.
Dit zijn waarschijnlijk foto's...
Ik sta op die foto's als kind.
Toen ik het negatief oprolde en mijn hand bewoog...
zag ik de Joden die naar de umschlagplatz werden geleid.
Ik keek er weer naar.
Ik zag foto's die ik kende, en een paar nieuwe.
Ik zei tegen Bożena, tegen m'n vrouw:
Gevonden. Hier is het.
Pap is al meer dan 30 jaar dood.
Toch voelt het alsof hij weer tot leven komt in mijn hoofd.
Ik geloofde niet dat deze negatieven bestonden.
Het was een ongelooflijk gevoel.
Iets aanraken wat het recht niet had om te overleven.
En niemand geloofde dat het kon overleven.
Zulke momenten zijn zeldzaam. We voelen een link naar het verleden.
Ik wist dat dit de enige foto's zijn die we op dit moment kennen...
die zijn genomen in het getto tijdens de opstand...
en die niet door de nazi's zijn gemaakt.
Foto's van de holocaust zijn bijzonder...
omdat we vaak niet meteen weten wat we zien.
Pas als we de geschiedenis kennen, beseffen we wat erachter schuilt.
- Hier nemen de zenuwen toe. - Ze zijn ook wazig.
De perforatielijn is vooral beschadigd bij de Holocaustfoto's...
die in het geheim zijn genomen. De film is misschien ruw doorgespoeld...
omdat z'n hand trilde van emotie.
Dit toont de grote waarde van het materiaal.
Niet alleen de beelden...
maar ook de filmstrip zelf is een drager van emotionele geschiedenis.
Getto Warschaw
Ik weet nog dat m'n opa bij ons woonde.
Ik weet nog dat ik op een dag thuiskwam...
en mijn opa was er niet.
Hij is opgepakt bij een 'łapanka'.
Dat betekent...
dat hij op straat is opgepakt.
M'n lieve dochter.
Op 22 juli 1942...
begonnen de Duitsers met de vernietiging van het getto.
Ze noemden het 'deportatie naar het oosten.'
Dit is wat de Duitsers de Joden vertelden.
Ze moesten plaatsmaken voor een betere wereld.
Elke Jood heeft het recht om 15 kilo bagage mee te nemen.
Waardevolle zaken, zoals geld, sieraden en goud, mag mee.
Neem eten mee voor drie dagen.
Het getto was omsingeld door Letse en Oekraïense troepen.
Via die troepen pakten de Duitsers dagelijks duizenden mensen op...
die ze naar de Umschlagplatz brachten.
Destijds wist niemand van de vernietigingskampen.
We hoorden pas veel later over Treblinka.
Op het laatst...
maakten de gaskamers zo'n 5000 slachtoffers per dag.
De Duitsers staan bekend om hun organisatietalent.
Mijn vader nam mijn moeder mee op een boot in Warschau.
Toen de nazi's het getto begonnen uit te ruimen...
en mensen naar de vernietigingskampen stuurden...
zeilde hij met Marysia op de Vistula-rivier.
Dat was het leven. Het leven ging door.
Lucht, zon, glinsterend water, stilte en vrede.
Alsof er geen oorlog was.
Marysia en ik hebben de hele middag liggen zonnen.
Alle gebeurtenissen leidden ons naar iets onvermijdelijks.
Trouwen.
Ik kocht een filmrolletje en klikte erop los.
Ik zal de zonsondergang in Warschau nooit vergeten.
Niemand wist wat er ging gebeuren.
Het gerucht ging dat we het lot van de Joden zouden delen.
Ik herinner me dat veel mensen...
naar een plein werden gedreven...
waar de Duitsers je rond lieten lopen...
en mensen eruit pikten.
Ik herinner me ook dat vrienden van mijn ouders...
en een meisje van mijn leeftijd...
met een kind eruit werden gehaald.
Mijn ouders probeerden me te verstoppen tussen hun regenjassen.
Voorlopig werden Joden die in Duitse militaire fabrieken werkten...
vrijgesteld van deportatie.
We konden schuilen in de Schultz-fabriek.
Mijn vader kon een baan regelen voor mijn moeder in het getto.
Ze maakte Duitse uniformen.
Hij hoopte dat m'n moeder zo beschermd zou zijn.
Ik zat daarentegen naast m'n moeder in een ton.
Voor een vijfjarige was dat niet fijn.
Met toestemming van Schultz bleef ik voor Adamczewski werken...
aan de arische kant.
Met de hulp van m'n collega, Mr Miśkiewicz...
werd je uit het getto naar de arische kant gesmokkeld.
Er waren werkers die naar de arische kant gingen...
en m'n vader kocht de poortwachters om...
zodat ik met de menigte naar buiten kon lopen.
Hij was natuurlijk erg nerveus.
Als de Duitsers me hadden gezien, was dat het einde geweest.
Dus hij liep heel dicht bij de groep die naar buiten liep.
Op dat moment...
Op dat moment werd een van de soldaten boos...
omdat m'n vader te dicht bij de arische kant stond.
Hij trok aan hem en sloeg hem.
Mijn vader verloor een oog.
Ik wilde naar m'n vader rennen.
Maar hij maakte het heel duidelijk dat hij wilde dat ik wegging.
En dat heb ik gedaan.
Dat gebeurde net op tijd.
Alle arbeiders van Schultz werden meegenomen voor een selectie.
48 uur lang werden we gescheiden als vee voor de slacht.
De helft ging rechtstreeks naar de gaskamers van Treblinka.
Alle kinderen en de meeste vrouwen kwamen om.
In twee maanden tijd vermoordden de nazi's 300.000 mensen.
De generaalgouverneur beveelt...
dat elke Jood die zijn woondistrict verlaat...
wordt bestraft met de dood.
Zij die Joden beschermen, krijgen dezelfde straf.
Aan de arische kant ontmoette ik...
de vrouw van de collega van mijn vader.
Ik was een gevaar voor de mensen die me verborgen...
omdat ik overduidelijk een Joods kind was.
Ik bleef nooit langer dan een paar dagen op één plek.
Zo herinner ik het me tenminste.
Toen werd ik bij de Zusters van Liefde ondergebracht.
Ik was bang...
omdat ik op dat moment besefte...
dat als ze me zouden vinden, dat mijn dood zou zijn.
Er zijn thuis wat dingen veranderd.
Papa slaapt op een korte en smalle bank.
Mama is doodop. Haar hart doet pijn, ze is nerveus.
Ze negeert de veiligheidszorgen...
maar ze is de morele steunpilaar van ons gezin...
bij elk moment van twijfel en wanhoop.
Plotseling en onverwacht trekken er twee vrouwen in.
Halina Bielawska en Janina.
Ze zijn ontheemd. Ze kunnen nergens heen.
Dus bleven ze bij ons.
Een van die vrouwen was Halina Hirszbajn...
ook bekend als Bielawska.
- Dus Hirszbajn Halina? - Ja.
- Ze is geboren in 1920? - Ja, net als m'n vader.
Bielawska.
Adres na de oorlog, Wilcza 8/16.
Vlak bij Mokotowska, de straat waar m'n vader woonde...
en waar ze zaten ondergedoken en elkaar hielpen.
De tweede persoon was Janina Laks.
Wilcza 8/16.
Het adres is hetzelfde.
M'n moeder werd het getto uit gesmokkeld.
Ze werd in huis genomen door een gezin...
bij wie ze de hele oorlog bleef.
Hun naam was Grzywaczewski.
Ze wilden me daar niet hebben, omdat ik een gevaar vormde.
En ze waren erg actief in het verzet.
Toen m'n moeder het getto verliet...
kwam ze al snel bij de Grzywaczewski's terecht.
Ik denk dat dat het plan was. Ik denk niet dat het toeval was.
Ik weet vrij zeker dat ik een armband in een kluisje heb liggen.
Die armband behoorde wellicht tot de sieraden...
die ze gebruikte om te overleven.
Dat weet ik zeker, want ze heeft me verteld...
dat haar familie sieraden maakte die bestonden...
- uit kleine staafjes goud. - Het is een ongewone...
Breek een stukje af en gebruik het om te overleven.
Deze armband, daar kun je makkelijk een schakel van afhalen...
om die om te wisselen voor geld.
Ik weet niet wie mam hielp aan 'n nieuwe identiteit.
Niet de familie Laks, dus...
- het moeten de... - De Grzywaczewski's?
Ik denk dat zij erbij betrokken waren.
Hoe de familie Laks en Halina...
bij de Grzywaczewski's zijn beland is een mysterie.
Volgens mij kenden ze elkaar al voor de oorlog...
en waren ze vrienden, maar dat is slechts een aanname.
Kun je even komen?
Dit zijn dossiers van overlevenden.
Er wordt geschat dat zo'n tien procent...
van de Poolse Joden uit 1939 het heeft overleefd.
Dus slechts 300.000 van de drie miljoen.
Dit is Halina Hirszbajn, hetzelfde als Pelagia Bielawska.
Deze Pelagia bestond op valse papieren die nuttig bleken...
toen SS-officieren binnenvielen...
in het appartement aan Wilcza.
We hadden natuurlijk arische papieren.
Mrs Grzywaczewski vond een plek voor m'n moeder...
toen ik niet bij de Zusters van Liefde kon blijven.
Toen ik bij m'n moeder woonde, moet iemand haar gezien hebben.
Het was nacht...
en een van de engste dingen tot op heden voor mij...
zijn stappen, het horen van voetstappen.
Mensen die naar boven gaan.
Mijn moeder deed open en daar stonden drie mannen.
Twee in SS-uniform en eentje niet.
Die informant zat op mijn bed...
en sprak Joods tegen me.
Hoe heet je, lieverd?
Ik begreep de taal niet.
Ik keek op en zei in volmaakte onschuld:
Het spijt me, maar ik versta geen Duits.
Op dat moment vertrok de SS.
Een akelig incident. Ze doorzochten het huis van Halina en Janina.
Er werd geld betaald, maar de dreiging bleef.
Het appartement was verraden.
Ik rondde m'n bevelvoerdersopleiding af en kwam in de IV-eenheid.
Ik zat in m'n kamer in de barakken.
We hadden nieuwe ID-kaarten met rang.
Die van mij is Löschmeister, korporaal.
We kregen een speech van de kolonel.
We moeten de geest van de brandweer van Warschau tot leven wekken...
en er een gedisciplineerde, militaire organisatie van te maken.
Er is een geheime organisatie binnen de brandweer, genaamd Skała.
De zoon van de commandant wil me ervoor rekruteren.
Dit is de Chłodna-straat en de Mirowskische kazerne...
waar de IV-eenheid zich bevond...
scheidde de twee delen van het getto.
De brandweerlieden van het Skała-verzet...
hielpen de Joodse bevolking zo goed als ze konden.
Ooit lag hier een spoor...
en een put naar het riool...
waardoor hulp werd geboden aan de Joden...
en wapens en munitie werden geleverd voor de opstand.
Mijn lieve dochter.
Slechts 40.000 Joden bleven achter in het getto.
Ik vertrok op het laatste moment en trok in bij de familie Miśkiewicze.
Direct daarna, op 19 april 1943...
begon de opstand in het getto van Warschau.
Slecht bewapende mannen en vrouwen...
weerstonden bijna 'n maand lang tanks en machinegeweren...
zonder de hoop hun eigen leven te kunnen redden.
Voor Joden was het de avond voor Pesach.
Het was de avond van de Seder.
Dan vieren de joden de uittocht uit Egypte.
Daarom is het thema van Pesach vrijheid.
En hier werden de Joden niet alleen gevangengezet...
maar ze keken de dood in de ogen.
De Duitsers hadden zich verzameld rond de getto-muren.
Ze werden gesteund door Oekraïense troepen.
De treinen stonden op het station klaar om de Joden te deporteren.
Dat is het moment dat de Joden ervoor kozen in opstand te komen.
De eerste dag was spannend. Het was opwindend.
De Duitsers trokken zich terug uit het getto.
Supermensen, reuzen. De macht van Duitsland.
En deze kleine groep jonge Joden kreeg het voor elkaar...
dat ze zich terugtrokken.
Ze hadden moed en ze waren innovatief.
Ze gebruikten molotovcocktails.
Ze gebruikten pistolen. Ze hadden nog een paar andere wapens.
En ze hadden iets wat de Duitsers niet konden voorzien.
Ze waren bereid te vechten tot hun dood...
omdat er geen andere keus was. Ze zouden hoe dan ook sterven.
Mensen die vechten voor hun leven en het leven van hun gemeenschap...
zijn tot alles in staat om die te behouden.
Het getto zat tijdens de opstand achter muren...
en er kon praktisch geen enkele Pool komen.
Toch zijn er foto's gemaakt van binnenuit.
Het is een kleine film met halve frames...
en een kapotte perforatielijn.
- Aan één kant. - Welke camera is gebruikt?
Ik denk meteen aan de Kochmann 'Korelle K'-camera uit 1932.
Grezegorz Kwolek fotograaf
De cassette zit aan de ene kant en de spoel aan de andere.
Als het een gecombineerde cassette was...
zou er weerstand zijn bij het uitrekken van de film...
en het tandwiel zou de perforatielijn beschadigen...
waardoor de film niet verder kon dan 20 millimeter.
Je moest een zwart frame maken...
om de film ver genoeg te laten komen...
zodat de frames niet overlapten.
Maar als je het maken van foto's probeert te verbergen...
kan dat voor overlappende beelden zorgen.
Het is zo klein dat het makkelijk te verbergen is. Het past in je zak.
De afgelopen maand gebeurden er vreselijke dingen...
die veel jonge mensen voor altijd zullen bijblijven.
Ik werd gebeld door de eenheid en moest me meteen melden.
Marysia was boos dat ik naar het getto ging in plaats van naar haar.
Wat in het getto gebeurt, is een pure hel.
De wilskracht van de Joodse strijders is groot...
dat geldt ook voor de vechtlust van de hele Joodse bevolking.
De Duitsers lijden zware verliezen.
Ze doorzoeken huis voor huis. Ze kennen geen genade.
Er woedt een felle strijd.
Ik woonde in een gebied waar we weg moesten...
toen het getto werd opgericht.
Op een bepaalde manier overlappen de komst van het getto...
en mijn lot elkaar.
Ik zie die de beelden uit mijn jeugd nog steeds voor me.
Deze foto is gemaakt door Leszek.
Hier was de ingang van het getto vanaf de Nalewki-straat.
Ik markeerde dit brandende gebouw op de kaart. Hier.
Deze foto is genomen vanaf deze plek...
en laat dit gedeelte zien.
Deze foto's zijn het eerst gemaakt...
wat suggereert dat de film speciaal was geladen...
om de geschiedenis vast te leggen.
Waarschijnlijk is hier een Duitse soldaat te zien...
die erop toezag dat de gebouwen afbrandden.
De Duitsers branden gebouwen af om de Joden te vernietigen.
We mogen niet blussen.
Alleen fabrieken die voor de Duitsers werken...
en voorkomen dat het vuur zich verspreidt buiten het getto.
Na twee nachten had ik er genoeg van.
Ik was zo uitgeput dat ik op houten planken ging zitten.
Tien dagen lang kleedde ik me 's avonds niet eens uit.
We stonden constant bij het vuur.
Meestal gaat het zo.
De Duitsers laten weten dat bepaalde straten in brand worden gestoken.
Huisnummer die tot en met dat.
We moesten specifieke locaties beschermen.
Warschau Leszno-straat 80/82
Mijn vader staat op de foto.
Dit is m'n vader.
Dit is een verhaal dat ik niet helemaal kan verklaren.
Een Duitse soldaat kijkt recht in de camera...
dus er moet daar iets gebeurd zijn.
Het was een grijs gebied. Er was een verbod op het maken van foto's.
Maar soms knepen de Duitsers een oogje dicht.
Grzywaczewski's rol als fotograaf is cruciaal...
want hij speelde een dubbele rol.
Hij heeft een camera...
en kan zelfs foto's maken met een Duitse korporaal...
maar hij is ook een spion die stiekem foto's maakt.
De belangrijkste details van deze foto zijn de ramen...
en een deel van het gebouw aan de overkant.
Ik vond een vooroorlogse foto van dit huis...
in het stadsarchief...
met dezelfde kroonlijst.
De hoogte van de ramen is hetzelfde.
De bocht van de tramrails is hier duidelijk aangegeven.
Deze foto is genomen op de hoek van dit gebouw.
Dit is de situatie in 1944.
Het hele getto is vernietigd.
Maar de ziekenhuisgebouwen hebben het overleefd.
Warschau St. Sofia-Ziekenhuis
Goedemorgen.
Hier maakte hij deze foto's.
Hij maakte een aantal foto's.
Eén, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven...
acht foto's zijn in deze volgorde gerangschikt.
Dat weten we omdat we het negatief hebben. Nu hebben we 'n verhaal.
Dit zijn geheime foto's en geen Duitser mag ze zien.
Je ziet de gezichten van de mensen.
Kleine kinderen lopen...
Hoe voelt het om te weten...
dat er geen weg meer terug is?
Het is moeilijk voor te stellen, maar je ziet het op deze foto's.
En kijk hier eens naar.
De truck en de ramen komen hier samen.
Dit is de situatie.
Je ziet deze vrouw lopen...
en omkijken...
en op de andere foto zie je het puntje van haar elleboog.
Dat verbindt deze twee foto's met elkaar.
En hier...
Hier...
De tramsporen zijn zo met elkaar verbonden.
We hebben één beeld gecreëerd uit vier foto's.
Voor mij is het een vaarwel aan de mensen die hier lopen.
Ze lopen langs en verdwijnen.
Het vuur drijft de Joden naar het verzamelpunt...
de zogenaamde Umschlagplatz.
Gewonden en zieken worden ter plekke geëxecuteerd.
Reddingen zijn verboden.
Dan worden de Joden naar een spoor gebracht...
en naar een onbekende bestemming gedeporteerd.
Een trein, geduwd door 'n locomotief, kwam aan bij de Umschlagplatz.
Mensen werden het perron op gejaagd...
in de wagons geladen...
en daarna vertrok de trein.
De dodentreinen gingen oostwaarts naar Treblinka.
Leszek is terug van zijn missie. met de film in zijn camera.
Hij gaat wandelen met Marysia, zijn verloofde, mijn moeder.
Een prachtige foto van m'n ouders. Heel ontroerend.
Dit zijn m'n moeder en de zus van m'n vader.
Ik weet niet wie de derde vrouw is.
Tante Danusia, m'n vaders zus.
Kijk naar het contrast tussen hun leven...
in de lente, want het is april...
en de vernietiging van het getto.
En hier zijn m'n ouders.
Dit is een mooi voorbeeld...
van hoe Warschau in twee werelden was opgesplitst...
die topografisch verbonden waren...
maar toch een verschil van dag en nacht waren.
Warschau, Mokotowska-straat 85
Goedemorgen. Ik ben Maciej Grzywaczewski.
M'n vader woonde hier tijdens de oorlog.
Hier was een grote woonkamer. Dit was de gang naar de keuken.
Hier was een badkamer. Ik zal even kloppen.
Het negatief is in deze kamer ontwikkeld.
Dit is de ingang naar het trappenhuis.
En hier was een tussenverdieping...
waar de kleine Roma ondergedoken zat.
De korte tijd dat ik daar verbleef, zat ik op een kleine zolder...
boven de keuken en ik mocht me daar niet bewegen.
Ik moest heel stil zijn.
Er woonden hier tijdelijk twee Duitsers.
Eentje zat 's ochtends in de keuken...
koffie te drinken en de krant te lezen.
Roma verstopte zich in de tussenverdieping en moest stil zijn.
Ik begon toen met lezen.
Ik kon lange tijd zitten en lezen...
zonder geluid te maken. Dat heeft mijn leven gered.
Want als iemand wist...
dat de familie Grzywaczewski Joden hielp...
zouden de Grzywaczewski's vermoord zijn.
Toen ik weer naar het getto ging, hoorde ik dat de brandweer...
koffers vol bezittingen naar buiten bracht.
Als er geen eigenaar is, is het geen diefstal, zeiden ze.
Maar de Duitsers zagen dit als plunderen...
en dwongen ons dit aan te pakken. We maakten er snel een eind aan.
Op de voorgrond zien we drie brandweerlieden...
maar op de achtergrond...
zie je een soldaat die ook een foto maakt.
Grzywaczewski toont een situatie...
die vrij normaal was tijdens de Holocaust.
Duitsers fotografeerden hun misdaden.
Dit is de Nowolipie-straat nabij de Smocza-straat.
Dit zijn foto's uit het Stroop-rapport.
Dit is Stroop, generaal Jürgen Stroop.
het rapport van Jürgen Stroop
Ik heb het gebruik van camera's tijdens acties in het getto verboden.
Maar generaal Krüger beval een rapport op te stellen...
met daarin foto's.
Alles moest dus heel snel gebeuren.
Ik vermoed dat de veiligheidspolitie deze foto's heeft gemaakt.
Het rapport: Er is geen Joodse woonwijk meer in Warschau...
heb ik voor Heinrich Himmler, voor Krüger en voor mezelf geschreven.
Het is waardevol voor de geschiedenis, voor de Führer...
en voor toekomstige onderzoekers van het Derde Rijk...
nationalistische dichters en schrijvers...
en vooral voor de documentatie van de inspanningen...
die het Nordische ras en de Duitsers uitvoeren...
om van de joden in Europa en de rest van de wereld af te komen.
Bijna elke dag zien we SS-generaal Jürgen Stroop...
die de leiding heeft over de hele operatie.
In plaats van branden te blussen, zien we hoe het getto afbrandt.
In plaats van mensen te redden, zien we hulpeloos toe hoe ze lijden.
We staan constant onder toezicht van de Duitse politie en de SS.
Elke poging om te helpen kan ernstige gevolgen voor ons hebben.
Leszek maakte de foto terwijl hij hier stond.
Grzywaczewski riskeert z'n leven door deze foto te maken.
Hij staat achter de brandweerlieden.
Degene dichter bij de camera...
kijkt duidelijk naar het gebouw...
maar de ander draait zijn hoofd weg.
Ze mogen hun emoties niet tonen.
Want voor de nazi's is alles in orde.
'Zo zou het moeten zijn.
Die Joden moeten springen, want het zijn geen mensen.'
Maar voor de brandweermannen zijn de emoties omgekeerd.
De Joden die verborgen bleven, zitten nu vast in de brandende gebouwen.
Ze worden levend verbrand.
Hele groepen vluchten weg voor de vlammen naar de bovenverdieping.
Als het vuur hen bereikt...
proberen ze te ontsnappen door van balkons te springen.
Vijf of zes mensen sprongen uit een raam en waren op slag dood.
Ze konden geen kant op.
Ondanks onze technische middelen konden we ze niet helpen.
Dit lijkt precies op dezelfde plek.
Hetzelfde huis.
Dat zie je aan de ramen.
En deze balkons...
Dit is hetzelfde gebouw dat m'n vader fotografeerde.
Dus de Duitsers en mijn vader maakten foto's op dezelfde plek.
En deze ook.
Als je naar het balkon kijkt, kan het hetzelfde gebouw zijn.
Op beide foto's zijn er tramkabels te zien.
Het balkon op de derde verdieping heeft dezelfde palen.
En op de Duitse foto is het linkerraam open...
...en het rechterraam dicht.
Op mijn vaders foto is dat hetzelfde.
Alsof het de ontbrekende foto is die hij niet kon maken.
Na het maken van de vorige foto is Leszek hier gaan staan...
en hier heeft die tragedie plaatsgevonden.
Dit is een vervelend, maar gelukkig klein ongelukje...
en er zijn meerdere mensen bij.
Een normale menselijke reactie.
Het maakt de tragedie van die mensen nog duidelijker.
Er kwam niemand.
Er kwam niemand om ze te helpen. Die mogelijkheid was er niet.
Niet omdat niemand dat wilde, maar omdat niemand het kon.
Deze twee foto's vertellen het hele verhaal.
Duitsers verzamelen zich hier...
in de buurt van de mensen die zijn gesprongen.
Dit is voor mij duidelijk.
Maar als je goed kijkt...
zie je hier een silhouet.
Alleen zijn hoofd en schouder.
Het zijn waarschijnlijk Joden die uit een bunker komen...
of uit de poort komen.
Die twee situaties lijken op elkaar.
Aan de ene kant...
de lichamen van mensen die uit het raam zijn gesprongen.
En aan de andere kant komen Joden naar buiten...
die weldra zullen ze dood zijn.
Onder de ruïnes van de uitgebrande gebouwen...
zitten nog Joden in de kelders.
Het beeld van de mensen die eruit worden gesleept...
zal me voor altijd achtervolgen.
Gezichten, niet van mensen, maar van halve dieren met een lege blik.
Ze knijpen met hun ogen tegen het zonlicht.
Ze hadden weken in het donker van de kelders doorgebracht.
Zwak van de honger en angst bewegen ze hun smerige en gehavende lichamen.
Ze werden massaal geëxecuteerd.
De levenden storten bovenop de lijken van de vermoorde mensen.
Het getto is nu platgebrand en is nu een zee van puin.
Een dode stad.
Alsof er een enorme ramp heeft plaatsgevonden.
Een ramp in de oorlog.
Wat hij in het getto zag, raakte hem diep.
Je voelt het in z'n dagboek. Hij werd snel volwassen.
Hij veranderde.
Na dagen van slapeloze nachten en hard werken, ging ik naar huis.
De vrede is weer teruggekeerd, maar ik kan er niet aan wennen.
Ik ben teruggetrokken.
Ik trek me terug in m'n stilte, als een slak in z'n schulp.
Hij droeg de last van wat hij had gezien met zich mee.
Ik betwijfel of hij er veel over sprak.
We zijn aan het einde van dit negatief.
Grzywaczewski fotografeert zijn verloofde...
en maakt een zelfportret.
Als iemand vraagt:
Wie was die brandweerman, Grzywaczewski, die in het getto was?
Het kortste antwoord is dat hij getuige was...
in een existentiële zin.
In een zeer existentiële betekenis.
Anderhalf jaar na de opstand in het getto...
vertrok 'n peloton rebellen onder leiding van m'n opa...
Stanisław Grzywaczewski...
vanuit hier, Mokotowska 65, om het Gestapo-hoofdkwartier te heroveren.
Ook is mijn vader als brandweerman bij de opstand in Warschau.
Die dag is een belangrijk keerpunt.
Ik probeer...
Laten we gaan.
Warschau, 1944
Mijn beste Roma.
Op 1 augustus 1944...
brak in Warschau de opstand tegen de Duitsers uit.
Je was toen bij de Zusters van Liefde in Wołomin.
Mama kwam me opzoeken.
We gingen samen via de kelders naar de Grzywaczewski's.
De Duitsers verwoestten de stad via het land en de lucht.
De opstand in 1944 kostte in Warschau zo'n 200.000 levens.
Er vielen talloze gewonden...
en 80 procent van alle huizen lag in puin.
In januari 1945...
begon het Sovjetoffensief weer op gang te komen.
De Duitsers verdwenen in de nacht.
Nadat de Sovjettroepen waren gekomen, gingen we naar Wołomin...
om bij de Zusters van Liefde te kijken wat er met jou was gebeurd.
Daar zagen we dat je was geëvacueerd.
Ik kwam terug. Ik was weer in Warschau.
Ik herkende Warschau niet. Het was totaal verwoest.
Compleet verwoest.
Ik wist niet waar m'n ouders waren en of ze nog leefden.
Niets.
Dus ik zocht een plek die me bekend voorkwam.
En ziedaar, een van de gebouwen waar we hadden gewoond...
aan de arische kant was nog intact.
Warschau, Mokotowska-straat 65
Dus ik ging het gebouw in...
en ik belde bij iedereen aan.
De volgende ochtend vond ik mijn vader.
M'n vader had toen ook al contact gehad met m'n moeder.
Dus was het einde...
van m'n verhaal.
Warschau 1946, voormalig getto-gebied
De Joodse Historische Commissie besloot de Duitse misdaden...
tegen de Joodse bevolking in Polen te onderzoeken.
Daarom verzamelde de commissie...
gedrukte of handgeschreven materialen in.
Ze verzamelden ook documenten...
zoals foto's.
We weten dat ze in 1946...
vijf foto's hadden die waren gemaakt door je vader.
In datzelfde jaar...
werd 'De Getto-opstand in Warschau' van Joseph Kermish gepubliceerd.
Joseph Kermish was een pionier in onderzoek naar de Holocaust.
Hij nam foto's van je vader op in z'n boek.
Dit zijn foto's van de eerste generatie.
Er staan waardevolle details op de achterkant.
Deze beschrijvingen zijn gedetailleerd.
We weten waar en wanneer de foto is gemaakt.
We nemen aan dat alleen de fotograaf dat wist.
- Ik denk niet dat dit... - Je vaders handschrift is?
Interessant.
Dit is het handschrift van Hilary Laks.
Misschien bracht hij deze foto's hier in 1946.
Ze hebben de oorlog overleefd.
M'n ouders trouwden in 1946...
en verhuisden naar Gdańsk.
M'n vader wilde in Gdańsk wonen. Hij wilde zeeman worden.
Hij studeerde scheepsbouwkunde op de universiteit.
en werkte de rest van z'n leven met schepen.
De familie Laks verhuisde naar de VS...
in 1951.
Eind jaren 50 kreeg vader een brief van Hilary.
Ze vroeg hem foto's op te sturen...
die waren gemaakt tijdens de getto-opstand in Warschau.
Toen vader met een delegatie...
naar een scheepswerf in Billingham, Noord-Engeland, ging...
stuurde hij waarschijnlijk die 12 foto's uit het getto van toen.
Dit leek hem een veilige manier om de foto's in de VS te krijgen...
want zo kon hij de communistische censuur omzeilen.
We leefden onder Sovjetbewind...
dus alle contacten met de VS waren verdacht.
Nu, na al die jaren, is Roma de laatste getuige uit die tijd.
Ze is de enige die nog leeft.
Lieve Roma...
Deze foto's moeten als bewijs blijven dienen voor toekomstige generaties.
Ik kan vast iets regelen met de Life of The Post...
en er zelfs aan verdienen, maar dat geld wil ik niet.
Deze foto's moeten bewaard worden in een geschikt historisch archief.
Laat me weten waar jij denkt dat ze heen moeten.
Dit zijn kopieën van de 12 foto's...
die we in 1992 ontvingen...
in het United States Holocaust Memorial Museum.
Ik vermoed, na de dood van Hilary Laks...
z'n familie besloot de foto's aan ons te schenken.
We beschouwden ze meteen als iets extreem unieks.
Die twaalf foto's werden door ons als origineel beschouwd...
omdat het de enige foto's waren die op dat moment bestonden.
Nu is het negatief het origineel.
En er zijn 33 foto's uit het getto.
De man in het midden is Hilary...
en de vrouw rechts...
met de hoed en de bontkraag is zeker mama.
Ik denk dat deze in New York zijn gemaakt.
Ze zag Leszek als een broer. Het was familie.
Tegelijkertijd vocht ze tegen demonen uit de tijd dat ze moest overleven.
Ik denk dat ze PTSS had.
Ik weet nog dat ze werd opgenomen in UCLA na een zelfmoordpoging.
Het waren oude wonden waar ze niet mee om kon gaan.
Mijn lieve dochter.
Als deze memoires van waarde zijn...
is dat om de herinnering aan die beruchte tijd in stand te houden...
en om mensen geboren in vrede en welvaart...
en die geloven in de waarden van onze beschaving...
te herinneren aan wat er kan gebeuren...
als ze toestaan zich als honden te laten behandelen.
Dit is het einde van mijn memoires.
Alles wat daarna gebeurde, zit al in je geheugen.
Ik ben Dorota Grzywaczewska. Leszeks dochter.
- We kunnen Engels spreken als u wilt. - Wat heb jij liever?
Het hele album is voor u.
dochter van Hilary Laks (2024)
Zbigniew Leszek Grzywaczewski.
Dit is het getto in Warschau.
De getto-opstand.
Ik heb m'n best gedaan om dit te vergeten.
Ik weet het.
- Leszek. - Herken je Leszek?
- Ja. - Herken je hem?
Leszek en z'n familie zorgden ervoor...
dat m'n ouders en ik het hebben overleefd.
Prachtige foto.
- En een prachtige moeder. - Bedankt.
Ik neem aan dat ze niet meer leeft.
- Ze is elf jaar geleden overleden. - Wat vreselijk.
- Pardon. Als ik... - Ik help je wel.
Dat herinner ik me nog wel.
Ja.
Ik heb een groot deel van m'n leven geprobeerd dit te vergeten.
Voor mij is dit m'n familie.
Dit is mijn geschiedenis.
Dit zijn de mensen van wie ik weet dat ze dood zijn.
We moeten het onthouden. Het is deel van de geschiedenis.
Niet alleen van de Joden.
Als we het vergeten, zal het opnieuw gebeuren.
We moeten het ons herinneren. Denk aan je eigen geschiedenis.
Ik heb er genoeg van.
Elke familie heeft een geschiedenis en jij bent mijn geschiedenis.
Dit is niet alleen mijn geschiedenis...
maar ook die van jouw...
Van Polen.
Gedeeltelijk is het de geschiedenis van Amerika omdat we hier zijn...
en gedeeltelijk vanwege dit.
Roma, haar ouders en Halina overleefden de Holocaust
ze emigreerden naar de VS
Leszek maakte z'n droom waar en ging varen...
voor de rest van z'n leven.
z'n vrienden kenden hem als matroos en amateurfotograaf
Maciej, Leszeks zoon, was activist bij de democratische oppositie...
en solidariteits-beweging die de geschiedenis van Polen veranderde.
Vertaling: Iyuno