Sige, umpisahan na natin.
Ready na tayo. Ayun ang submarine n'yo.
Titan, aayusin lang namin lahat tapos maya-maya pasasakayin na namin kayo.
Okay. Sakay na.
Trabaho na naman.
Sige. Ayan.
- Salamat. - Oo.
Okay?
Oo, okay 'yan. Ituloy mo lang.
Wala talagang nangyayari na kailangang ayusin kaagad.
Okay? Kung may marinig kayong alarm,
wag kayong mag-alala. Mas okay kung wala kayong gagawin.
May narinig ako.
May contact pa kayo sa baba?
- Oo. - Oo.
Tingnan n'yo 'yon.
Oo, may papalapit.
May papalapit sa starboard.
Pinag-isipan kong mabuti no'ng nando'n ako.
Di normal ang stay ko do'n.
I mean, inisip ko 'yong mga panahon na kasama ako sa mga dive,
kung gaano kahirap sa pakiramdam pag nagpapasok ng mga tao sa sub.
Kaya no'ng unang lumabas 'yong news article
na nakalagay, "Nawawalang tourist sub sa Atlantic,"
alam ko agad na 'yong OceanGate 'yon.
Sabi ng US Coast Guard, gagawin nila ang lahat
sa paghahanap ng nawawalang submersible
sa baybayin ng Newfoundland, Canada.
Nasa ibabaw mismo ng mga labi ng Titanic ang huling lokasyon ng ping nito.
Patuloy ang masugid na paghahanap sa sasakyang paubos na ang oxygen.
May natanggap akong text mula sa isa sa mga katrabaho ko sa submarine rescue.
Sobrang sama ng pakiramdam ko no'n.
Lahat ng ibinigay ko sa awtoridad, lahat ng nangyari sa 'kin,
lahat ng nakita ko, mga alalahanin ko, sinabi ko lahat.
Dapat kumilos sila agad.
Good afternoon.
Wala silang ginawa.
Sobrang komplikado ng search operation na 'to.
Halos doble na ng laki ng Connecticut ang lawak ng surface search,
at nasa dalawa't kalahating milya ang lalim ng subsurface search.
Napakahirap ng kalagayan ng search and rescue teams.
Huling nakatanggap ng signal isang oras at 45 minuto mula nang mag-dive ito,
pero di humingi ng tulong ang OceanGate sa mga sumunod na ilang oras.
Hanggang kahapon, dalawang C-130 ang nagse-search and rescue.
Ngayong araw, sasali rin sa paghahanap ang isang C-130 ng Air National Guard.
Tunog nang tunog 'yong phone ko dahil sa mga sine-send na clips, articles.
May magte-text sa 'kin, "Alam mo na ba? Ano sa tingin mo?"
Pero alam ko na no'n na balang araw pag-uusapan natin 'to.
At eto na tayo.
SA TINGIN KO, DI NA SILA MAHAHANAP
Halos agad-agad, nag-uusap na kami sa text ng mga dati kong katrabaho.
ALAM N'YONG DI AKO PWEDENG MAGSALITA.
Sumagot 'yong isa sa kanila, sabi, "Nangyayari na talaga."
Inaalala at ipinagdarasal namin ang crew ng Titan at ang mga pamilya nila.
Patuloy kaming magsisikap at magtatrabaho nang mabilis
para mahanap sila.
Sasagot ako ng ilang tanong.
Sige.
Biglang nalaman ng buong mundo 'yong kuwento.
NAUUBUSAN NA NG ORAS AT HANGIN
Para talaga 'tong bangungot.
Di mo maiisip 'yong pinagdadaanan ng mga taong nando'n.
PANG-40 ORAS NA HANGIN ANG NATITIRA
Di ko alam kung pa'no 'to pag-uusapan.
Di ko kilala lahat ng nakasakay, pero kilala ko si Stockton.
Limang tao ang nakasakay,
kasama ang CEO ng OceanGate, si Stockton Rush,
ang 58 taong gulang na British aviation billionaire, Hamish Harding.
Nakasakay din ang negosyanteng Pakistani
na si Shahzada Dawood, kasama ang anak niyang si Suleman.
Alam din natin na ang French explorer na si Paul-Henri Nargeolet,
na mas kilala bilang Mr. Titanic, ay nasa vessel din.
Ano'ng una mong ginawa?
Umiyak ako.
Ten minutes akong iyak nang iyak. Takot na takot ako.
Naaalala mo ang awtoridad na tumawag sa 'yo?
Ang US Coast Guard.
Sa huling dalawang oras, kinumpirma ng US Coast Guard
na may na-detect na ingay sa tubig ang isang Canadian aircraft.
Kahapon, may na-detect na ingay sa tubig ang isang Canadian P-3 sa search area.
Dahil do'n, nilipat ang ROV operations
para alamin kung saan mula ang mga ingay.
Nakakatuwang makita na...
No'ng nagsimula ang paghahanap,
inisip ng lahat ng kapamilya na mahahanap sila.
Naniwala talaga kaming lahat. May pag-asa kami.
Kailangang gawin nang mabilis ang lahat,
pero sa puntong iyon, walang nagsabi na may nahanap silang debris.
Kompleto 'yong kuwento.
May Titanic.
May mga bilyonaryo.
Nauubusan ng oras.
Naniniwala ang mga opisyal na kulang na para sa dalawang araw ang hangin nila.
NATITIRANG OXYGEN
May oxygen countdown sa sulok 'yong balita.
Napakahirap manood ng kahit anong media.
Halos kasinlawak na ng Wales
ang lugar kung saan hinahanap ang nawawalang submersible
na papunta sa mga labi ng Titanic.
Ayon sa court document, idinemanda ng dating empleyado
ang kumpanya noong 2018 na sinasabing...
Pinakamahalagang kalakal na ngayon ang oras.
Matagal din akong nag-doomscroll.
Chine-check ako ng mga kaibigan ko.
Sinisiguro nilang di ako nagtatagal sa phone ko.
Wala akong ginawa!
Paano kong pakana lang 'to
para wag bisitahin ng mga tao ang labi ng Titanic?
Pero kung 'yon ang goal, bakit?
Ang hirap ipaliwanag.
Marami din akong naramdaman, kasama na do'n ang galit.
ANG GULO MAGLALAKAD-LAKAD MUNA AKO
ANG SAMA NG PAKIRAMDAM KO
AKO RIN
WAG KAYONG MAGBASA NG COMMENTS DI KO KAYA
ANG DAMING TITANIC JOKES
GRABE 'YONG TAKOT KO
MEDYO NATATAKOT AKO
OO NGA
Kakaiba ang linggong 'yon.
KAYA NGA AKO NAG-RESIGN
Pero kahit sa unang araw, pinakamasama 'yong iniisip ng lahat.
PANG-APAT NA ARAW NG PAGHAHANAP
Opisyal nang bumuo ang Coast Guard ng Marine Board of Investigation
sa pagkawala ng submersible at ng limang taong nakasakay do'n.
Pamumunuan ang imbestigasyon ni Chief Investigator
Captain Jason Neubauer.
Magreretiro na dapat ako mula sa Coast Guard,
pero gusto ko talagang hawakan ang kasong 'to kasi kakaiba 'to,
kaya agad akong umoo no'ng tanungin ako ng Admiral kung gusto ko 'tong hawakan.
Makikita ang isang asul na barko. Polar Prince ang tawag dito.
Ito ang nagdala sa submersible Titan sa dagat.
Nakarehistro ang barko sa Canada.
May mga kinatawan mula sa safety board doon na sasalubong sa kanila.
Pag may nangyaring ganito, una mong titingnan 'yong jurisdiction.
Automatic na may jurisdiction ang bansa kung saan nakarehistro
ang vessel na sangkot.
Nangyari ang nakamamatay na pagsabog sa OceanGate Titan sub na gawang America,
na inilunsad mula sa isang Canadian ship sa karagatan ng ibang bansa.
Kaya isa 'tong komplikadong multinational investigation.
Di nakarehistro sa kahit anong bansa o US state ang Titan.
Kakaiba 'yon.
Ngayon lang ako nakakita ng ganito.
Di ka pa nakakita ng gano'n?
Di pa, sa 26 na taong pag-iimbestiga...
Paano nangyari 'yon?
Tingin ko, dahil 'yon sa design.
WALONG TAON ANG NAKAKARAAN
Pwedeng i-off muna 'yong ilaw tapos i-on?
Sige.
Ano pa'ng ipapakita mo?
May ilaw tayo sa labas.
Sa tingin ko... Nakasaksak ba? Mukhang nakasaksak naman.
Ito ang oxygen system.
Ito 'yong bote na ginagamit sa normal operation.
Tapos pang-emergency na lahat ng pula.
Pang-apat na araw na emergency oxygen 'to.
Dito ang piloto.
Ganito siya lagi dito sa likod na may dalawang display.
Para mabilis siyang makagalaw.
Pa'no 'to minamaneho?
Gamit itong controller.
Humble siyang tao, pero mayabang siyang scientist.
Alam niyang matalino siya. Walang duda.
Alam nga niyang genius siya.
Sa pananalita lang niya, 'yong kumpiyansa.
Napaka-confident niya, di ba? Parang sigurado siya sa mga sinasabi niya.
Sasabihin niya 'yong gagawin niya. Tapos sasabihin niya ba't ito gumagana.
Sa pananalita niya, masasabi mong, "Alam ng taong 'to ang sinasabi niya."
Tingin ko malaki na ang progress natin no'ng '60s at '70s
sa manned ocean exploration.
Nawala ito dahil sa mga maipapaliwanag pero di makatwirang dahilan.
Two hundred seventy-nine.
- Ilan? - Two hundred seventy-nine.
Two hundred seventy-nine.
Matagal ko nang alam na di ito nagtatapos
sa undersea exploration.
Pribilehiyo ng panahon natin ang makapasok sa di kilalang mundong ito.
Maraming scientist ang pumapasok sa marine biology
dahil gusto nilang pumunta sa karagatan. Interesado sila at may passion sila dito.
Kahit bigyan kita ng 3D representation ng Grand Canyon
na may amoy ng sage grass, di 'yon kagaya ng nando'n ka.
Dito, malinaw na maririnig ang mga tunog ng dolphins.
Di mo makokopya 'yong naririnig, nakikita, at nararamdaman mo
kapag nando'n ka mismo sa environment.
Kailangan pa nilang makilala.
Do'n kami pumasok.
Napaka-basic ng ginagawa nilang sub.
Ang idea, "Gawan n'yo kami ng video
para mapansin kami ng mga tao," di ba?
Kakaiba 'yong mga idea niya, gaya ng dalhin ang Pearl Jam sa submarine.
May sinasabi rin siyang lumulutang na city na pwede ring lumubog.
Sinasabi noon ni Stockton, "Pagmamay-ari ang accessibility."
Kung may maliit na isla sa gitna ng karagatan
at ikaw lang ang may access do'n,
kahit sino pa'ng may-ari, ikaw ang may-ari no'n
kasi ikaw ang may access do'n.
Naniniwala siya talaga do'n.
Hello, ako si Stockton Rush at ako ang piloto ngayon
sa pagsisid para tingnan ang trawl sites sa may Friday Harbor.
Una kong nakilala si Stockton
noong nagsisimula ang OceanGate sa Seattle.
Mas naka-focus sila sa science at sa edukasyon, lalo na sa Puget Sound.
Cyclops comms check, over.
Dinig namin kayo, topside.
Pero noong 2015, nagsimulang magbago ang mga bagay.
Kung gusto mong bumisita sa labi ng Titanic,
parating na ang pagkakataon mo.
Makakasali na ang mga turista sa unang submersible expedition
sa Titanic mula noong 2005.
- Mr. Rush, salamat sa pagdalo. - Masaya ako na nandito ako.
No'ng panahong 'yon, ako pa lang siguro ang nag-iisang
kilala niya na nakapagsagawa ng expedition noon sa Titanic.
Nasa dalawa't kalahating milya sa ilalim ng karagatan
makikita ang labi ng Titanic.
Ayan siya.
Di ito kapani-paniwala.
Expedition company kami.
Nakapagdala na kami ng mga 150, 160 tao sa Titanic.
Ba't umabot nang ganito katagal bago mangyari ang ganito?
Kasi, alam mo naman, hanggang ngayon marami pa ring interesado sa Titanic.
Sa tingin ko, di alam ng marami
na apat lang ang manned submersible na kayang makarating sa lalim ng Titanic.
Napakalaking atraksiyon ng Titanic.
Pinapaandar ko ngayon ang isang remotely-operated vehicle.
Ito ang Gilligan. Di ko alam kung nakikita n'yo siya.
Green siya na mukhang... toaster na naka-steroids.
Kahit ngayon, mahigit 100 taon matapos siyang lumubog,
naaakit pa rin sa kanya ang mga tao.
Gandang-ganda ang mga tao sa Titanic.
May nabasa akong article na nagsasabing may tatlong English na salita
na naiintindihan sa buong mundo. Ang Coca-Cola, God, at Titanic.
Nakakita ng pagkakataon si Stockton
para simulan ulit ang tourist visits sa Titanic.
Pinag-usapan kung pa'no namin ima-market 'yong expeditions,
'yong pagproseso sa mga kliyente, ano'ng itsura ng experience,
at kung pa'no bubuuin at palalaguin ang produkto.
Si CEO Stockton Rush at ang team niya
ang unang makakakita sa site mula noong 2005.
Napakamahal ng binayaran ng mga sibilyan para sa first-class na biyahe
sa unang paglalayag ng Titanic.
May misyon ka. Kaya may sasama sa 'min.
Sila ang magpapatakbo ng sonar...
Pero kailangan munang bumuo ng team.
Pagka-graduate ko, sumali ako sa Royal Navy.
Tapos naging commercial diver ako, ROV pilot,
at mahigit 20 taon na akong gumagawa sa mga submersible.
Ito ang L5. Kilo, kilo, kilo.
Roger L5, hard seal.
Nakita no'n ng asawa kong si Carol 'yong post online.
Sabi niya, naghahanap sila ng pwedeng maging
Director of Marine Operations.
Nakita ng isang kaibigan ko 'yong website nila,
sinend niya sa 'kin, sabi niya, "Wow, tingnan mo. Astig, 'no?"
Nagsimula akong sumisid noong 2013, at sobrang nagustuhan ko 'to.
Medyo matagal ko nang sina-cyber-stalk ang OceanGate,
tapos biglang nagkaro'n ng bookkeeping job.
Nasa LinkedIn ako, habang nasa ferry, tapos nakita ko 'yong kumpanya
na gumagawa ng mga submersible sa may bakuran ko,
tapos naisip ko,
mahilig akong gumawa.
Nagsimula ako bilang deep-sea diver sa Navy.
Nag-aral ng Material Science sa UC Berkeley.
- Rolling! - Ayos, okay.
Naghahanap sila ng technician.
Malaki ang bawas sa sahod.
CPA ako, at alam kong overqualified ako,
pero 'yong magawa ko nang sabay 'yong pinag-aralan ko
at 'yong hilig ko, para sa 'kin, dream job 'yon.
No'ng nagtrabaho kami sa OceanGate,
masaya ang lahat na nando'n,
na parang espesyal sila kaya sila nando'n.
Nakikita n'yo ngayon, ang manned submersible Cyclops.
Lima ang makakasakay sa submersible na 'to.
Ang maximum operating depth nito ay 500 meters.
Ako ang magpapatakbo ng mga submersible project.
May dalawa silang sub,
ang Cyclops 1 at ang Antipodes,
at kamukha nila ang Titan, kaya exciting talaga.
Pakiramdam ko naakit ako
na gumawa ng isang bagay na pwedeng wala pang ibang nakakagawa.
Maraming salamat.
Baka nakita n'yo na sa write-up
na gusto kong maging astronaut.
Kaya ako kumuha ng engineering. Nanood ako ng Star Trek, Star Wars,
at gusto kong makakita ng mga alien.
Kalaunan, na-realize ko...
na nasa ilalim ng tubig lahat ng naisip kong cool na mga bagay.
Katunayan...
Salesman talaga si Stockton Rush.
Pakiramdam ko, gusto niyang iba ang pamamaraan niya, na maging iba siya.
Makakagawa ng sub at makakababa sa Titanic ang kahit sinong may sapat na pera,
pero iba ang ginagawa niya.
Ang goal, saan sa karagatan mo gustong pumunta?
Ano ang pinakakilalang lugar sa karagatan?
Siyempre, ang Titanic. At para makarating sa Titanic na nasa 3,800 metro,
kailangan natin ng espesyal na sub.
'Yong ginagawang underwater vessel niya ngayon,
kaya nitong magsakay ng limang tao papunta sa Titanic,
na mahigit dalawang milya ang lalim.
Ano ang level ng excitement mo dito?
Nasa eleven!
Iba-iba ang bawat submersible.
May gawa sa bakal, 'yong iba gawa sa acrylic,
may mga gawa sa titanium.
Pero ngayon lang nagkaro'n ng ganitong design
na gagamit ng carbon fiber hull sa gano'ng lalim.
Kaya walang may alam ng mangyayari, wala talaga.
NAGSIMULA ANG DESIGN NG TITAN
SA UNIVERSITY OF WASHINGTON APPLIED PHYSICS LAB O APL NOONG 2013.
Ito ang APL,
ang Applied Physics Laboratory sa University of Washington sa Seattle.
Kasama nila ang APL sa paggawa ng bahaging mechanical
at sa control system na gumagamit ng controller ng PlayStation.
May opisina kami do'n. Nando'n ako Isa o dalawang beses sa isang linggo.
Medyo komportable ako kasi kasama ang APL.
GUMAGAWA NG MAKABAGONG SUBMARINE
Pero ang nakaengganyo talaga sa 'kin para gawin ang project na 'to,
ika-classify ang sasakyang 'to.
Pag sinabing ika-classify ang isang bagay, ibig sabihin may third-party agency
na nagpatunay na safe ito.
Para bang kung gumawa ka ng aircraft sa bahay mo,
tapos pwede mong isama mga kaibigan mo sa paggawa basta walang magbabayad.
Pero pag gusto mo itong paandarin nang may mga nagbabayad na pasahero,
kailangan mo itong ipa-certify sa isang independent agency.
Sa marine world, classification ng sasakyan ang tawag do'n.
Tinitingnan nila ang design, 'yong pagkakagawa,
at 'yong taunang inspeksiyon ng mga 'to.
Na-classify na 'yong dalawa pang sub ng OceanGate.
May vision ka na makapunta sa Titanic
tapos ika-classify 'yong bagong sub,
paano kang di maeengganyo?
Sabi ni Rush, ang submersible niya
ang isa sa pinakaligtas na transportasyon sa mundo.
Pag natapos na namin itong i-test, alam kong di na 'to magkakaproblema.
Parang ganyan din 'yong sinabi nila tungkol sa Titanic.
Tama.
Sumusumpa ka ba na ang testimonyang ibibigay mo
ay ang katotohanan, buong katotohanan, at pawang katotohanan lang,
tulungan ka ng Diyos?
- Opo. - Salamat. Maaari ka nang maupo.
Nag-hearing kami na parang paglilitis. Para kaming nasa korte.
- Magandang umaga, Mr. Nissen. - Magandang umaga, sir.
Lahat ng tanong ko ay tungkol sa background mo
at sa pagiging Director of Engineering mo sa OceanGate.
Sige po.
Ilang imbestigador ang nagtanong.
May karapatan sa abogado ang bawat witness dito.
Kasama din sa hearing na 'to ang parties of interest.
At sa kasong ito, may mga abogado ng OceanGate.
Gusto mong malaman ang totoo, at 'yon ang unang layunin ng hearing.
Tapusin ang tsismis at alamin ang totoong nangyari.
Anong taon ka nagsimulang magtrabaho sa OceanGate?
March 2016.
At noong March 2016, kinuha bilang ano?
Director of Engineering.
Ano ang tungkulin mo sa trabahong 'yon bilang Director of Engineering?
Sinabihan ako ng OceanGate na malapit nang matapos...
'yong Cyclops 2.
Bubuuin ko 'yong mga parts
tapos paaandarin ko. Kaya ako...
Paumanhin po.
Sabi sa 'kin ng relo ko, abnormal ang bilis ng heart rate ko.
Hiniling lang sa 'kin na tapusin 'to.
Isang taon lang dapat 'yon. Tapos, 'yon na.
Paano mo ilalarawan ang workplace
no'ng nagsimula ka sa kumpanya?
Maganda ang unang linggo.
Pinag-aralan namin si Mr. Rush at ang leadership style niya.
Kaya pakiramdam ko naiintindihan namin kung paano niya patakbuhin ang negosyo.
Ano'ng ibig mong sabihin?
Marami siyang ginawang employment action sa harap ng iba.
Di ito lihim na nangyari. Tingin ko, alam ng mga tao
na pag kinontra mo ang boss sa mga ganitong issue,
posibleng matanggal ka.
No'ng nagtatrabaho ako do'n,
di ako sigurado kung kailan ko na-realize,
pero di ko maintindihan 'yong business model.
Wala kaming income stream.
Sabi niya, irerehistro niya sa Bahamas ang Titan
at ilulunsad sa Canada
para di ito masakop ng US jurisdiction.
Pero kung magkaproblema sa Coast Guard,
bibili siya ng isang congressman para ayusin 'yon.
Mr. McCoy, direct quote ba 'yan?
Sabi niya, "Bibili ako ng congressman."
Wala pang nagsabi sa 'kin no'n nang deretsahan.
Nagulat ako. Pagkatapos no'n,
nag-resign ako sa kumpanya, at di ko na kayang magtrabaho do'n.
No'ng una, madali siyang makausap.
Madali siyang lapitan.
Interesado ako sa binabalak nila,
na gawing demokratiko ang ocean exploration.
Kinausap ko ang kumpanya. Nakausap ko si Stockton
tapos ininvite niya ako para makita ang prototype vessel nila.
Tipikal na startup entrepreneur si Stockton.
Marami na akong nakilalang gaya niya sa mga nakaraang taon, daan-daan siguro.
Saan galing ang taong 'to?
Ano'ng alam mo kay Stockton Rush?
Mayaman ang pamilya niya. Walang duda 'yon.
Gumraduate siya sa Princeton.
Di siya matalinong estudyante,
pero may engineering degree siya.
Gumawa siya ng sariling eroplano gamit ang kit.
Pinalipad niya 'yon nang ilang taon pagkatapos.
Gumawa rin siya ng kit submersible.
Alam mo 'yon, may tiwala sa sarili, puno ng sigla.
Parehong mula sa mayamang pamilya si Stockton at ang asawa niyang si Wendy.
Katunayan, na-trace ni Stockton ang mga ninuno niya
hanggang sa dalawang pumirma sa Declaration of Independence.
Naririnig n'yo kami?
Dinig namin loud and clear. Naririnig n'yo kami?
Ayos lang pag dahan-dahan kang nagsasalita.
Aangat na kami.
'Yong asawa niyang si Wendy,
siya ang apo sa tuhod
ng dalawang taong namatay sa Titanic.
Nakapagtayo ng napakalaking negosyo ng mga Straus
na nang lumaon ay naging ang kilala ng lahat na Macy's Department Store.
Nasa one percent talaga si Stockton.
Pwede kang mailang nang husto kay Stockton.
Sasabihin niya kung di siya natutuwa sa isang tao.
Talagang sasabihin niya.
May mga email na binigay sa 'kin ng isang ayaw magpakilalang source
na nagpapakita ng paraan ng pakikitungo niya sa mga tao niya.
Maraming nakakabahala do'n.
May mga narinig ako tungkol sa init ng ulo ni Stockton.
Parang defensive siya tuwing may nagtatanong nang deretsahan.
May alam ka bang pagsisid kung saan
isisisi niya lahat sa iba.
Kahit noong una pa lang, medyo mayabang na siya.
PWEDE KANG MAMASYAL SA OCEAN FLOOR
Nagsimula talaga sa idea
na may business opportunity sa pagtuklas ng karagatan.
Para sa 'kin, do'n tayo dapat magka-city bago sa kalawakan.
Sa buwan? Ang cool no'n. At napakaraming nakakamanghang...
Gusto niyang maging Jeff Bezos o Elon Musk.
Kailangang ayusin 'yon sa mundo. Pero kalaunan,
pwede mong gawing parang Earth ang Mars.
Paano mo gagawin 'yon?
Tawag niya sa kanila, "mayayabang na malalaki ang ulo."
Gustong-gusto nya ang term na 'yon at lagi niya 'tong ginagamit.
Ginamit niya ang OceanGate at ang kaibahan ng OceanGate sa industriya
dahil sa paggamit ng carbon fiber.
Kung magagawa niya ito, pwede rin siyang maging mayabang na malaki ang ulo.
Ilalarawan mo ba ang Titan, batay sa impormasyong alam mo,
bilang isang experimental manned submersible?
Oo, pero isa 'tong experimental submersible
na nakakuha na ng deposito para pumunta sa Titanic.
Nag-aalangan akong sabihin sa asawa ko at sa pamilya ko 'yong trabaho ko
kasi medyo may duda pa ako.
Mag-aalala sila kung sasabihin ko sa kanila.
Ayokong mangyari sa kanila 'yon.
Makikita mong si Stockton ang in charge. Operasyon niya 'yon.
Yumuko kayo. Okay? Dalhin n'yo sa likod 'yong gamit n'yo.
May mga kliyente kami
na gustong-gusto ang Titanic. Titaniacs ang tawag namin sa kanila.
Nandito na ba lahat?
Okay, dito tayo. Sige na.
Marami kaming mission specialist na space people din.
Malaki ang pagkakaiba, kasi hinihingi namin
ang partisipasyon ng mission specialists na lalabas kasama namin.
Head call para sa mga mission specialist.
Dive checks. Nasa apat na tayo. Pre-brief na tayo ngayon...
Solusyon 'yong term na mission specialist.
May mga patakaran tungkol sa pagpapatakbo ng mga barko sa dagat.
Nag-iiba ang mga patakaran batay
sa kung crew member ka o nagbabayad na pasahero.
May mga bagay na di gaanong kritikal.
Halimbawa, pagre-review ng video content.
Wala ka namang masasaktan kung magkamali ka do'n.
Pero mission specialists ang nagsasara ng dome.
'Yon, kritikal 'yon.
Nililito ni Stockton,
pinipilit niya na walang itinuturing na pasahero.
Colin Taylor, mission specialist.
Richard Taylor, mission specialist.
Isa lang 'to sa mga hakbang ng OceanGate
para masigurong malulusutan nila ang batas ng US.
May mga bagay na gusto mong magawa nang tama,
at 'yon ang pressure vessel.
Alam mo, pag 'yong pressure vessel... pero sigurado namang di ito babagsak,
pwedeng masira ang lahat.
Isa sa mga bumilib ako, 'yong transparency sa lahat ng bagay.
Sa documentation, deretsahan lahat
na, parang wala ka nang pakialam sa mangyayari sa buhay mo.
Masasabi ko, bilang isa sa mga unang pupunta
sa ilalim ng karagatan
sa isang experimental sub,
parang nakakatakot 'to.
Di ka nag-iisa. Marami nang nagsabi sa 'kin n'yan.
Pero may tiwala ako. Kumpiyansa ako kay Stockton
at kay P.H.
Nakapunta na do'n si P.H. nang 37 beses
at alam niya lahat ng tungkol sa Titanic
at marami siyang alam tungkol sa submersibles at pagsisid.
Bagong experience ang bawat pagsisid.
Bagong adventure ang bawat pagsisid
kasi di pare-pareho ang makikita mo.
Isa itong elite French research vessel.
Si George Tulloch ang expedition leader.
Ang kumpanya ni Tulloch, ang RMS Titanic,
ang nagme-maintain sa makasaysayang ocean liner.
Para ayusin ang expedition,
pinili ni Tulloch si P.H. Nargeolet, isang dating French Navy commander.
Naa-appreciate ko ang Titanic,
pero maraming oras ang kinuha nito sa tatay ko.
Noong bata ako, nakatira kami sa timog ng France.
Madalas wala sa bahay ang tatay ko kasi madalas ang biyahe niya sa Navy.
Marami siyang ginawang misyon sa dagat.
Nakatuklas sila ng mga bagong bagay,
kinuha 'yon sa dagat para maprotektahan sila.
Hilig niya 'yong trabaho niya.
Brody, Horizon cadet, at OceanGate intern.
Steve, Mission... Media and Marketing,
at suporta sa General Ops.
P.H., sub crew.
- Sub crew. - Alam-ang-lahat.
Siya na yata ang pinaka-experienced na submersible pilot sa mundo ngayon.
- Ikaw 'yon, P.H. - Bravo.
Mas gusto kong sabihing di siya nagtrabaho sa OceanGate. Ininvite siya.
Importante 'yon.
Meron talagang excitement.
May dahilan kung ba't tinawag itong abyss.
Sa tingin mo, gaano kalayo?
Siguro nasa
five hundred.
Five hundred meters.
No'ng palapit na kami sa pinakailalim,
biglang may malaking pader,
at parang di 'yon totoo.
Parang, "Diyos ko, ayan na 'yon."
Nasa tabi na tayo ngayon
ng hull.
Ayun ang bow!
Oo, kita ko na 'yong bow!
Wow, tingnan mo do'n.
- Ano 'yon, telegraph ba 'yon? - Oo.
'Yon ang mga plaque.
At ang mga plaque, oo.
Sobrang dami kong naiisip no'n,
pero ang pinakamahalaga,
"Nandito ako mismo para makita 'to. Ibang klase 'to."
Di ko makakalimutan 'yon.
Napakagandang tanawin nito na mas maraming tao
ang nakakakita nito nang malapitan.
Kasama sa expedition ang mga kilalang scientist sa bansa at sa buong mundo
mga explorer, at mga eksperto sa Titanic.
Mangunguna sa expedition ang OceanGate CEO na si Stockton Rush.
ISANG TAONG MALAKAS ANG LOOB NAKAGAWA NG SUB NA AABOT SA TITANIC
Ano'ng pakiramdam?
Alam ko'ng pagod ang naramdaman ko no'ng natapos na kami.
Ngayon...
masaya talaga ako para sa kanila.
Gusto ko silang magtagumpay
kasi dakila ang layunin nila.
Makakakuha tayo ngayon ng mga bagong unang litrato mula sa historic dive
ng founder ng OceanGate...
Ikinagagalak namin
na live tayong sasamahan ng CEO at founder na si Stockton Rush mula Connecticut.
Stockton, ang galing nito.
Di ko talaga agad naramdaman 'yon hanggang makabalik ako sa ship.
Nakakatuwa no'ng pagdating ko sa ibabaw
kasi 12 years
na tinrabaho 'to, kaya sobrang saya na makarating do'n.
Kailangan nating tanggapin
na nagawa niya
'yong binalak niyang gawin.
Dinala niya sa Titanic ang isang carbon fiber sub.
Oo, totoo 'yan,
pero di natin malalaman kung kailan ito masisira.
Pero mathematically, sigurado na masisira ito.
Kaya 'yong makasisid ka nang isa, dalawa, o sampung beses sa Titanic,
di 'yon sukatan ng tagumpay.
At para sa 'kin, di ko maiintindihan
kung pa'no ito naka-survive sa mga unang test dive.
Makikita sa imbestigasyon na may nangyaring pagpapalit ng hull
no'ng nasa kalahati na sila ng proseso kasi nasira 'yong una.
LIMANG TAON BAGO ANG UNANG PAGSISID SA TITANIC
Ngayon ang pangatlong pressure test para sa carbon fiber hull natin.
Gusto sana naming umabot sa 6,000 PSI na nasa 4,100 meters.
Pero may posibilidad
na sumabog ito gaya ng nangyari sa unang test natin.
Marami silang ginawang test.
Kasi tinetest nila 'yong lalim, gaano kalalim ang kaya natin.
Alam kong bagong materyales ang gagamitin nila.
Carbon fiber. Wala akong alam sa carbon fiber
hanggang makaalis ako. Wala.
Tali na gawa sa carbon ang carbon fiber.
Binalot ito ng glue o resin para patibayin ito.
Napakatibay ng carbon fiber. Mas magaan at mas mura ito.
Pwede na.
Gamit ito sa maraming bagong sistema, mga bagong produkto,
ginagamit ito dahil talagang magaan, at matibay talaga.
Okay na?
'Yong halaga ng gastos sa pagpapatakbo ng sub, nasa barko talaga.
Dalawa ang magdidikta ng gastos sa submersible operations.
Di ang pagre-replenish ng oxygen
o ang carbon dioxide scrubber, wala 'yon.
Nasa barko talaga.
Pangalawang pinakaimportante 'yong pagbiyahe.
Paano mo madadala mula sa isang lugar papunta sa iba?
Nasa 90 per cent 'yon ng gastos mo.
Kung gagawa ka ng five-person sub gamit ang bakal at titanium,
sobrang laki nito, magiging sobrang bigat.
Kailangan mo ng napakalaking bagay para iahon ito mula sa tubig.
Paano 'tong mga hawak ko ngayon?
Wala 'yang... Di na 'to pwedeng tumaas.
Kung makakagawa ka ng carbon fiber submersible,
pwede mong babaan ang presyo, tapos biglang dadami 'yong submersibles mo
na nag-o-operate sa buong mundo.
Okay, tapos ano?
- Gagawin niya lahat 'yon? - Oo.
Di ito tulad ng bakal.
Kilalang-kilala na ang titanium.
Kakaiba ang carbon fiber,
kasi pwedeng maputol 'yong maliliit na fiber nito.
Pag naputol 'yon? May tunog 'yon.
May acoustic sensor tayo.
Kung may maputol na carbon fiber,
makukuha natin 'yon sa acoustics.
Pag may naputol na fiber, siyempre pahihinain nito 'yong structure,
Kung may isang fiber na masisira, kung masisira ang carbon sa butas,
ito ang magde-detect ng sira, na magsasabi ng pagkasira ng structure.
May nangyayari.
Acoustic monitor system ang tawag dito.
Mga hilera ng mikropono ito
sa buong hull na nakikinig sa pagkaputol ng bawat fiber.
Naniniwala ang OceanGate na 'yong tunog ng pagkaputol ng carbon fiber
ay magagamit para malaman
kung masisira na 'yong buong structure.
Noong 2021, ayon sa website nila, napakagandang safety feature
ng real-time monitoring nila,
dahil makakakuha ng warning ang sinumang nasa loob ng submersible.
Pwede nilang itigil 'yong pagbaba nila nang ligtas.
Sana wala tayong marinig. Gano'n dapat.
Na wala tayong maririnig at maayos ang structure
sa buong test.
Paano ka napasok sa OceanGate?
May kinausap sila sa Boeing.
Ako at 'yong isang lalaki, si Jake, nagtrabaho kami sa Boeing.
Malaking tulong ang pakikipag-ugnayan sa Boeing.
Naiintindihan ng Boeing engineers na 'to ang carbon fiber.
At literal na ilang hakbang lang ang layo nila sa headquarters ng OceanGate
sa Everett, Washington.
Noong 2013, gumawa ang Boeing team
ng concept and design document.
Medyo mahaba 'yon, nasa 70 pages yata.
Sa dokumentong 'yon, parang gumawa sila ng plano
para bumuo ng gano'ng vessel.
Sige, ibababa na.
Nag-aalala ang Boeing engineers na 'to
sa performance ng carbon fiber hull.
Ang layunin ng test na 'to, pinaliit namin ang hull
sa one-fourth ng laki ng full-size model.
Bubuuin namin 'to, ilalagay lahat ng gamit dito,
paaandarin at ilalagay sa chamber
at gagayahin nito 'yong pagpunta ng hull sa lalim na gusto nating puntahan.
- Stable ba? - Stable tayo.
John, ready ka na?
Fifteen hundred. Sige.
Sa bawat pitik na 'to, may nangyayari sa hull.
Tumitigas na epoxy o napuputol na fiber. Sana di napuputol.
Ano'ng pressure natin, John?
Nasa 3,500 na tayo.
Gawin nating four.
Saan na tayo? Ayan na tayo.
Ano sa tingin mo, Dave?
Tingnan natin pag kumalma, pero maraming events 'yan.
Oo, ayaw mo ng gano'n.
Okay.
Saan na umabot?
Umabot sa 4,000...
4,009.
At least, gumagana ang acoustic monitoring.
Oo, pero ni hindi niya...
Di natin naabot 'yong pressure last time. Lintik 'yan.
Maraming malulutas 'yon.
Sobrang excited nila no'ng araw na 'yon. Tapos no'ng sumabog, nainis sila.
A, eto.
- Oo, dito. - Tingnan natin.
Di ako makapaniwala.
Di man lang tayo lumagpas ng 4,300 PSI.
'Yong vibe ni Stockton, parang,
"Gagana 'yan," parang, "Kaya natin 'to."
Tingnan mo.
Implode-explode 'yan.
Wow. Sige.
Tingin ko nasa 3,000 PSI,
no'ng nagsimula kaming makakita ng konting
acoustic activity sa isa sa mga hemisphere.
Tapos lumala.
No'ng huminto kami sa 4,000 PSI,
nasira na lahat.
Ang good news,
nakakita kami ng senyales ng pagkasira bago ito mangyari,
at isa 'yon sa test objectives,
i-validate ang acoustic monitoring
at tingnan kung kaya nitong hulaan ang pagkasira.
Maganda ang lahat ng test.
Kakaiba 'yan.
Ang gandang art piece.
Parang gawa ni Jackson Pollock.
Pangarap ng OceanGate
'yong monitoring system para sa hull,
para kahit papa'no makontento
'yong mga taong tanong nang tanong.
PAGKALIPAS NG TATLONG BUWAN
Pagka-set namin sa threshold sa 2,000, marami nang event
ang nangyari sa ilang magkakaibang data channel.
Ngayon, medyo tahimik sa 6,000,
kaya aakyat tayo sa 6,500.
Titigil tayo kung magkakaro'n ng events.
Kung may ski ako na gawa sa carbon, o composite material,
tapos lalagyan ko ng pressure 'yong ski at maririnig mo
na lumalangitngit o nababasag ito,
di mo alam kung kailan ito mapuputol.
'Yon na 'yon!
- Titigil na tayo? - Oo, sa tingin ko.
Naririnig mo itong sumisigaw,
naririnig mo na nahihirapan ito
at sinasabing matindi 'yong nararanasan nitong pressure,
pero di masabi kung kailan ito masisira.
Nagpadala ang Boeing engineers ng analysis ng hull na 'yon kay Stockton,
'yong puwersang nilalagay sa hull habang lumalalim ito,
na may bungo at crossbones
sa bandang ilalim lang ng kinalalagyan ng Titanic.
POSIBLE ANG MATINDING PAGKASIRA BAGO O PAGDATING NG 4,000 METERS
Malaking senyales para sa 'kin 'yong lalim ng pag-aalala nila.
Bakit natigil ang pagtutulungan ng OceanGate at Boeing?
Alam n'yo, di ko talaga alam.
Siguro masyado kaming mahal.
Kahit halata namang di gagawin ng Boeing ang sub,
parang may recipe book na si Stockton.
At naisip ni Stockton na dapat may engineering experts siya na in-house.
Di mo pwedeng ipagawa lahat sa University of Washington, APL...
Bilang Director of Engineering, ikaw ang gumawa ng engineering decisions?
Hindi.
- May ginawa kang desisyon sa engineering? - Oo.
Sino ang gumagawa sa karamihan ng pagdedesisyon sa engineering?
Si Stockton.
Karamihan ng tao, di na kinokontra si Stockton.
Halos parang torture 'yon.
Dumating si Tony, 2016 yata.
Cinentralize niya 'yong engineering,
kumuha ng iba pang engineers at binuo ang engineering team...
na papalit sa U-Dub,
para gumawa ng sariling design at gumawa ng vessel.
Humarap sa 'kin si Stockton tapos sabi, "Problema mo na ngayon 'yan."
NOONG JUNE 2016, HABANG GINAGAWA ANG TITAN,
NAGLUNSAD ANG OCEANGATE NG EXPEDITION SA ISANG SHIPWRECK, ANG ANDREA DORIA,
BILANG TRIAL RUN SA OPERATIONS TEAM.
Nasa Nantucket 'yong shipwreck.
Umalis kami dala ang submersible Cyclops 1.
Alam naming test ito para sa kumpanya
at magiging mapanganib ito.
Sa ilalim tayo hangga't kaya.
May bago tayong comms procedure. Dalawang oras tayo do'n.
Bababa tayo nang 100 meters pagtaas ng alon siguro.
Gaya ng Titanic, ang plano ay makita ang buong wreck.
Sasamahan ko dapat 'yong apat na pasahero sa baba.
Pero sa araw ng pagsisid,
nagdesisyon si Stockton na ayaw na niya ako sa sub.
Siya na ang sasama sa mga pasahero.
Do'n ako nagprotesta.
Mabilis na naaagnas 'yong wreck. Sobrang delikado.
Maraming panganib.
Nagdesisyon siyang gawin
'yong gusto niyang gawin, at siya ang CEO.
Nagtalo kami no'ng araw na 'yon.
Nakumbinsi ko siya na hayaan akong sumama sa sub,
pero gusto niya, siya ang piloto.
Ipapasa ko sa baba. Pwede ka nang sumakay.
Sinisimulan ang underwater comms.
Io-on ko na ang camera.
Sige.
Sige, pwede ka nang mag-vent.
Pwede nang mag-vent.
Venting.
Dive, dive, dive.
Dive, dive.
Sige. magli-liftoff na kami.
Roger, liftoff.
- Clear na sa LARS. - Oo.
Roger, dinig namin kayo, topside. Pababa kami nang 3-2 meters.
Comms check. Ayos ang lahat sa 4-0 meters.
Sabihin mo pag may contact na sa ilalim, eight meters ang layo natin.
Wala pa.
- Ayun siya. - Ayun siya.
Ayun siya, kita n'yo?
Okay, ilapit mo.
- Ayan siya. - Oo nga.
Kitang-kita natin.
'Yon ang ilaw?
Pwede bang...
Iikot pa natin nang konti.
Sobrang lapit natin.
Masyado tayong malalim.
May debris sa paligid natin.
- Oo nga, okay. - Kita mo 'yon?
- 'Yan ang kuha dito. - Wow. Okay.
- Sinasabi ko lang, medyo malapit tayo. - Oo.
Di ko sinasabing...
Bumaba siya, umabante nang tatlong metro ang layo sa bow.
Dinala niya kami sa debris field.
Mag-o-on ako ng ilaw. Ready?
- Okay. - Oo. Sige.
- Okay? - Sige.
Pupunta ako sa three o'clock, para kung anurin tayo, lalampas tayo do'n.
- Okay. - Okay?
Tatlong metro lang ang layo ng wreck sa port side, Stockton. Teka.
Baba ka.
Baba ka. Baba ka lang.
Okay, kung walang nakaharang sa harap mo, umabante ka, okay?
Abante lang, dahan-dahan.
- Ano 'yon? - Di ko alam.
Ituloy mo lang, hanggang isang hull.
Dinala niya kami sa starboard side
tapos inipit sa ilalim ng bow.
Tamang-tama 'yong pagkakaipit niya sa 'min.
Sabi ko sa kanya, "Wag mo nang galawin. Akin na 'yong controller."
Kung dumeretso tayo pataas, di natin tatamaan.
Pero sobrang lapit natin.
Hindi, matatamaan natin.
Sigurado 'yon.
Chris, pwedeng tingnan mo 'yong port side ng viewport, okay?
Tingnan natin kung may mga kable, mga wire.
Wala siyang gaanong experience sa pagmamaneho ng subs.
Oo, isang piraso ng debris, sigurado ako.
Nasa ibabaw lang natin.
Sa puntong 'yon, nakalabas kami, umabante ako nang 50 meters,
umikot kami, tapos sabi ko,
"Gano'n dapat ang ginawa namin sa pagsisid."
Tapos sabi niya, "Salamat, may utang ako sa 'yo."
Topside, ipapaalam ko lang, 3-0 meters ang layo namin sa bow,
pabalik na kami sa surface.
Kasalukuyang lalim, 5-2 meters.
Naipit kami sa ilalim ng bow.
Di ko alam kung gusto kong marinig 'yang kuwentong 'yan.
Literal na kita mo 'yon sa dome port,
tapos nasa likod namin.
Si David ang pumalit.
- Oo, tumingin sa taas si David. - Tumingin siya sa dome port.
Deretso dapat kami, pero may malaking harang.
Pero nasa ilalim kami ng bow. Ang galing.
Nakita namin... May wreck talaga do'n. Malaki siya.
Nagyayakapan 'yong mga pasahero.
Pero si Stockton, nagbago talaga siya para sa 'kin.
Sa three! One, two...
Di na niya ako kinausap sa buong biyahe.
Nagbago 'yong pakikitungo.
Pagkatapos ng Andrea Doria,
nagsimula akong alisin ng senior management
sa Titan project.
Inalis ako sa lahat ng email communication,
verbal communication.
Wala na akong alam. Pero kasabay no'n,
ako ang chief pilot. Ako ang Director of Marine Ops.
Ako ang magsasagawa ng mga pagsisid.
Sa isip ko, sabi ko, "Di tama 'to. Di ito tama."
Ako naman, dahil prangka ako,
kinausap ko 'yong ilang board of director no'ng dumating sila.
Lagi kong kinakausap si Stockton.
'Yong Chief Operating Officer, asawa ni Stockton.
Lahat ng nagpapatakbo sa kumpanyang 'to.
Kakausapin ko sila at sasabihin 'yong mga inaalala ko.
At dahil di ito ready-built sub,
nakikita ko ang bawat piraso.
At halos bawat piraso may problema.
Ngayon maingat na pagsasamahin ang titanium at carbon fiber.
Kailangang pantay at maliit 'yong seal, pero di masyadong maliit.
Wala nang atrasan 'to.
Ang engineering director, si Tony Nissen,
palagi kaming nagtatalo no'n.
Nagpasok siya ng mga taong kokonti ang experience
sa industriya ng manned submersible.
Marami sa kanila, kaka-graduate lang ng college.
Lead electrical engineer si Mark Walsh
at bagong graduate ng WSU Engineering School sa Everett.
Gano'n din ang 24-anyos na si Nicholas Nelson.
Nakakatuwa lang na magdadala kami ng bagay sa lalim na 4,000 meters
at dinesign namin 'yong dadalhin do'n.
Noon, pupunta sa 'kin si David tapos...
gusto kong sabihing nagrereklamo,
pero gano'n lang talaga mag-alala si David.
No'ng panahong 'yon, wala akong experience sa carbon fiber,
pero para sa isang baguhan, mukha itong Swiss cheese.
Makikita mo 'yong porosity,
'yong paghihiwalay ng layers, lahat ng butas.
No'ng isi-seal na nila 'yong titanium interface rings,
nilabas nila 'to sa paradahan sa Everett
at nag-spray sila ng truck bed liner.
Naiinis si Stockton kahit may magdududa lang
sa idea ng ginagawa namin.
Pinepersonal niya 'yon.
Katatapos lang gumawa ng isang kumpanya sa Everett ng submarine
na dadalhin nila sa Titanic ngayong summer.
Laser scanner ito.
Pinakita ng OceanGate Engineering Director
na si Tony Nissen ang mga high-tech na gamit
na ilalagay nila ng team niya sa bago nilang five-person sub, ang Titan.
'Yong mga bagong camera, 4K ang resolution.
Habang pinagsasama-sama nila 'yong mga bagay na 'yon,
ako lang ang nag-iisang nagsabi sa kanila,
"Kailangan n'yong ipa-inspect ito,
kumuha tayo ng third-party inspectors."
"May nakuha na ba kayo?" "Inaasikaso na namin 'yon."
Binobola lang nila ako lagi.
Naiiyak ako.
Ang hirap ng pinagdaanan namin.
Napakahirap ng pinagdaanan namin. Sobrang bilis naming ginawa 'to.
Isang araw, nag-lunch kami sa OceanGate,
tapos sabi ni Stockton, nagdesisyon siya
na di na daw kailangan ng classification, ng ibang mag-i-inspect.
Kumusta 'yong lunch n'yo?
Tumayo ako, sabi ko, "Sorry, di ako pwedeng sumali sa usapang 'to.
Ayoko ring ma-associate sa OceanGate o sa sasakyang 'to." Tapos umalis ako.
Sinasabi sa kanya ng lahat ng koneksiyon niya
sa submersible industry na wag ituloy 'to.
Pero pag sinimulan mo nang gawin lahat nang mag-isa,
at ma-realize mo na mali 'yong ginagawa mo sa simula pa lang,
lalo na para kay Stockton,
kailangan mong tanggapin na mali ka...
Napakahirap tanggapin no'n.
Ready na tayo.
Sabi nila, "Ipapasa na 'to sa 'yo sa mga susunod na linggo."
Sabi ko, "Guys, sinabi ko na, di natin ida-dive ito."
Sabi ni Stockton sa 'kin,
"Sige, gusto kong inspeksiyonin mo ang Titan."
Nagsagawa ako ng mga test sa loob ng ilang araw.
NAGSAGAWA NG FLAME TEST
Kumuha ako ng mga litrato.
Mula doon, gumawa ako ng, sa tingin ko, isang magandang email
na nagsasabing, sa huli, nasa 'kin ang responsibilidad.
Sinend ko 'yon no'ng January 18.
Kinaumagahan, nakatanggap ako ng email. Magmi-meeting kami.
Ako. Si Bonnie Carl, ang HR Director.
Si Scott Griffiths, ang Quality Assurance Director.
Nando'n si Stockton Rush, ang CEO.
At si Tony Nissen.
Ayan.
Anong araw ngayon?
- 18? - 19.
Ala-una ng 19.
Nire-record ito.
Sige, unang tanong.
Bigyan mo ako ng background. Sa'n galing ito?
Ga'no na katagal 'yong concerns mo?
Kasi...
Di ako inosente.
Ramdam ko 'yong mood.
Isa pa, gusto ko ring malaman, ano 'yong...
Pa'no umabot dito? Ano'ng goal mo sa document na 'to?
Sa 'kin, ang goal ng document na 'to
ay ang kaligtasan ng sinumang sasakay do'n, kasama ka do'n.
Ramdam ko sa boses ni Stockton, ninenerbiyos siya.
Nanginginig siya. Kita ko 'yong mga kamay niya.
Galit siya.
Galit na galit siya.
Di 'yon ang pinakamatinding galit na nakita ko, o nabalitaan!
Pero... medyo masama ang araw na 'yon.
Baligtad 'to sa sinasabi ng lahat.
Sabi, "Di kaya ng carbon fiber ang compression."
Puro sila kalokohan at napatunayan ko na 'yon.
Walong taong project 'to.
- Alam ko ang sinasabi ko. - Okay.
Sige, ituloy mo.
Sa pagsakay mo sa submersible,
- tutol ako do'n. - Naiintindihan ko.
Dapat lagyan natin ng wire ang sub.
Sa lahat ng ginagawa mong experimental...
Alam kong 'yan ang problema mo.
May safety issues din ang wire.
Pangalawa, ganito ito gagawin, tapos.
- Gano'n na. - Tiningnan ko na 'to.
Gagawa ka ng testing program na unti-unti mong gagawin.
Di lang ito aabot nang 3,100 at okay siya
tapos sa 3,200, mawawala lahat.
Di mangyayari 'yon. Itataya ko ang buhay ko
para sabihing di mangyayari 'yon.
Bakit mo ite-test ang isang bagay nang may nakasakay na tao?
Di ko maintindihan 'yon.
Para sa 'kin, kayabangan 'yon.
Ayokong may kahit sino sa kumpanyang 'to
na di komportable sa ginagawa natin.
Weird ang ginagawa natin dito at malayo sa inaasahan 'yong ginagawa ko.
Walang duda 'yon. May mga ginagawa ako na wala sa standard.
At alam kong iniisip ng lahat na tanga ako.
Okay lang. Walong taon nang ganyan.
Ipagpapatuloy ko 'yong ginagawa ko,
pero di ko pipiliting maniwala sa pinaniniwalaan ko ang mga tao
kung ayaw nila.
Di ko alam ang sasabihin,
pero nagulat ako
na sa puntong ito, gusto nilang isugal ang lahat.
Kailangan natin si David sa crew.
Sa palagay ko, kailangan natin siya dito.
Sa tingin ko, nagdesisyon na si Stockton.
Medyo nalungkot lang ako sa mga sinabi n'yo ngayon.
Medyo nagulat ako, sa totoo lang.
Ito ang unang beses, na sinulat ko
ang anumang health at safety concerns.
Diyos ko, Stockton,
alam mong nagkaproblema tayo sa lahat ng expedition natin.
At kasama mo ako sa bawat expedition.
Di ko tinatanggi 'yan.
Gusto mo na ba akong tanggalin?
'Yon ang tanong.
Wala na tayong choice.
Naaawa ako kay David. Totoo. Di dapat nangyari 'yon.
No'ng sinabi sa 'kin ni Stockton
na balewala sa kanyang gumastos ng $50,000 para manira ng buhay.
Sinabi 'yon sa 'yo tungkol kay David?
Oo.
Binago no'n ang buhay ko sa kumpanya.
Binago nito 'yong pagpapatakbo ko sa engineering department.
Siniguro kong walang magsasalita.
Nagtrabaho ako para sa isang taong malamang na borderline psychopath,
pero narcissist talaga.
Paano haharapin ang gano'ng tao na may-ari ng kumpanya?
Sa sandaling 'yon, alam kong ayoko nang magtrabaho sa kumpanyang 'yon.
Umuwi ako. Inupdate ko 'yong LinkedIn profile ko.
Siyempre, wala akong sinabi kay Stockton o kay Neil noon.
Tapos tuloy lang si Stockton na parang,
"Okay, si Bonnie ang magiging lead pilot natin. Masaya 'to."
"Magkakaro'n tayo ng babaeng lead pilot. Magugustuhan 'to ng media."
Ang naisip ko no'n,
"Ano'ng nangyayari? Baliw ka ba? Accountant ako."
Kaya umalis ako.
Sa tingin ko, wala akong sinabi kay Stockton,
at hinayaan ko nang gano'n.
Isang taon ako sa kumpanya bilang intern.
Patapos na ako sa senior year sa university,
pinadala ako sa Bahamas.
Tine-test no'n doon ang Titan.
Max. Kopya?
Sige.
Parang, "Sige, pwede kang tumulong na gawin 'to.
Kung magiging okay para sa 'tin,
pwede ka naming bigyan ng job offer na full-time.
Unang work trip ko 'yon.
UNANG DEEP OCEAN TEST NG TITAN
Dive 39 na tayo.
Objective ang 4,200 meters na lalim.
Madami tayong gagawin ngayon,
kaya sisimulan natin ang operation ngayong gabi.
Ang plano, 3 a.m. sisimulan ang paghahanda ng vessel.
No'ng una, si Stockton mismo ang nagda-dive sa Titan.
Okay.
Naka-on na ang recorder. Naka-on na ang voice recorder.
Ngayon ay 3:55 a.m.
sa maaraw na Marsh Harbour.
Sabi niya maingay, pero sabi niya 'yon ang aasahan namin.
"Seasoning" 'yon ng carbon fiber.
Ngayon lang ako nakarinig ng hull na may seasoning.
Okay. Medyo maraming ingay.
Nakukuha ko 'yon sa microphone.
Medyo... papansin 'yong mga putok.
Grabe, ano ba naman!
Basta di mabibitak, okay lang sa 'kin.
'Yan, mapapansin mo 'yan.
Mapapansin mo 'yan.
Gusto ni Stockton, may isang acoustic sensor do'n.
Naglagay ako ng 18 strain gauge at siyam na acoustic sensor. Nagalit siya.
Mas takot siyang mawala sa dagat,
na nakaupo sa surface, kesa sa sumabog 'yong sasakyan.
Grabe, 3,938 meters, Dana.
Malapit na.
Titan, tanggal na ang bolts mo. Pwede ka nang mag-pressurize.
Kopya. Sige.
Konting tubig para sa 'yo!
Uy.
Welcome back.
Four thousand meters!
Oo, 17.3 hours, bagong record.
Si James Cameron lang yata ang tumagal din nang gano'n nang mag-isa sa sub.
Malaking accomplishment 'to.
Mag-celebrate tayo.
Okay. Ayos!
Ang nakakatawa, mission 39 ito.
'Yong lalim na nakuha ko sa camera, 3,939.
Sinadya ko 'yon para lang doon. Kaya kong umabot nang four, pero bakit?
Gago 'yong magsasabing di four 'yong 3,939.
Wala tayong pakialam kung labag 'yon sa NAR.
Parang, "Di pa pwede sa 'yo 'yon? Gago ka."
Alisin mo kaya 'yon sa camera, sabihin mong umabot ka nang 4,000?
Tama.
Ie-edit mo 'to.
4,039, oo.
Oo, sige. Idiskarga n'yo lahat d'yan.
Okay.
Tiningnan namin 'yong data, tapos sabi ko kay Stockton,
"Di natin alam kung ano'ng itsura ng maganda."
"Ang alam ko, di dapat ganyan."
Kung may naririnig ka,
o kung may pinapakitang spikes 'yong acoustic monitoring system mo,
nasisira pa rin 'to.
Dapat wala ka nang marinig, kasi kung di na 'to nasisira, buo ito.
- Congratulations, pare. - Salamat.
Ang galing.
Sa tingin mo, naiintindihan ni Stockton 'yong mga risk?
Hindi.
Di niya naiintindihan.
May degree daw siya bilang aerospace engineer,
pero may mga scientific principle na di niya naiintindihan.
Sa 2019 gagawin ang unang Titanic mission.
Galit siya kasi ayokong i-approve.
"Kailangan ng isa pang dive. Dapat may malinis tayong dive."
Umabot nang ilang buwan ang testing process sa Bahamas.
Sige, Mark, bitawan mo.
Ulit.
Medyo magulo, sa totoo lang.
Maraming problema sa electrical systems,
na kailangang palitan.
Okay, pwede na. Isara n'yo na.
Sa puntong 'yon, nag-aalala na talaga sila
sa nangyayari sa hull na 'yon, sa ginagawa nitong ingay.
Okay na, ganyan lang.
Ganyan lang.
Okay, kanan nang konti.
Inabot ng apat na buwan mula noong solo dive ni Stockton
para makapag-dive ulit ang Titan para sa deep test.
Nakasakay no'n
ang isa pang submersible expert, si Karl Stanley.
Gumawa siya ng sarili niyang submarine. Pinangto-tour niya ito sa Honduras.
Proud si Stockton. Gusto niyang ipagyabang ang Titan.
Kilala ko si Stockton nang di bababa sa sampu,
siguro hanggang 15 taon.
Noong nalaman kong gumagawa siya ng carbon fiber sub,
na-excite ako.
Pumunta ako sa Washington, nagtrabaho ako nang isang linggo nang libre,
para gawin 'yong unang version ng launch and recovery vehicle
kasi ang alam ko, isang araw, makakasakay ako do'n.
Sumisid kami nang mahigit 12,000 feet.
Forty bago umabot sa ilalim.
- Forty meters pa? - Forty meters.
Wala akong makita.
Lumalakas 'yong mga pumuputok habang lumalalim.
Pagkatapos n'yong sumisid,
nakasama ka ba sa kahit anong meeting
kung saan tiningnan ng grupo 'yong resulta
ng real-time monitoring acoustic sensors
at sinubukang alamin kung saan galing 'yong tunog?
Di ibinahagi sa 'kin ang impormasyong 'yon.
Di niya inisip na... Di niya ako pinapirma ng waiver.
Wala siyang spiel
tungkol sa "transparent ang lahat at pwede kang magtanong ng kahit ano."
Para lang, "Nandito ka na, tara na."
Welcome, gentlemen. Kumusta kayo?
Uy!
Pagkatapos ng pagsisid, nagpalitan ng email sina Karl at Stockton.
STOCKTON, SALAMAT ULIT SA NAPAKAGANDANG PAGKAKATAON
Sabi mo, "Parang di tugma ang mga tunog
na narinig kahapon sa napuputol na glue joints,
mga pumuputok na air cavity."
"Ang tanging tanong sa isip ko ay kung masisira ito nang matindi."
May punto ba sa mga email na 'yon
na ipinaalam sa 'yo na may nakitang crack sa hull?
May ticket ako sa St. John's.
Kasama ako sa topside team.
Nagplano kami nang husto. Nagpadala kami ng mga container.
Tapos, isa sa mga pilot namin ang nakakita ng crack sa sub.
Okay, sige.
Ipasok mo pa nang one inch 'yong dulo. Okay. D'yan.
- D'yan? - D'yan.
Oo.
Ulitin mo.
Di pintura ang nakikita kong gumagalaw,
kundi black hull na labas-pasok.
- Gumagalaw 'yong itim? - Oo.
Dinala nila lahat mula sa Bahamas,
tapos may ilan sa engineering team
na sinudsod 'yong carbon fiber hull para makita kung gaano kalalim ang crack.
Di ito dapat alam ng publiko. Sabi nila, "Wag n'yong ipagsabi kahit kanino."
Pagkabalik ko mula sa Bahamas
at pagkatapos kong alisin 'yong karamihan sa crack,
niyaya akong mag-lunch ni Stockton.
Sabi niya sa 'kin, may dalawang tao sa board
na nagsabi sa kanya na dapat alam kong may ganitong problema.
Sabi ko kay Stockton, "Alam ko, at sinabi ko 'yon sa 'yo."
"Katunayan, may report ako na nagpapakitang nando'n 'yon."
AYON SA MEASURED STRAIN DATA
DI PUMASA ANG HULL SA REQUIREMENTS
Tapos sabi ni Stockton, "Isa sa 'tin ang dapat umalis."
"At di ako 'yon."
Okay.
May ilang taga-engineering na tinanggal.
Nagulat ako.
Nag-meeting kami anim na araw bago ang flight ko sa St. John's.
"Nagkataon," na na-cancel din ang bangka.
DI MUNA SISISID ANG OCEANGATE SA TITANIC NGAYONG TAON
Sabi ni Stockton sa publiko, "Kailangan namin ng topside vessel."
Sabi nila, "Di kami tutuloy."
PROBLEMA SA TOPSIDE
Pagkatapos no'n, ipinaalam sa publiko,
"Uulitin namin 'yong hull."
Sa tingin ko, di talaga sinabi kung bakit.
Sabi ko, "Aalis na lang ako."
Di ko siya lalabanan. Di ko kakausapin ang board.
Kasi malinaw na sinabi ni Stockton na gusto niyang naninira ng buhay.
Okay.
Naka-on na ang recorder,
para sa US Department of Labor
Occupational Safety and Health Administration.
Nagsasagawa ako ng intake interview ni Mr. David Lochridge.
Nakipag-ugnayan si Mr. Lochridge sa opisina namin noong 2018.
Noong una, inisip kong medyo malakas ang kaso niya.
Karamihan sa mga submersible, kina-classify sa ilalim ng anim na agency.
Ang Lloyds, ABS, DNV GL.
Nagdesisyon ang may-ari pagkatapos ng Pasko, "Hindi,
wala tayong ipapa-classify." Hindi ito ika-classify,
di ito magiging insured.
Ilang araw pagkatapos no'n, nalaman ng OceanGate.
Ipinasok ako sa Whistleblower Protection Scheme.
Sabi sa 'kin, poprotektahan ako.
Sumagot ang OceanGate.
Nagsampa sila ng kaso laban kay Mr. Lochridge.
MAY ISINAMPANG KASO LABAN SA IYO
Parang, "Hahabulin ka namin, ang asawa mo,
bahay mo, green card mo..." Lahat.
Crusade ito. "Ang lakas ng loob mong labanan ako?"
Lintik sila. Nasa camera 'yan.
Okay ba 'yong "lintik" dito?
Whistleblower Protection Program ang tawag do'n, tama?
Sa kasamaang palad, di protektado ang mga whistleblower sa paghihiganti.
Di kami kagaya ng Witness Protection Program
o parang gano'n.
Kami, nag-iimbestiga kami.
Gusto nila kaming pigilan.
Gusto nila akong patahimikin para makapagpatuloy sila sa project,
makapunta sa Titanic, at magdala ng mga tao do'n.
NOONG 2019, SINIMULAN NG OCEANGATE
ANG PAGGAWA SA BAGONG CARBON FIBER HULL PARA SA TITAN
KASAMA ANG ISANG BAGONG GRUPO NG ENGINEERS.
Sa mga susunod na tanong, pag sinabi kong Titan hull sa tanong,
'yong pangalawang Titan hull ang tinutukoy ko.
Okay.
Pwede mong ilarawan ang third scale model testing?
Wala sa harap ko ngayon ang mga test na 'yon.
Di ko sila nakuha. Pero alam kong di 'yon pumasa.
Kaya alam naming kailangang may ibang gawin kasi di 'yon gumagana.
Gusto ko nang umalis pagkatapos magkaro'n ng crack.
Do'n nila sinabing, "Alam n'yo,
gagawa tayo ulit ng mas maayos na hull para sa Titan."
Sabi ko, "Okay, ginagawa na nila 'yong tama. Di na ako aalis."
Matindi ang pressure no'ng di pumasa 'yong unang hull.
Bigla nilang na-realize,
"Di lang sa wala tayong kita ngayong taon.
Kailangan pa nating palitan 'yong hull o 'yong buong vessel."
Daan-daang libong dolyar, milyon-milyong dolyar
pag dinagdag mo 'yong oras at pagod ng mga tao.
Bago ang bagong taon,
inalok ako ni Stockton at ng bagong engineering head na pinasok nila
ng posisyon bilang project manager,
para tumulong sa timeline management ng bagong hull.
Sabi nila, "Iti-train ka para maging submersible pilot.
Gusto ka naming maging full-time sa operations team."
Sabi ni Stockton, "Gusto ka naming maging babaeng pilot,
at i-represent mo ang kumpanya."
Ayaw daw niya ng lalaking 60 years old.
Humingi ako ng dagdag na sahod, sabi nila, "Hindi, lateral ito."
Tapos, alam kong tatanungin ko n'yo ako kung bakit di ako umalis...
Oo, itatanong ko 'yon.
Dahil sa COVID.
Buong pandemic, nakita kong tinatanggal sa trabaho
lahat ng kaibigan ko.
Sabi ko, "May trabaho ako, di ako aalis."
ILAAN N'YO ANG ORAS NA 'TO BUKAS
PARA PAG-USAPAN ANG MGA PAGBABAGO SA ENGINEERING
Naging hirap sa pera.
Bigla niyang na-realize na posibleng dalawang taon pa
bago makasisid ulit.
Binawasan ni Stockton ang engineering team.
MAY MGA MATATANGGAL.
Wala masyadong malaking meetings tungkol sa paggawa ng bagong hull.
Madalas 'yong head ng engineering,
ang COO, si Stockton, at ako.
Marami silang kausap na iba-ibang carbon fiber vendor.
'Yong grupong kinuha nila,
mga expert sila sa carbon fiber industry.
Pero di pa sila nakagawa ng submersible.
Binuo at tinest ang third scale model noong July 2020.
Nasira ito sa 3,000 meters.
NASIRA 'YONG HULL SA 3000 METERS
SIGURO DAHIL SA MURANG CARBON FIBER NATIN PERO ANO BA'NG ALAM KO
Nakakadismaya 'yon para sa team.
Pero para sa 'kin, 'yon ang reaction do'n.
Para kumpirmahin, walang matagumpay na third scale model test
sa lalim ng Titanic bago gawin 'yong full scale hull.
Tama. Tama 'yon.
Sinimulan nila 'yong full-size hull.
May nakausap ka ba tungkol dito?
Oo.
Nagsalita ako.
Marami ang nagsalita.
Sinabi nila ang concerns nila. Sabi nila, "Ano'ng ibig mong sabihin?"
"Di ito pumasa. Itutuloy mo pa rin?"
Naka-focus lang talaga si Stockton sa pagpunta sa Titanic
na walang silbi kahit ano'ng sabihin ng kahit sino.
Ayokong magkulong ng kahit sino sa sub na 'yon.
Sang-ayon do'n ang marami kong katrabaho,
at wala sa kanila ang nagtagal sa kumpanya.
Sabi nila, "Magsi-stay ka sa 'min o hindi."
Sabi ko, "Okay. Aalis ako sa loob ng two weeks."
Sinubaybayan mo ba 'yong nangyayari pag-alis mo?
Sa bagong hull?
PINAIGTING NG OCEANGATE ANG RESEARCH
Oo. Sa abot ng makakaya ko.
PARA SA PANGALAWANG DEEP-SEA EXPEDITION SA TITANIC
Umasa ako na di nila itutuloy.
Hanggang ngayon, kaming mga journalist, di namin alam
kung gaano kami niligaw ng mga sinabi ni Stockton sa 'min.
Correspondent ako para sa CBS Sunday Morning,
at nakatanggap ako ng email
na nagsasabing ini-invite kami ng OceanGate para gumawa ng istorya.
Wala bang pag-aalinlangan?
- Walang pag-aalinlangan. - Tiwala kayo, ha.
Naisip ko lang na gusto lang niya ng press.
Di siya maglalagay ng correspondent sa isang bagay na mapanganib.
Nandoon kami sa pangalawang summer ng operation.
May limang expedition sila kada summer.
Siyam na araw na biyahe ang isang expedition.
Limang beses nilang ginagawa 'yon.
Bawat expedition, may limang pagkakataon na makapunta sila sa Titanic.
Nagre-report ang Titan sa lalim na 3,748 meters.
Kung tutuusin, 25 pagkakataon 'yon kada summer.
Sa kabuuan, pagkatapos ng dalawang summer, siyam na beses lang silang nakababa doon.
Pero pakiramdam ko, napakahigpit ng safety culture ng OceanGate.
Meron silang rule of three.
Kung may tatlong maliliit na bagay na mali o may konting problema,
di sila sumisisid. Kina-cancel nila ang dive.
Inaangat nila tayo.
- Inaangat nila tayo? - Oo.
Oo, inaangat nila tayo.
- May nangyari? - May nangyari.
Kasama nila ang nangungunang expert sa Titanic diving, si P.H. Nargeolet,
marahil ang pinakamahusay na expert ngayon.
Paulit-ulit ko siyang tinanong, "Wala kang inaalala dito?"
Sabi niya, "Siyempre, wala."
Sabi ko, "Okay lang 'yan. Ayos lang. No problem."
Napanatag din ako dahil do'n.
Ano ang trabaho mo sa expedition na 'to?
Tumutulong ako sa abot ng makakaya ko,
kasi may alam ako sa Titanic.
Marami kang alam sa Titanic.
Di pa rin namin maintindihan ang pagkakasangkot ni P.H.
Na-release na ang slip drop rate.
Tuwirang sinabi sa kanya
na ipinapahiram niya ang credentials niya
sa isang bagay na malinaw na may problema.
Dahan-dahan lang. Nasa harap lang natin siya.
Gano'n lang lagi ang sagot niya.
"Matanda na ako. Maganda ang naging career ko.
Kung makakatulong ako sa kaligtasan ng operation nila,
mabuti 'yon."
Grabe. Eto 'yong bow, guys.
Nakikita n'yo?
Tingnan mo, parang lumalabas lang siya.
Nasa bow na ng Titanic ang Titan
sa lalim na 3,741 meters.
- Okay, tapos na. Ayan na. - Yay!
Sobrang dali.
Paano narating ni Stockton 'yong kinalalagyan niya?
Di ko maiintindihan 'yon.
Sinuwerte kami.
Alam kong si Elon ang nagsabi nito, pero number one superpower ang suwerte.
Maa-appreciate ng sinumang nakagawa na ng kahit ano sa karagatan ang suwerte.
Naging isang maliit na grupo sila
ng mga taong may matibay na paniniwala sa ginagawa nila
na halos parang kulto na sila.
Titan sa topside.
Welcome back sa surface.
Yeah, baby!
Matibay ang paniniwala niya na gagana 'yong ginagawa niya.
Kaya nga siya ang pilot sa karamihan ng pagsisid nila.
Kaya siya nag-invite ng TV crew para kunan ito.
Nakabalik ang sub mo mula sa maghapong pagpunta nito sa Titanic.
- Na naman. - Na naman!
Ininvite kamakailan ang kasama nating si David Pogue
para samahan ang ilang pili at napakaliit na grupo ng mga tao...
Ipinalabas ang istorya namin tungkol sa OceanGate noong November 2022.
Sobrang cool at interesting nito para sa viewers.
Tuwang-tuwa si Stockton.
Sabi niya, "May mga tumatawag na sa 'min."
Mr. Catterson, nakasama ka ba sa pagsisid ng Titan?
Hindi.
Magiging komportable ka bang sumakay sa Titan papunta sa ilalim?
Hindi.
Tumabang ang relasyon namin ni Stockton.
Habang binubuo ang lahat,
gusto niyang ako ang pilot na magpapatakbo sa Titanic missions.
At sinabi kong ayokong sumakay do'n.
Siguradong mamamatay ako do'n.
Kung di mo makumbinsi 'yong mga tao mo na naniniwala sa misyon mo
na ligtas ang vessel mo,
may malaking problema ang kumpanya mo.
Nakikinig ka ba sa concerns nila? Sinasali mo ba sila?
Kasali ba sila sa proseso para gawing ligtas ang sasakyang ito
na gusto nilang lahat?
O tinatawag mo sila para tanggalin sila sa trabaho?
Si David Lochridge ang bayani dito.
Mag-isa lang yata niyang na-realize kung gaano kalaki ang problema.
Ayaw niyang isugal ang professional standards niya.
Nagdesisyon kaming i-counter-sue ang OceanGate.
Pero di gaya ng ginawa ng OceanGate,
na idinemanda kami sa civil court,
na di alam ng publiko.
Nagdesisyon kaming dalhin ito sa federal court para malaman ito ng lahat
at may kompletong impormasyon ang publiko.
Gagawin namin ang lahat para labanan sila.
Pero malaki ang gastos namin.
Sa unang pitong buwan, ginamit namin 'yong savings namin.
Naglabas kami ng sariling pera.
Alam n'yo naman, di madali ang magdemanda,
lalo na pag tinatakot ka ng pagnanakaw, panloloko.
No'ng nakuha na namin ang written response at mga ebidensiya sa magkabilang panig,
sa kasamaang palad, sa puntong 'yon, kailangang huminto ang imbestigasyon
dahil bilang imbestigador, marami pa akong ibang kaso.
NAKIKIRAMAY AKO SA INYONG MAG-ASAWA
"Gusto kong ipaalam na sa ngayon, may 11 kaso ako nauna sa inyo.
Tatawagan ko kayo kung kinakailangan. Salamat sa pagtitiyaga.
Nagdesisyon kami ng asawa ko na... di ko sasabing walang kuwenta,
pero wala itong patutunguhan, at mas lalo kaming nasasaktan.
At mahirap.
Kaya binitawan na namin ni Carol.
Nauubusan na kami ng pera. Nauubusan na kami ng laban.
Wala na. Pagod na kami.
Ayaw kaming tulungan ng mga awtoridad.
Kailangan na naming bitawan 'yon.
Ginigipit siya ng OceanGate.
Kaya inatras niya 'yong reklamo niya.
Tapos mawawala na lang 'yong kaso?
Oo.
Dr. Ross, sa expedition 2022,
nando'n ka ba sa buong expedition? Sa lahat ng limang mission?
Hindi, nasa mission four at five lang ako.
Nakasakay ka ba sa dive 80?
Oo.
Alam naming nag-iiba ang reaction ng carbon fiber sa lalim
base sa nangyari sa dive 80.
Paangat na kami. Di ko maalala 'yong lalim.
Medyo malapit na yata kami sa surface, pero nasa ilalim pa rin kami ng tubig.
Tapos may...
Tapos may malakas na putok.
Sa mission four, sa may surface, si Scott ang pilot.
May napakalakas na putok.
- Di 'yon nakakakalma. - Hindi.
Pero sa surface, mapapatunayan nina Tim at P.H.
na may point na gumagawa ng ingay ang halos lahat ng deep diving sub.
Nakailang sisid pa 'yong vessel pagkatapos no'n,
pero malaki ang pagbabago sa data pagkatapos ng dive 80.
Malaki sana ang pakinabang ng real-time monitoring system do'n.
Kasi makikita dito na nadadagdagan 'yong nasisirang fiber.
Warning na dapat 'yon.
Sa huli, binalewala nila
ang nag-iisang sistema na mahalaga sa operation nila.
Para sa 'kin, 'yon talaga ang dahilan kaya nangyari ito.
Gusto talaga naming madala 'yong sub,
kahit sa Everett lang,
maisingit lang para tingnan 'yong loob ng hull
kung may bitak ito.
Nakakainis lang
kasi nasa St. John's ito at iniwan lang sa dock.
Sabi ko kay Stockton, "Wag mong gawin 'yan."
"Pag nagawa natin ito, di ito pwedeng iwan sa sub-zero.
Di pwedeng magyelo."
Pag nakapasok ang tubig do'n
at hinayaan mong magyelo, mapuputol ang fibers pag nag-expand ang tubig.
Hinding-hindi talaga pwedeng magyelo ang sub.
Mahalagang di ito mapasukan ng tubig.
Wala kaming paraan para ayusin 'to, para makita ito,
at sinabihan kami na magastos ito,
na di kakayanin 'yong gastos para ibalik ito.
Wala silang pera, kaya di namin magawa 'yon.
At no'ng mga panahong 'yon ako umalis.
Medyo nainis ako sa mga ganitong issue
kaya nagdesisyon akong umalis sa kumpanya.
Sa third operating season,
makikitang maraming engineering experts ang umalis sa OceanGate.
Mukhang naging komportable na ang OceanGate
matapos umabot sa ilalim ang vessel,
na may matibay na silang konsepto para magpatuloy sa operasyon nito.
HULI NA ANG SUSUNOD NA DEEP DIVE NG TITAN.
Lakad lang tayo. 'Yong natural lang,
tapos babalik ako para sa talking points ko.
- Gusto mong magturo lang ako ng mga bagay? - Oo. Sige.
First time kong sumakay sa bangka. Sobrang excited ako.
Lalapit lang tayo, titingnan natin, iikot lang tayo
para makita kung ano'ng gagawin natin sa mga susunod na mga araw. Let's go.
Ako si Jake Koehler. YouTuber ako.
"Scuba Jake" talaga ang tawag sa 'kin.
Kumusta? Welcome ulit sa channel ko.
Kung bago ka, ako si Jake. Isa akong treasure hunter.
Ano'ng meron sa Titanic?
Interesado ako sa kuwento.
Tiningnan ko online
'yong mga video ng scene, kung ano'ng itsura nito.
Noong bata ako, nakakatakot na pelikula ang Titanic.
Ang weird na parang babalikan ko
at titingnan ko ito ngayong adult na ako, pero...
ako mismo ang kumausap sa OceanGate.
Eto na. Ito ang Titan. 'Yan ang sub. Tingnan natin.
'Yan ba 'yong sinabi mong, magandang...
Oo, nakaangat itong fberglass. Parang bukas ang hood.
Mukhang parang biglaan 'to. Sobrang cool no'n.
Biglaan.
Oo nga!
Biro lang.
Alam mo ba na no'ng spring na 'yon,
na di matagumpay ang pagsisid nila?
Nalaman ko, lalo na no'ng unang dating ko sa Newfoundland,
na di matagumpay 'yong unang ilang mission.
Masama kasi ang panahon.
Ilang araw kami do'n, tapos nahilo ako nang husto sa dagat.
Ay, Diyos ko!
Okay lang kayo?
Lumalabas kami. Laging malakas ang hangin. Malalaki 'yong alon.
Gusto ko nang umuwi, sa totoo lang,
pero may dahilan kaya kami nando'n.
MATAPOS ANG SIYAM NA ARAW SA DAGAT,
KINANSELA NG OCEANGATE LAHAT NG PAGSISID SA TITANIC
DAHIL SA LAGAY NG PANAHON.
HABANG PABALIK NG ST. JOHN'S,
NAGDESISYON SI STOCKTON NA ISISID ANG TITAN
MALAPIT SA GILID NG GRAND BANKS NG NEWFOUNDLAND.
Okay, gawin natin ngayon.
Ready na tayo. Ayun ang submarine natin.
Negative...
Alam mo, di ko naisip, sobrang lamig.
Tapos sumakay ako.
Kakaiba talaga
kasi ngayon lang ako papasok dito.
Uy, naalis 'yong isa.
Okay lang. Isang nut lang 'yan. Marami tayo n'yan.
Okay, guys.
Stockton, ready nang mag-dive.
Oo, eto na.
Grabe... Diyos ko!
Tingnan mo. Literal na deretso kami pababa.
Ano'ng sinasabi niya?
Sabi niya, "Locked in na kayo."
"Okay nang mag-lock in?"
Ibig sabihin iaangat na nila tayo.
Oo, kasi, medyo matagal na tayong walang comms.
Paalis na dapat tayo, pero nagkaro'n ng fog,
kaya na-cancel 'yong pagsisid.
Gusto kong malaman kung ano'ng nangyari. Siguradong di nakakatuwa.
Medyo weird na sabihin 'to ngayon, pero medyo nadismaya ako.
Umabot yata 'yon nang ilang oras,
pero naaalala kong malamig 'yong mga paa ko.
Topside.
Kasi 'yong moisture sa loob ng submersible, makikita mong nabubuo.
Tapos naaalala ko na may crane kung saan nakasabit 'yong dome
pagkatapos mamatay ang lahat.
Naalala ko na literal na nakaapak ako sa dome na 'yon
ilang araw bago 'yon.
Iniisip ko, parang, pucha, pa'no kung ako 'yon?
Ang hirap no'n.
Alam mo, di naman talaga ito... di ito tungkol sa 'kin.
Nalulungkot lang ako para sa lahat, siyempre,
pero, ang hirap.
Maraming pwedeng mangyari, pero di ka pwedeng mamuhay nang gano'n.
Noong 2023, apat na beses na sinubukang sumisid ng OceanGate,
pero napigilan lahat ng ito ng panahon o ng technical na problema.
Sa unang pagsisid sa huling expedition,
mga isa't kalahating oras sa pagsisid,
biglang nawalan ng komunikasyon at ng tracking.
SIXTEEN MINUTES MATAPOS MAWALAN NG KOMUNIKASYON MULA SA TITAN,
MAY DI INAASAHANG TUNOG NA NAKUHA ANG ISANG UNDERWATER RECORDING DEVICE
900 MILES MULA SA TITANIC.
No'ng unang beses akong kumausap ng mga tao
noong nawawala pa ang sub,
may mga nagsabi sa 'kin na umalis sila dahil kay Stockton.
May isa na nagsabing dalawa ang phone niya dahil kay Stockton.
Ayaw niyang malaman ni Stockton aling phone...
May isa na ayaw talagang magsalita
hangga't di namin nalaman na namatay na si Stockton.
Naniwala ako sa mismong oras na 'yon
na may totoong kuwento kung bakit nangyari ito.
Ito ang future ng kumpanya.
Ito ang landas na gusto kong tahakin.
Ayokong mamatay.
Mabait ang apo ko. Mabubuhay ako.
Wala sa hindi pagkaka-classify ng isang bagay ang tunay na pagkakamali.
Di rin dahil may di tayo sinunod na patakaran.
Di 'yon ang tunay na pagkakamali.
Inassociate ni Stockton ang sarili niya sa OceanGate.
Siya ang gumagawa nito.
Siya ang taong gagawin ang lahat para makita ng sangkatauhan ang karagatan.
Pag pinuna mo ang anumang aspeto ng operation na 'yon,
siya mismo ang pinupuna mo.
Ang mahalaga, kung may mangyari habang nasa submersible ka na 'yon,
'yong topside support mo...
Sabi ng lahat, "'Yong asawa ni Stockton.
Sa kanya ka lang mananagot." Kalokohan 'yon.
Sila ang mga taong naiwan sa aftermath.
Sila ang mga taong naiwan para sagutin ang accident investigation team.
Tapos na ang OceanGate.
Nangyari ito dahil sa kultura.
'Yong kultura ang pumatay sa mga tao. Walang duda.
May natanggap ka bang balita o update
mula sa OceanGate pagkatapos ng pagsabog?
Wala. Tahimik ang OceanGate.
Ni walang note, "Ikinalulungkot namin na namatay ang tatay mo." Walang gano'n.
Sa bagong kasong isinampa ng pamilya ng Titanic explorer
na namatay sa pagsabog ng submersible noong nakaraang taon.
Humihingi ng $50 million ang wrongful death suit
at sinasabi nito na takot na takot ang mga nakasakay
nang malaman nila ang nangyayari.
Gusto niyang sumikat.
Unang-una, para palakihin ang ego niya, kasikatan.
'Yon ang gusto niya.
Nakuha niya 'yon.
Ayokong mamatay, at di ako mamamatay.
Pwede tayong mabigo.
Makakaisip ako ng 50 dahilan para itigil ito,
at mabigo bilang kumpanya.
Di ako mamamatay. Walang mamamatay habang nandito ako. Tapos.
HANGGANG JUNE 2025,
DI PA NAGLALABAS NG FINAL REPORT
ANG MARINE BOARD OF INVESTIGATION NG US COAST GUARD.
ISA ANG US COAST GUARD SA ILANG AWTORIDAD
NA NAG-IIMBESTIGA SA NANGYARI.
WALANG ISINAMPANG KASONG KRIMINAL
KAUGNAY SA PAGSABOG NG TITAN
AT PAGKAMATAY NG LIMANG TAO.
Nagsalin ng Subtitle: Ivy Grace Quinto