Materiał archiwalny pochodzi z II wojny światowej.
Do odrestaurowania i kolorowania użyto technologii cyfrowej.
22 CZERWCA 1940 R., KAPITULACJA FRANCJI
7 WRZEŚNIA, POCZĄTEK LONDYŃSKIEGO BLITZU
ZBOMBARDOWANO LONDYN
7 GRUDNIA 1941 R., ATAK NA PEARL HARBOR
JAPOŃCE ATAKUJĄ USA
5 CZERWCA 1944 R.
Jesteście ciałem…
Wylądowaliście już na plaży? Odbiór.
Winstonie?
Nie idziesz spać?
Winstonie?
Masz świadomość tego, że zanim wstaniesz…
20 000 młodych ludzi…
straciło już życie?
CHURCHILL NA WOJNIE
Nigdy się nie poddamy.
Organizacja operacji Overlord była epokowym wydarzeniem i obowiązkiem.
II WOJNA ŚWIATOWA: ZACIŚNIĘCIE PIERŚCIENIA
Nadal miałem głęboko w pamięci krwawą cenę,
jaką musieliśmy zapłacić za wielkie ofensywy I wojny światowej.
Churchilla prześladowało Gallipoli. Cała operacja była wielkim fiaskiem.
Gdy było coraz bliżej operacji Overlord i desantu w Dniu D,
zaczął lękać się krwawej rzezi
i obawiał się, że przystał na coś, co skończy się katastrofą.
Jeśli operacja Overlord ma być przeprowadzona,
atak musi być miażdżący.
WYBRZEŻE FRANCJI
Jakkolwiek silny będzie szaleć sztorm o mury naszej fortecy
i diabelskie będą podstępy naszych przeciwników,
bitwa zakończy się wielką wygraną Trzeciej Rzeszy.
Niemcy wciąż dominowali na kontynencie europejskim.
Wielka Brytania, USA i alianci
musieli zdobyć przyczółek na zachodnim wybrzeżu,
aby wyzwolić Europę Zachodnią.
ANGLIA, MAJ 1944 R.
Południowa Anglia stała się ogromną bazą wojskową…
II WOJNA ŚWIATOWA: ZACIŚNIĘCIE PIERŚCIENIA
…wypełnioną wyszkolonymi ludźmi, pragnącymi
zmierzyć się z Niemcami po drugiej stronie kanału.
Churchill zawsze pragnął zbrojnie wrócić na kontynent,
ale wolał się nie śpieszyć
i poczekać,
aż będzie pewien sukcesu.
Zachowawczy atak był wykluczony, bo Niemcy mogliby wygrać.
Powstało pytanie, czy sprawa jest warta poświęcenia tylu ludzkich istot.
Winston Churchill uznał, że tak.
Wróg musiał wiedzieć, że szykuje się wielka inwazja.
II WOJNA ŚWIATOWA: ZACIŚNIĘCIE PIERŚCIENIA
Trzeba było zataić miejsce i czas ataku
oraz sprawić, by uwierzyli,
że desant odbędzie się w innym miejscu i czasie.
Opcji jest niewiele. Calais to logiczny wybór,
bo jest położone najbliżej Anglii.
Niemcy na pewno tam spodziewali się lądowania aliantów.
Ostatecznie wybrano Normandię.
Zwiększa to szanse na udany desant, bo w Calais zbudowano potężną obronę.
Na wojnie prawda jest tak cenna…
II WOJNA ŚWIATOWA: ZACIŚNIĘCIE PIERŚCIENIA
…że zawsze trzeba ją chronić zaporą z kłamstw.
Wymyślono podstęp zwany operacją Bodyguard.
Chcieliśmy zmylić ich co do celu,
aby nie zwiększyli obrony.
Umysł Churchilla nie odpoczywał.
Wymyślanie tych intryg i scenariuszy sprawiało mu wielką satysfakcję.
Brytyjscy podwójni agenci opowiadają Niemcom bzdury
i sprzedają im różne ściemy o tym, gdzie i kiedy nastąpi inwazja.
Ulokowali Pattona, najlepszego amerykańskiego generała,
z fałszywą armią w południowo-wschodniej Anglii.
Były tam nadmuchiwane czołgi i samoloty z balsy.
Stosowano symulowane koncentracje wojsk, floty atrap okrętów…
II WOJNA ŚWIATOWA: ZACIŚNIĘCIE PIERŚCIENIA
…i zwiększoną aktywność bezprzewodową.
Generałowi Eisenhowerowi przypadło dowództwo inwazji.
Dowodził lądowaniem w Afryce Północnej.
Był najwyższym rangą dowódcą podczas inwazji na Sycylię.
Na koncie ma dwa desanty.
Z perspektywy Eisenhowera
Wielka Brytania była konieczna jako trampolina do wyzwolenia kontynentu.
Churchill musiał mieć dobre relacje z Eisenhowerem
i wzajemnie.
Polityka i wojsko weszły w dialog.
Na pewno pojawiły się napięcia.
Churchill widział siebie jako przywódcę wojskowego,
ale on tym nie kierował.
W tamtym czasie skończył się już jego wkład.
Eisenhower poniekąd próbował zarządzać Churchillem.
Ale nikt tego nie potrafił.
Niełatwo trzymać w ryzach osobowość tak barwną jak Churchill.
„Decyzja zapadła, panie premierze, skupmy się na planowaniu”.
Czułem, że mamy tu moment kulminacyjny wojny.
W miarę zbliżania się Dnia D rosło napięcie.
Eisenhower groził, że odejdzie,
aby upewnić się, że prezydent Roosevelt posłucha jego
i nie da się wkręcić w plany wojenne Churchilla.
Roosevelt ustąpił Eisenhowerowi,
a ostatecznie Winston Churchill musiał ulec prezydentowi USA.
W owym czasie Amerykanie stanowczo dowodzili wojną.
Wielka Brytania nie była już partnerem strategicznym
i głos decydujący coraz bardziej należał do USA.
Można rzec, że na początku wojny
Churchill miał poważanie Roosevelta.
To on przeciwstawił się Hitlerowi,
co przyniosło mu sławę.
Ale armia amerykańska była potężna,
więc Churchill powoli stawał się pomniejszym partnerem.
Planowali Dzień D w ścisłej tajemnicy.
Churchill chciał być tam obecny.
Człowiek integralny przy podejmowaniu ważkich, strasznych decyzji wojennych
potrzebuje nieraz odżywczej przygody.
Może też potrzebować poczucia,
że przy wysyłaniu tylu osób na śmierć
dzieli z nimi choćby w małym stopniu ryzyko.
Jego pragnienie bycia zawsze w centrum wydarzeń
zostało z nim do końca życia.
Już w młodości uwielbiał bitwy.
Zabrzmi to brutalnie, ale lubił pole bitwy.
Ta miłość do adrenaliny, którą poczuł podczas wyczynów w Afryce Południowej,
już z nim pozostała.
6 CZERWCA 1944 R., PORANEK DNIA D
Powinienem tam być. Na pokładzie statku, gdy tylko zacznie się ostrzał.
Największa inwazja w historii świata, a jestem tu uwięziony.
To wszystko wina króla.
Obawiam się, że tu się z nim zgadzam.
Kraj zbyt mocno ucierpi, jeśli stracisz głowę od kuli w bitwie.
- Już i tak za często tracisz głowę. - Nie powinien się wtrącać.
Nie on jeden. Eisenhower też ci się przeciwstawia.
Król dał na to placet, nieprawdaż?
Mam prawo pojechać, jeśli zechcę.
Wiedział, że serce nie pozwoli mi odmówić królewskiej prośbie.
Jeśli ma to jakieś znaczenie,
jestem rad, że nie płyniesz bombardowanym krążownikiem.
A jeśli plan weźmie w łeb?
Może źle coś obliczyliśmy i nie dopłyniemy do brzegu?
A jeśli ugrzęźniemy na plażach na parę miesięcy jak w Gallipoli?
- Muszę tam być. - Tak? I co zrobisz?
Będziesz widzem.
Lud cię potrzebuje tutaj.
To ich synowie, mężowie i ojcowie. Kto z nimi pomówi, jeśli nie ty?
Masz odpowiedź na wszystko.
Ale w tym stroju nie zarekwirujesz okrętu płynącego do Francji.
Mógłbym, gdybym chciał.
Dziękuję.
Lecę do sali map. Powinni coś wiedzieć.
Wyobraźmy sobie generała Eisenhowera: „Ostatnią rzeczą, jaką chcemy,
jest ryzykować życie premiera Anglii jako obserwatora”.
Istnieje niezwykła korespondencja między nim a królem Jerzym VI.
Król jako zwierzchnik zmuszony był tupnąć nogą
i Churchill w zasadzie z przymusu się ugiął.
DZIEŃ D, 6 CZERWCA 1944 R.
Szósty czerwca 1944 roku to najważniejszy dzień XX wieku.
Ważył się los demokracji.
Porządny chłopak z cukierni Catskill…
Decydował się też prywatny los Churchilla.
Jeśli pójdzie źle, druga próba szybko się nie powtórzy.
Wszystko było możliwe.
Martwi się, że utonie,
jak to nazwał, kwiat brytyjskiej i amerykańskiej młodzieży.
Umrze w płyciźnie na francuskim wybrzeżu,
a fale będą szkarłatne od ich krwi.
Rozpoczęła się bitwa,
która będzie w najbliższych tygodniach rosnąć w sile i natężeniu.
Ani myślę snuć domysły, jeśli chodzi o jej przebieg.
RUSZYŁA INWAZJA NA EUROPĘ
Niebywale ekscytowano się desantem na Francję
i każdy wiedział, że działania ruszyły.
Doszło do szeroko zakrojonych nalotów. Trwał intensywny ostrzał marynarki.
Szkolono żołnierzy.
Zrobiono wszystko, aby zwiększyć szanse powodzenia Dnia D.
Z racji fortelu
Niemcy nie wiedzieli, kiedy i gdzie nastąpi atak.
Aliantom udało się zdobyć przyczółek, zanim naziści zdołali w pełni zareagować.
Zakładano znaczące straty na plażach.
Ale mimo zaciekłych walk, zwłaszcza na plaży Omaha –
miejsce desantu Amerykanów – akcja poszła nieźle.
Alianci rozbudowali tam siły, aż w końcu wdarli się w głąb lądu.
Dzień D był zdumiewającym sukcesem.
Teraz często uważamy, że sukces Dnia D był pewny.
Porażka w Normandii w 1944 roku
mogłaby znacząco wydłużyć wojnę.
Mogła też oznaczać koniec rządów Churchilla i Roosevelta.
Wkrótce po inwazji na Normandię, Churchill popłynął na tamtą plażę.
Pragnął być blisko akcji. Jak to on.
Nie mógł sobie tego odpuścić.
Pogratulował tym, którzy przeprowadzili desant,
w tym generałowi Montgomery’emu, brytyjskiemu głównodowodzącemu.
Montgomery miał też swoje ego.
Churchill chyba za mocno zbywał troskę
o ego swoich podwładnych.
Jest cudowna historyjka: Churchill zaoferował drinka.
Montgomery jako abstynent odparł: „Nie piję, nie palę. Jestem w 100% zdrów”.
Churchill, nie chcąc być gorszy, rzekł: „Piję i palę. Jestem w 200% zdrów”.
Doszło do małej wymiany,
pokazującej jego wojowniczy i rywalizujący charakter.
6 CZERWCA 1944 R.
ALIANCI PRZEDARLI SIĘ W GŁĄB FRANCJI
CZOŁGI JANKESÓW NA OBRZEŻACH PARYŻA SIEĆ SIĘ ZACISKA
25 SIERPNIA 1944 R.
Paryż jest wolny.
Mieszkańcy miasta wyszli na spotkanie z wyzwolicielami.
Dużo więcej Amerykanów niż Brytyjczyków walczyło w Europie Zachodniej.
W rezultacie Churchill poczuł, że jest spychany z piedestału.
Spieram się z Amerykanami tylko wtedy…
LIST DO CLEMENTINE, 1945 R.
…gdy nie dają nam równej szansy na zdobycie chwały.
Zawsze pragnąłem pozostać równy,
ale jak to uczynić przy tak potężnym narodzie
o populacji prawie trzykrotnie większej od naszej?
O tym, kto tu rządzi, decyduje najsilniejszy gracz.
Dwight Eisenhower jako generał
odpowiadał za wyzwolenie Europy spod buta Hitlera.
Pewnie dlatego, że byliśmy samcami alfa w stadzie.
Gdy alianci zaczęli wyzwalać kontynent w 1944 roku,
Winston Churchill dowiedział się o Auschwitz.
Ministerstwo Spraw Zagranicznych
i kilku polskich uciekinierów przyniosło te wieści na Zachód.
Premier do ministra spraw zagranicznych.
LIST DO ANTHONY’EGO EDENA, 1944 R.
Nie ma raczej wątpliwości,
że to największa i najstraszliwsza zbrodnia
w dziejach ludzkości.
Dokonano jej przy użyciu machiny nauki.
Trzeba upublicznić te fakty,
aby każdy z tym powiązany został schwytany i stracony.
Wiele osób krytykowało Churchilla za to, że nie zrobił więcej,
kiedy stało się jasne,
że te obozy koncentracyjne nie były tylko miejscami poniżania ludzi
i obozami pracy, ale miejscami egzekucji na skalę przemysłową.
Wieści o tym pojawiały się we wczesnych latach 40.
Tylko co można było zrobić?
BARAKI SS
Wielu sugerowało, aby bombardować obozy koncentracyjne,
aby próbować ich uwolnić.
Churchill mówił Edenowi, ministrowi spraw zagranicznych:
„Załatw, co możesz z siłami powietrznymi. Możesz powołać się na mnie”.
Myślał więc o tym.
Wątpliwości dotyczyły celności. Da się wysadzić komory gazowe?
Czy też zbombardują koszary i zabiją żydowskich więźniów?
Holokaust można było tylko zakończyć
jak najszybszym wygraniem wojny.
Tak to argumentowano.
Takie trudne decyzje moralne występują często w trakcie wojen.
Po dziś dzień można je kwestionować.
FRONT WSCHODNI
Dużo się mówi o Dniu D w 1944 roku.
Ale zapomina się, że ZSRR wszczął wtedy
na froncie wschodnim pod wieloma względami największy atak w dziejach wojen.
W ciągu miesiąca
armia niemiecka straciła pół miliona żołnierzy.
Oni nadciągali ze wschodu, a alianci z zachodu.
Związek Radziecki czynił ogromne postępy na wschodzie.
Europa Wschodnia, Polska, Bałkany mogły wpaść w ręce Sowietów.
Zatem, kto dotrze do Berlina i ile terenów wyzwoli po drodze,
ukształtuje powojenny świat.
Niebywale istotne jest, abyśmy uścisnęli dłoń Rosjan
jak najdalej na wschodzie.
Nie było chyba żadnej chwili,
gdy brzemię wojny ciążyło na mnie mocniej.
Churchill nie chciał być premierem,
który przewodził demontażowi imperium.
W zasadzie zmuszony był zastawić imperium,
aby przetrwać okres samotnej walki z nazistami i czekania na reakcję świata.
Wielka Brytania stała się drugorzędna. Niegdysiejsze globalne imperium
zamieniało się w wyspę.
Czy to będzie nowy świat,
gdzie Związek Radziecki ściera się z USA, a my jesteśmy małymi graczami?
Wiktoriańskiemu imperialiście trudno było przełknąć te nowe realia.
Relacja między Churchillem i Rooseveltem
zaczęła słabnąć jesienią 1944 roku.
Churchill czuł, że decyzje zapadają na poziomie dwóch supermocarstw.
Czyli Stalina i Roosevelta.
Churchill nie chce, aby o nim zapomniano. Przez resztę wojny uporczywie starał się
forsować perspektywę brytyjską i jego własną,
jeśli chodzi o powojenny świat.
MOSKWA, PAŹDZIERNIK 1944 R.
Jesienią 1944 roku Churchill udał się sam do Moskwy na spotkanie ze Stalinem.
Idea stref wpływów
mocno zagnieździła się w głowie Churchilla.
Gdzie jest jasno określona brytyjska strefa wpływów,
a gdzie radziecka?
Przewodzę silnym, niepokonanym narodem.
ROZMOWA Z CHARLESEM DE GAULLE’EM, 1944 R.
A jednak każdego ranka
pierwszą myślą jest, jak zadowolić prezydenta Roosevelta,
a drugą, jak zjednać sobie marszałka Stalina.
Churchill negocjował bez Roosevelta czy innych amerykańskich przedstawicieli.
Wierzył, że historię tworzą wielcy.
Wedle jego wizji siadają wokół stołu
i rysują linie.
Uważam, że te procenty są sprawiedliwe i zasadne.
Zgadzasz się?
Mnie to zadowala.
Dziękuję, Józefie.
Churchill nazwał te bazgroły „niegrzecznym dokumentem”.
„Wielka Brytania będzie to kontrolować, a wam damy tamto”.
W ten sposób Churchill pokazał,
że po wojnie nie zostanie słabym graczem
o służalczej pozycji wobec USA
i że nie zrezygnował z aspiracji, aby imperium brytyjskie pozostało silne.
Może powinniśmy to spalić.
Decydujemy o losach milionów ludzi.
Nie. Zatrzymaj to sobie.
Mowa o „niegrzecznym dokumencie”,
bo Churchill wiedział, że nie powinien tego robić.
Zajeżdżało to cynizmem,
a kraje jak Rumunia i Bułgaria byłyby w 80% pod butem rosyjskim.
Uważał, że ocalił Grecję.
O Grecji mówił, że wyrwał to bierwiono z płomieni.
Jakby wyciągał kłodę z ognia.
Ale sporo z tego,
jak Bałkany i część Europy Wschodniej, musiał zaakceptować jako stan faktyczny.
Przyjął do wiadomości, że ugra co najwyżej
zabezpieczenie brytyjskich interesów.
Odbyłem bardzo udane rozmowy ze Starym Niedźwiedziem.
Im więcej go widuję, tym bardziej lubię. Wierzę, że chcą współdziałać.
LIST DO CLEMENTINE, 1944 R.
Muszę na bieżąco być w kontakcie z prezydentem,
a tu sprawa robi się delikatna.
JANKESI WALCZĄ Z NAZISTAMI
GRUDZIEŃ 1944 R., BITWA O ARDENY
Niemcy cofają się na zachodzie.
STYCZEŃ 1945 R.
Armia Czerwona naciera ze wschodu.
Można było poczuć, że koniec jest bliski.
Pod koniec 1944 roku trzej alianci pojęli, że muszą przedyskutować
na żywo koniec wojny.
Stalin wykluczał opuszczenie swojego kraju.
Przerażało go latanie i podróż bez własnej ochrony.
Spotkanie musiało się odbyć w granicach Związku Radzieckiego.
Churchill i Roosevelt uzgodnili,
że spotkają się z nim w Związku Radzieckim.
Rosja jest zdewastowana
po uporczywych walkach na froncie wschodnim.
Jednym z niewielu dostępnych lokalizacji była Jałta nad Morzem Czarnym.
Doskonale oddawała realia Związku Radzieckiego.
Z pozoru wygląda dobrze, ale po oględzinach
staje się jasne, że to tylko fasada.
W środku jest katastrofalnie.
Pałac opanowały pluskwy.
Zalęgły się w łóżku Winstona Churchilla
i gryzły go nocą w stopy.
Churchill rzekł, że choćby szukali miejsca 10 lat,
nie znaleźliby gorszego niż Jałta, którą nazwał „riwierą Hadesu”.
Wkraczamy teraz w świat imponderabiliów.
Każdy krok na tej ścieżce może prowadzić do naszego zwątpienia.
IZBA GMIN, 1945 R.
W Jałcie coś się kończyło.
Churchill opowiadał potem, że jego zdaniem Roosevelt zmarniał.
FDR zdołał bezprecedensowo wygrać czwartą kadencję
w wyborach w 1944 roku, ale słabł w oczach.
Miał zastoinową niewydolność serca.
W pewnym momencie Churchill napisał:
„Nasza przyjaźń jest opoką, na której buduję nadzieje świata”.
Myślę, że pojawiło się wówczas poczucie niejakiej ostateczności,
bo ten rozwlekły dramat w końcu dobiegał końca.
Roosevelt chciał uratować życie jak najwięcej liczby Amerykanów.
Wciągnął Związek Radziecki do walk z Japonią.
Jeszcze nie wiedział, czy bomba atomowa będzie opcją.
Wciąż nad nią pracowali, nie było testów.
Ważne dla Roosevelta było utworzenie Organizacji Narodów Zjednoczonych.
FDR mocno zależało, aby to wyszło, stąd łudził się,
że Stalin dotrzyma swoich obietnic.
Churchill wierzył, że on jeden jest na tyle genialny,
aby ustalić nowy powojenny świat.
Uważał, że FDR był niepokojąco naiwny i liberalny
oraz że nie lubi imperium brytyjskiego.
Churchill nie mógł ryzykować, by FDR był architektem powojennego świata.
Churchill chciał, aby Roosevelt ostrzej podchodził do Stalina,
ale to było niewykonalne.
Związek Radziecki postanowił wstąpić do ONZ
i zaatakować Japonię, gdy wojna w Europie się zakończy.
Uzyskali też obietnicę od Stalina,
że Polska pozostanie wolna i niepodległa.
Stalin najzwyczajniej kłamał w żywe oczy.
Anglia przystąpiła do wojny w 1939 roku, aby chronić Polskę przed obcą okupacją.
Dlatego dołączyła do tej straszliwej wojny.
Po tym wszystkim Stalin miałby zająć Polskę?
Koszmarny scenariusz dla Churchilla.
LIST DO CLEMENTINE, 1945 R.
Przeraża mnie niedola tego świata
i coraz mocniej się obawiam,
że w następstwie obecnych zmagań czekają nas kolejne.
Winston Churchill napisał do Roosevelta ponad tysiąc listów i telegramów.
W odpowiedzi Franklin Roosevelt niecałe 800.
W tym związku to Churchill był fatygantem.
Panie prezydencie, pokój z Niemcami i z Japonią na naszych warunkach
nie przyniesie spokoju żadnemu z nas.
Świat będzie umęczony, obdarty i głodny, a my musimy pomóc mu powstać.
Co powie nam wujek Józef lub jego następca,
gdy zechcemy to zrobić po swojemu?
Doszło do poróżnienia się, ochłodzenia relacji.
Przypominali stare małżeństwo, które zna nawzajem swoje dziwactwa,
ale nie wyobraża sobie życia bez siebie.
ARMIE ALIANTÓW WKRACZAJĄ Z DWÓCH STRON DO NIEMIEC
CZERWONI ZACZYNAJĄ OSTATNIĄ BITWĘ O BERLIN
12 KWIETNIA 1945 R.
Cały wolny świat
usłyszał szokującą wieść, że Franklin Roosevelt nie żyje.
Kiedy dotarła do mnie nowina wczesnym rankiem w piątek trzynastego…
II WOJNA ŚWIATOWA: TRIUMF I TRAGEDIA
…odczułem, jakby zadano mi fizyczny cios.
Gdy nadeszła wiadomość o śmierci FDR,
Churchill wygłosił niezwykłą eulogię w Izbie Gmin.
Rozumiał, że ta wadliwa przyjaźń
była nie tylko polityczna, ale też osobista.
Moje relacje z tą wybitną osobą
miały kluczowe znaczenie
podczas tych długich, przerażających lat współpracy.
To już koniec…
II WOJNA ŚWIATOWA: TRIUMF I TRAGEDIA
…i przytłoczyło mnie poczucie głębokiej, niepowetowanej straty.
Churchill kiedyś rzekł:
„Dla mnie Franklin Roosevelt był jak otwarcie butelki szampana”.
Roosevelt napisał do Churchilla: „Fajnie żyć w tej samej dekadzie co ty”.
Poszczęściło nam się, że znaleźli się tam w czasie kryzysu.
Hitler podjął ostatnią wodzowską decyzję,
aby pozostać w Berlinie do samego końca.
Niebawem stolicę całkowicie otoczyli Rosjanie,
a Führer stracił wszelką kontrolę nad rozwojem wydarzeń.
Pozostało mu tylko zaaranżowanie własnej śmierci pośród zgliszcz miasta.
Strzelił sobie w usta.
Muszę rzec, że słuszną obrał sobie śmierć.
Nie mam nic specjalnego do ogłoszenia,
jeśli chodzi o status wojny w Europie…
poza tym, że stanowczo jest on lepszy
niż o tej porze roku pięć lat temu.
8 MAJA 1945 R.
Wczoraj rano o 2.41
reprezentant naczelnego dowództwa Niemiec
podpisał akt bezwarunkowej kapitulacji.
Tym samym niemiecka wojna dobiegła końca.
ZWYCIĘSTWO NAD NIEMCAMI 1945 R.
Niech żyje sprawa wolności.
Boże chroń króla.
W dniu tego druzgoczącego zwycięstwa byłem aż nadto świadom…
II WOJNA ŚWIATOWA: TRIUMF I TRAGEDIA
…jak wielkie czekają nas trudy i zagrożenia.
Ale to było krótkie wytchnienie na świętowanie.
Noc Dnia Zwycięstwa
spędził sam na Downing Street 10,
bo Clementine była w Rosji z wizytą państwową.
Zjadł kolację,
po czym poszedł do ogrodu i pospacerował z kotem Smokym.
Rzecz niebywała, że był sam w tamtą noc,
gdy cały jego trud zaowocował.
7 MAJA 1945 R., KAPITULACJA NIEMIEC
Jeśli Rosjanie nabiorą przekonania, że się ich boimy
i można nas zmusić do uległości, wtedy z rozpaczą myśleć będę…
LIPIEC 1945 R., KONFERENCJA POCZDAMSKA
…o naszej przyszłej relacji.
Ewidentne było,
że zmieni się rola Wielkiej Brytanii i USA w powojennym porządku.
Amerykanie wciąż nie pokonali Japonii.
Tam czekały ich jeszcze kluczowe walki.
Nie podzielali przerażenia Churchilla,
jeśli chodzi o komunistyczne rządy w Europie Wschodniej.
Churchill obawiał się,
że Stalin nie zatrzyma się na linii demarkacyjnej,
którą uzgodniono z Rosjanami,
i będzie dalej nacierać,
bo zaroiło się wszędzie od wojsk Armii Czerwonej.
Stalin go przerażał.
Bał się dystopijnego powojennego świata, w którym wojna może trwać
jako konflikt zachodnich aliantów ze Związkiem Radzieckim.
Chciałbym opracować plan w celu wyegzekwowania umowy jałtańskiej
i dać Polsce uczciwą szansę na samorządność.
Sami nie przeciwstawimy się Rosjanom. Mają przewagę liczebną.
Musimy przejąć inicjatywę, zanim Amerykanie wyjadą.
Mamy zaatakować Sowietów?
- To nie do pomyślenia. - Już to pomyślałem.
Chcę planu na wszystkie scenariusze.
Zanim będzie za późno.
Churchill otrzymał szalony plan zwany operacja Unthinkable.
Armia niemiecka Wehrmachtu
po porażce otrzymałaby z powrotem broń
i zaatakowałaby armię radziecką.
Plan zaiste niedorzeczny, który nie był realizowany.
Pokazuje to jednak, w jakim miejscu był psychicznie i emocjonalnie.
Wciąż nie mamy pewności,
że nasze zacne przesłanki, aby przystąpić do tej wojny,
nie zostały zepchnięte na bok,
a znaczenie słów „wolność”, „demokracja” i „wyzwolenie”
nie zostanie wypaczone.
II WOJNA ŚWIATOWA: TRIUMF I TRAGEDIA
Na nic zda się ukaranie hitlerowców za ich zbrodnie,
jeśli rządy totalitarne lub policyjne zajmą miejsce niemieckich najeźdźców.
Wojna powoli gasła,
a Churchill był kopalnią pomysłów,
jeśli chodzi o wizję powojennego świata.
Czekały go jednak wybory powszechne.
Partnerzy koalicyjni Churchilla, Partia Pracy,
nie chcą już współtworzyć z nim rządu.
Sam chcieli rządzić.
„Wygraliśmy wojnę, brawo, bo odegrałeś kluczową rolę,
ale nie ma miejsca dla ciebie w naszej wizji”.
Jeśli uznacie, że macie mnie dość
i już czas na moją zieloną łączkę,
zaiste przyjmę to z godnością.
II WOJNA ŚWIATOWA: TRIUMF I TRAGEDIA
Ostrzegam jednak,
że konieczne będą kolejne poświęcenia dla ważkich spraw.
Dlaczego nie malujesz?
Chyba należy ci się odpoczynek.
Odpoczywam.
Ale wtedy wciąż nachodzą mnie myśli.
Wygrałeś wojnę.
Tak.
Skoro to koniec w Europie,
mam obowiązek ogłosić wybory powszechne, w których mogę polec.
Widziałeś, jak cię ludzie uwielbiają.
Nie wystarczy popłynąć na fali zwycięstwa?
Tak.
To w takim razie maluj.
Wybory w 1945 roku były przekładane
w związku z wojną.
Przeprowadzenie ich było czasochłonne,
gdyż wielu żołnierzy było rozrzuconych po świecie.
To nie czas, by owijać w bawełnę, unikać działań
i wygłupiać się ze słabymi rządami.
Partia Pracy wymyśliła wybitne hasło wyborcze.
„Chwalcie Churchilla, głosujcie na Partię Pracy”.
Czyli uczcić Churchilla, zwycięstwo
oraz wybawienie kraju z opresji,
ale to laburzyści pokierują dalej krajem.
Mógł nie mieszać się w walkę polityczną
i sprzedać się jako kandydat jedności narodowej,
który kierował rządem koalicyjnym.
Zamiast tego ruszył
z wielką, jadowitą kampanią wymierzoną w Partię Pracy.
Polityka zagraniczna…
Wygadywał głupoty kampanijne.
Straszył, że Partia Pracy ustanowi niby-gestapo, tajną policję.
Znów mamy rynsztokową, partykularną politykę.
Odrzuciło to brytyjskich wyborców.
CHURCHILL WYGWIZDANY I ZAKRZYCZANY NA KONIEC BRYTYJSKIEJ KAMPANII
Po wyborach pan Churchill wyjechał, aby malować na południu Francji.
Prowadził wyczerpującą kampanię
i wziął zasłużony urlop
przed konferencją z prezydentem Trumanem i marszałkiem Stalinem.
Wciąż podliczano głosy z całego globu,
gdy Churchill udał się do Poczdamu na ostatnią konferencję wojenną.
Konferencja poczdamska oficjalnie miała się zacząć 17 lipca.
A 16 lipca na odludziach Nowego Meksyku
świat wkroczył w erę nuklearną.
Stany Zjednoczone pomyślnie przetestowały urządzenie z plutonem.
Okazało się mieć niezrównaną moc i niszczycielski potencjał.
W Poczdamie prezydent Truman czekał na rozpoczęcie konferencji.
Przekazano mu nowinę. Objął urząd kilka miesięcy wcześniej.
Churchill rzucił Trumanowi: „Daj znać, czy to złom, czy bum”.
Truman przesyła wiadomość: „Bum”.
Churchill rozumiał, że to zmieni oblicze wojny.
Wojna na Pacyfiku wciąż trwała
i stawało się oczywiste,
że inwazja na Japonię będzie niebywale kosztowna.
Churchill zakładał półtora miliona ofiar,
z czego milion amerykańskich, a pół ze Wspólnoty.
Projekt Manhattan zakończył się sukcesem.
Trzeba było rozważyć różne moralne aspekty w związku
z posiadaniem bomby atomowej.
Częścią umowy nuklearnej było to, że jej użycie
musiało uzyskać też zgodę Churchilla.
Churchill mówił później, że zgody udzielił jednoznacznie, bezwarunkowo i z automatu.
Bezwzględnie wierzył, że bomby należy użyć, aby skrócić wojnę
i zapobiec kosztownej inwazji na japońską ziemię.
Z wielu względów zaklepanie decyzji było dla Churchilla niebywale ważne.
To była bomba napędzana energią,
która wywołuje pulsowanie gwiazd na nocnym niebie.
Chciał brać w tym udział.
To nie mogło być coś amerykańskiego, stąd też ochoczo na to przystał.
Churchill opuścił Poczdam w trakcie, bo podliczono już głosy.
Poleciał do domu, aby poznać wyniki wyborów.
Obudziłem się nagle z ostrym, niemal fizycznym bólem.
Znienacka podświadome przeświadczenie, że zostaliśmy pokonani,
zalęgło się w mym umyśle i opanowało go.
Presja wielkich wydarzeń, dzięki i przeciw którym
tak długo utrzymałem się w locie, zniknęła
i nastąpił mój upadek.
Konserwatyści: 180.
Partia Pracy: 364.
Koniec końców to ludzie wybierają przywódców.
Naprawdę to udowodnił.
Spójrzcie na niego.
Pokierował swój kraj do zwycięstwa, wybawił go
podczas II wojny światowej.
A potem bum, mamy 1945 rok i potraktowano go z buta.
To musiał być brutalny policzek,
kiedy przyszły wyniki.
Moja matka tonęła we łzach,
a jedynym, który nie płakał, był Churchill.
Stwierdził: „Lud przemówił”.
Wielkie zwycięstwo Partii Pracy
pokazuje, że kraj jest gotowy…
PREMIER, PARTIA PRACY
…na nową politykę w tym nowym światowym porządku.
Po pięciu i pół roku znoju i wojny
ludzie pragnęli państwowej służby zdrowia, odbudowy i naprawy.
Ale nawet po porażce nie utracił swojego językowego drygu.
Clementine zasugerowała, że może to szczęście w nieszczęściu.
Odparł: „Dobrze zamaskowane to szczęście”.
Brytyjczycy inaczej go odbierali w czasie wojny.
Był mężem stanu, pełnym majestatu z niezłomną determinacją,
a to pomagało mobilizować i inspirować ludzi
w mrocznych czasach pełnych wyzwań. Nie w czasie pokoju.
Gdyby w owym czasie był równie popularny co współcześnie,
trudno sobie wyobrazić przegraną jakiejkolwiek partii pod jego wodzą.
Aż do przesady uczyniliśmy z niego ikonę
i samodzielnego bohatera.
Wyrwano mi z rąk moc kształtowania przyszłości.
Zgromadzone przeze mnie wiedza i doświadczenie
oraz uzyskany przeze mnie autorytet i poważanie w wielu krajach
nagle zniknęły.
Stracił władzę,
ale tuż przed powrotem Churchilla do Londynu
ogłoszono proklamację poczdamską.
Wezwano Japonię do kapitulacji, bo w przeciwnym razie…
Czym był proch? To banał.
Czym była elektryczność? Lichością.
ROZMOWA Z HENRYM STIMSONEM, 1945 R.
Bomba atomowa to powtórne przyjście furii.
HIROSZIMA, 6 SIERPNIA 1945 R.
NAGASAKI, 9 SIERPNIA 1945 R.
ZWYCIĘSTWO! JAPONIA REZYGNUJE
Bomba sprowadziła pokój,
ale utrzymać go mogą tylko ludzie.
Odtąd
utrzymają go pod groźbą kar,
która zagrażać będzie przetrwaniu nie tylko cywilizacji,
ale i ludzkości.
Z tegoż życia, długiego i bogatego w doświadczenia…
NIĆ W GOBELINIE, AUTORKA: SARAH CHURCHILL
…moją najcenniejszą poradą jest to, aby zarządzić chwilą tak, aby trwała.
Osoba taka jak Winston Churchill nie potrafi przejść z bycia w samym środku
do spokojnego malowania…
To była część jego życia,
ale nie chciał się tylko do tego ograniczyć.
Ani myślał spokojnie przejść na emeryturę.
Churchill nie umiał usiedzieć w miejscu. Zawsze dokądś pędził.
MARZEC 1946 R.
Zaproszono go, aby przemówił w Westminster College w stanie Missouri.
To był rodzinny stan prezydenta USA, Trumana.
Niebawem możemy wsiąść do pociągu do Jefferson City.
Zdążę jeszcze roznieść owych dżentelmenów z mediów.
Poproszę trzy.
Jedna dla mnie.
Panowie, gdybym miał się znów narodzić,
chciałbym być obywatelem kraju,
w którym nic nie ogranicza perspektyw człowieka.
Czyli gdzie, panie Churchill?
Stany Zjednoczone. Choć odrzucają mnie niektóre wasze zwyczaje.
Czyli które?
Po pierwsze, przestańcie pić do posiłków.
Sprawdzam.
Kolor. Trefl.
O czym będzie pana przemowa?
Nie miałem świadomości, że to roboczy poker.
Opowiem o godnej ubolewania sferze wpływów Związku Radzieckiego.
Stworzono twardą, nieprzenikalną barierę,
która więzi i uciska miliony.
Rosjanie ledwo co byli sojusznikami.
Nazwą pana podżegaczem wojennym.
Nie po raz pierwszy.
Panowie,
rozdano mi już raz te karty.
Miałem rację w 1938 roku…
i mam rację teraz.
FULTON, MISSOURI, 5 MARCA 1946 R.
Od Szczecina nad Bałtykiem
aż do Triestu nad Adriatykiem
na kontynent opadła żelazna kurtyna.
Zawsze był antykomunistą.
Próbował przypomnieć publiczności, co łączy nas wszystkich:
wolność, demokracja, wolność słowa.
Były one zagrożone w tym zdominowanym przez Sowietów kręgu.
Musimy wziąć pod uwagę,
póki mamy jeszcze czas,
jak stworzyć warunki
do rychłego szerzenia wolności i demokracji we wszystkich krajach świata.
Wygłosił wielką przemowę o żelaznej kurtynie.
Stwierdził, że to dobro kontra zło.
Ta moralna jasność była solą w oku ludzi.
Znów go zaatakowano za bycie podżegaczem wojennym.
Tak jak w latach 30. XX wieku.
Problemy i zagrożenia nie znikają,
bo przymykamy na nie oczy.
Ta przemowa dokładnie przewidziała, co się stanie,
czyli że żelazna kurtyna opadnie nad Europą
i nadejdzie zimna wojna.
24 PAŹDZIERNIKA 1945 R., POWSTANIE ONZ
ZAGROŻENIE ZE STRONY ŻELAZNEJ KURTYNY
ZSRR TWORZY BOMBĘ JĄDROWĄ, 1949 R.
29 SIERPNIA 1949 R., SOWIECI TESTUJĄ BOMBĘ
Mylił się w tylu sprawach na początku swojej kariery,
a dwukrotnie miał rację
w sprawie nazistowskiej tyranii i sowieckiego komunizmu.
Wielu mówi, że moje miejsce po wojnie jest na emeryturze
w roli starszego męża stanu.
ROZMOWA Z R.V. JONESEM, 1946 R.
Jakżebym mógł?
Całe życie walczyłem i ani myślę teraz ulec.
Ta potrzeba przewodzenia na scenie międzynarodowej
nie zniknęła.
Nie zamierzał odpuścić.
Pan Churchill, scena druga, ujęcie pierwsze.
Proszę państwa…
NAGRANIE KAMPANIJNE, 1950 R.
…głos, który oddacie 23 lutego
będzie miał przemożny wpływ na waszą przyszłość.
- Cięcie. - Nie było lepiej?
Jesteśmy wybrańcami.
Nie pamiętam.
A niewielu szczyci się moją pamięcią.
Rozumiem pana. Nie ma sprawy.
Spojrzy pan w kamerę i znów zacznie.
Jesteśmy wybrańcami.
Wszyscy będziecie przeklęci.
Nie ma dla was miejsca w niebie.
Niebo nie może być zatłoczone.
Myślałem, że wyciszycie cytaty, które przeczytałem rano.
Zróbcie z tym, co możecie.
Problemem demokracji jest znużenie.
Facet w Anglii wyprowadził kraj na prostą w krytycznym okresie
i został wykopany na bruk.
Po czym wrócił jako premier.
Niebywała historia powrotu zza grobu.
Po sześciu latach rządów laburzystów władzę przejmą konserwatyści.
Winston Spencer Churchill, globalny mąż stanu, wraca do władzy.
W brytyjskiej Izbie Gmin w lobby parlamentarzystów
jest niezwykły pomnik Churchilla z brązu.
Nawykiem wielu członków parlamentu
jest dotknąć jego buta na szczęście.
Dzień w dzień przypomina się nam o jego istnieniu.
Zawsze uważał, że najlepszym sposobem na poznanie historii
jest samemu ją napisać.
Zabrał się za to.
FDR zmarł.
Stalin raczej nie pisał dzienników,
a Hitler nie żył.
Churchill przejął więc narrację
i począł kształtować sposób, w jaki postrzegamy II wojnę światową.
To dało mu olbrzymią moc.
Dlatego, że ją wykorzystał,
całe pokolenia historyków, a także społeczeństwo
widzą II wojnę światową jego oczami.
Druga wojna światowa oznaczała koniec tego wcielenia imperium.
NARODZIŁY SIĘ NIEPODLEGŁE INDIE
Ludzie domagali się wolności i nacjonalizmu.
Churchill szczerze wierzył, że Anglia i USA ustalą,
dokąd zmierza świat.
Tymczasem Amerykanie stworzyli nowy rodzaj imperium,
dominujące ekonomicznie, a nie politycznie.
Kolidowało to z poglądami Churchilla. Jako imperialista
nigdy nie pogodził się z faktem końca imperium.
Churchill jest integralną postacią
dla zrozumienia narracji brytyjskości, która stanowi fundament
pozytywnego własnego obrazu Brytyjczyków.
Nie jako osoba ze swoją złożonością i wadami,
ale jako symbol zwycięstwa, który ugruntował status quo,
ciągłość, tradycję, systemy klasowe.
Świat często cierpi na brak silnych przywódców,
a Churchill właśnie taki był.
Nigdy nie zapomniał piękna wolności i wagi demokracji.
Parafrazując Walta Whitmana:
„Jak Ameryka Churchill mieścił w sobie rzesze”.
Wierzę w to, że będąc przywódcą, można dokonywać niebywałych rzeczy,
pomóc uchronić świat przed wielkim złem,
a przy tym podjąć karygodne decyzje
i posiadać odrażające poglądy.
Można być tym wszystkim.
Nie znaczy to, że trzeba zburzyć jego pomnik,
tylko warto rozbudować opowieść, aby ująć te odcienie szarości.
Zawziętość, determinacja,
elokwencja, dowcip, parcie i wizja.
W tym sensie
Brytyjczycy widzą w jego postaci
swoją najlepszą wersję.
Odważny ciałem,
ale i duchem.
Przenikliwość i dalekowzroczność.
Zabawny do tego stopnia,
że wciąż rozbawia ludzi 60 lat po śmierci.
Ten portret jest niezwykłym przykładem sztuki współczesnej.
A taką stanowczość rzadko spotyka się w historii ludzkości.
Churchill powinien nas inspirować.
Nie jako bohater, ale dlatego, że jest taki ludzki.
Może nadejść dzień, w którym uczciwość…
IZBA GMIN, 1955 R.
…miłość do bliźnich, szacunek dla sprawiedliwości i wolności
pozwolą udręczonym pokoleniom wymaszerować w spokoju i triumfie
z tej ohydnej epoki, w której utknęliśmy.
Jako dziecko mieszkaliśmy w Chartwell
i mój brat pobiegł korytarzem
do sanktuarium, którym był gabinet dziadka.
A tam wstęp był dla nas wzbroniony.
Zapytał: „Dziadku, czy naprawdę jesteś najwybitniejszym żyjącym Anglikiem?”
Odparł: „Tak. A teraz won”.
Choć był wielkim patriotą,
nawet napuszonym wyznawcą imperium brytyjskiego,
w głębi serca był liberałem.
Wierzył w postęp, wolność i możliwości.
Jest dzisiaj ważniejszy niż kiedykolwiek,
bo wartości, w które wierzył, są poważnie zagrożone,
a muszą zwyciężyć.
Na wojnie – stanowczość.
II WOJNA ŚWIATOWA: TRIUMF I TRAGEDIA
W porażce – opór.
W zwycięstwie – wielkoduszność.
W pokoju – dobra wola.
Napisy: Przemysław Stępień