ANG ARCHIVAL FOOTAGE SA SERYENG ITO AY TOTOO AT KINUNAN NOONG WORLD WAR II.
NI-RESTORE ITO AT NILAGYAN NG KULAY GAMIT ANG DIGITAL IMAGE TECHNOLOGIES.
SUMUKO ANG FRANCE
NAGSIMULA ANG LONDON BLITZ
BINOMBA ANG LONDON
INATAKE ANG PEARL HARBOR
INATAKE TAYO NG MGA HAPON PEARL HARBOR AT MANILA, TINAMAAN
Kayo ay laman…
Nasa baybayin na ba kayo? Over.
Winston?
Hindi ka ba matutulog?
Winston?
Alam mo ba
na sa oras na magising ka,
20,000 sa ating mga binata…
nasawi na?
Hindi tayo susuko.
Ang paghahanda para sa Operation Overlord
ang pinakamalaking kaganapan at tungkulin sa mundo.
Ang nakatatakot na kabayaran na buhay at dugo ng tao
para sa matitinding salpukan noong Unang Digmaang Pandaigdig
ay nakaukit sa aking isipan.
Hindi makalimutan ni Churchill ang Gallipoli.
Ang laking kapalpakan no'n.
Habang papalapit nang papalapit
'yong Operation Overlord, 'yong D-Day landings,
natakot siya na dadanak ang dugo,
na inilaan niya ang sarili niya sa isang bagay na mauuwi sa disaster.
Kung isasagawa ang Overlord,
kailangang gumamit ng nakasisirang puwersa.
BAYBAYIN NG FRANCE
Ngunit kahit gaano pa kalakas ang hampas ng bagyo sa ating kuta,
itong laban, sa huli,
sa kabila ng kademonyohan ng ating mga kaaway,
ay magdadala ng pinakadakilang tagumpay sa German Reich.
Germany pa rin ang nangingibabaw sa kontinente ng Europe.
Ang Britain, Amerika, at ang mga kaalyado nila,
kailangan nilang magkaroon ng balwarte sa baybayin banda roon
at palayain na ang Western Europe.
Ang buong southern England ay naging malawak na kampo ng militar
na puno ng mga sundalo na sinanay, tinuruan,
at sabik na sumagupa sa mga German sa kabilang dagat.
Noon pa gusto ni Churchill na bumalik sa kontinente
na may kasamang malaking puwersa,
pero ayaw niyang madaliin 'yon.
Mas gusto niyang gawin 'yon
kapag siguradong-sigurado na siya na magtatagumpay siya.
Hindi puwedeng magpadalos-dalos dahil posibleng manalo ang mga German.
Ang tanong, sapat ba ang dahilan para magsakripisyo ng buhay?
Sa tingin ko, naisip ni Churchill na sapat nga.
Malalaman din ng kalaban na may malaking paglusob na inihahanda.
Kinailangan naming ilihim ang lugar at oras ng pagsalakay
para isipin nilang sa ibang lugar at oras kami dadaong.
Kaunti lang ang mapupuntahan nila. Magandang choice ang Calais.
Malapit 'yon sa England.
Inakala talaga ng mga German na doon aatake ang Allies,
pero sa huli, Normandy ang napili.
Mas malaki ang tsansang makadaong doon
dahil napakatibay ng depensa sa Calais.
Sa panahon ng digmaan, napakahalaga ng katotohanan
kaya dapat palaging may bodyguard siya na mga kasinungalingan.
Lilinlangin nila ang kalaban, at tinawag nila 'yong Operation Bodyguard.
Dapat malito sila tungkol sa kung saan tayo pupunta
para hindi sila makapagbuo ng depensa.
Napakaaktibo ng isipan ni Churchill.
Sobrang natuwa siya sa mga intriga na kasama ng mga planong 'yon.
May mga British double agent
na nagpapakalat ng kasinungalingan sa mga German
at gumagawa-gawa ng kuwento tungkol sa oras at lugar ng pagsalakay.
Nasa southeast England pa si Patton, ang pinakamagaling na US general.
May kasama pa siyang pekeng hukbo.
Puro lang 'yon inflatable na tangke at aircraft na gawa sa kahoy na balsa.
Gumamit sila ng huwad na mga hukbo,
mga eskuwadron ng mga dummy na barko,
at dinagdagan ang wireless activity.
Si General Eisenhower ang mamumuno sa pasalakay sa Normandy.
Siya din ang namuno sa pagdaong sa North Africa.
Siya din ang senior commander sa pagsalakay sa Sicily.
Dalawang beses na siyang nagtagumpay sa pagdaong.
Sa pananaw ni Eisenhower,
kailangan nila ang Britain bilang springboard
sa pagpapalaya ng kontinente,
kaya kailangang makasundo ni Churchill si Eisenhower,
ni Eisenhower si Churchill.
Pulitiko at militar ang nag-uusap.
Siguradong may tension sa pagitan nila.
Itinuturing ni Churchill ang sarili niya na military leader
pero hindi siya ang mamumuno ngayon.
Sa puntong 'to, parang nabigay na niya ang kontribusyon niya.
Parang sinusubukan ni Eisenhower na kontrolin si Churchill.
At walang sinuman ang makakagawa noon.
Hindi madaling kontrolin ang taong katulad ni Churchill.
"Nakapagdesisyon na, Prime Minister. Pabayaan mo na kaming magplano."
Ramdam ko na nasa isa tayo sa mga pinakamahalagang bahagi ng digmaan.
Habang papalapit ang D-Day, mas tumindi ang tensiyon.
Magbabanta si Eisenhower na magbibitiw
para makasiguradong kakampihan siya ni President Roosevelt
at hindi sumuporta sa isa sa mga plano ni Churchill.
Susunod si Roosevelt kay Eisenhower,
at kailangang sumunod ni Winston Churchill kay Franklin Delano Roosevelt.
Sa puntong 'yon, mga Amerikano na ang may control sa lahat.
Hindi na ang Britain
ang senior strategic partner sa Second World War.
Unti-unti nang ang Amerika ang gumagawa ng mga desisyon.
Sa simula noong giyera, masasabi mo siguro
na parang tinitingala ni Roosevelt kay Churchill.
Heto 'yong taong lumalaban kay Hitler
at naging sikat.
Pero dahil sa sobrang lakas ng American military,
unti-unting naging junior partner na lang si Churchill.
Noong maingat at palihim nilang pinaplano ang D-Day,
Sinabi ni Churchill na gusto niyang nandoon siya.
Ang taong may mahalagang gagampanan
sa paggawa ng mabibigat at matitinding desisyon sa digmaan
ay maaaring mangailangan ng tuwang dala ng pakikipagsapalaran.
Baka kailanganin niya rin ang ginhawa,
na sa tuwing pinapadala niya ang iba tungo sa kamatayan nila,
ay madama niya rin, kahit kaunti, ang panganib na haharapin nila.
'Yong ugali niya na lagi niyang gusto na nasa gitna siya ng aksiyon,
bitbit niya 'yon buong buhay niya.
Nagsimula 'yon noong bata pa siya. Gustong-gusto niya ang labanan.
Ayoko mang sabihin, pero gusto niya ang mga labanan.
'Yong adrenaline rush na nadama niya sa mga ginawa niya sa South Africa,
hindi na yata nawala sa kanya.
ARAW NG D-DAY
Dapat nandoon ako.
Dapat nasa barko ako. Dapat nandoon ako sa sandaling magsimula na ang bombahan.
Magaganap na ang pinakamalaking pagsalakay sa kasaysayan ng mundo,
pero hindi ako makaalis dito.
Kasalanan ito ng Hari.
Sa totoo lang, sumasang-ayon ako sa Hari.
Hindi kakayanin ng bansa na mawalan ka ng ulo
dahil sa ligaw na shell sa labanan.
-Tama nang nawawala ka sa sarili mo. -Dapat hindi siya makialam.
Hindi lang naman siya. Pati si Eisenhower, ayaw na nandoon ka.
Pero ang Hari ang nagdesisyon, hindi ba?
May karapatan akong pumunta kung gusto ko,
pero alam niyang wala akong lakas ng loob na tanggihan ang hiling ng isang hari.
Hindi ko alam kung mahalaga ito sa 'yo,
pero masaya ako na wala ka sa cruiser na binobomba.
Paano kung pumalpak?
Paano kung mali ang kalkulasyon? Paano kung hindi tayo makadaong?
Paano kung abutin na naman tayo ng buwan sa baybayin katulad ng sa Gallipoli?
-Kailangang nandoon ako. -Talaga, Winston? Para ano?
Manonood ka lang naman doon.
Kailangan ka rito, kasama ng mga tao.
Mga anak, asawa, at ama nila ang nandoon.
Sino ang kakausap sa kanila kung hindi ikaw?
May sagot ka talaga sa lahat, ha?
Hindi ka naman mamumuno ng barko papuntang France na ganyan ang suot?
Puwede kung gugustuhin ko.
Salamat.
Pupunta ako sa Map Room. Baka may alam sila kahit papaano.
Maiisip mong sasabihin ni Eisenhower na,
"Ang huling bagay na gusto namin ay ilagay sa peligro
ang Prime Minister ng England habang nanonood siya."
May matinding palitan sila ni King George VI.
Kinailangan ng Hari na gamitin ang awtoridad niya
kaya napilitan si Churchill na sumunod.
June 6, 1944, ang pinakamahalagang araw sa 20th century.
Nakabitin na lang sa isang hibla ang demokrasya.
Makakahanap sila ng ilang mga Catskill bakers…
May karanasan si Churchill sa mga ganitong operasyon.
Kung pumalpak 'yon, matatagalan bago nila subukan ulit.
Puwedeng mangyari ang kahit ano.
Nag-aalala siya na ang tinatawag niyang bulaklak ng kabataang British at Amerikano
ay malunod at mamatay sa mababaw na baybayin ng France,
habang namumula ang tubig dahil sa dugo ng mga batang 'yon.
Ang labanang nagsimula na
ay patuloy na lalaki ang lawak at mas titindi sa darating na mga linggo,
at hindi ko susubukang hulaan kung ano ang kahihinatnan nito.
NAGSIMULA NA ANG PAGSALAKAY SA EUROPE
Matindi ang pananabik para sa mga pagdaong sa France.
Alam ng lahat na nangyayari iyon sa mga sandaling iyon.
Malawakan ang mga airstrike.
May malaking konsentrasyon ng naval firepower.
Sinanay na ang mga hukbo.
Ginawa ang lahat para maging malaki ang tsansa
na magtagumpay ang D-Day.
Dahil sa nangyaring panlilinlang,
di alam ng mga German kung saan at kailan sila aatakihin, nalito sila.
Natatag na ng Alies 'yong beachhead bago pa tuluyang makatugon ang mga Nazi.
Inasahan nilang marami ang mamamatay sa mga baybayin.
Sa katunayan, sa kabila ng napakatinding laban,
lalo na sa "Omaha Beach" ng mga Amerikano,
naging maayos ang mga pagdaong nila.
Magpapalakas ang Allies ng puwersa doon, at pagdating ng oras, sasalakay sila.
Ang D-Day ay kamangha-manghang tagumpay.
Hindi na natin pinapahalagahan ang D-Day
pati ang tagumpay na natamo natin noong D-Day.
Posibleng humaba pa ang giyera kung natalo tayo sa Normandy noong 1944.
Baka pa nga naging dahilan 'yon
ng pagtatapos ng pamamahalaang Churchill at Roosevelt.
Pagkatapos ng pagsalakay sa Normandy, personal na pupunta si Churchill.
Gusto ni Churchill na malapit siya sa aksiyon, gaya ng dati.
Hindi niya talaga kayang lumayo.
Nagpunta siya para batiin ang lahat ng lumaban sa pagsalakay.
kabilang na si General Montgomery, 'yong principal British commander.
Si Montgomery, hindi siya 'yong taong walang ego,
at sa tingin ko, di gumugugol ng maraming oras si Churchill
sa pag-aalala sa mga ego ng mga nasa ilalim niya.
May magandang kuwento kung saan inalok ni Churchill si Montgomery ng alak,
pero di umiinom si Montgomery.
Sabi niya, "Hindi ako umiinom o naninigarilyo. 100% fit ako."
Sabi ni Churchill na ayaw magpatalo,
"Umiinom ako at naninigarilyo. 200% fit."
May banatan silang dalawa
na nagpapakita ng palaban at competitive na ugali ni Churchill.
ALLIES PUMAPASOK NA MULA SA MGA BASE NILA SA FRANCE
HUMAHARUROT NA PAPASOK SA MGA SUBURBIA NG PARIS
ANG MGA YANK ARMOR
Malaya na ang Paris.
Sinalubong ng mga taga-Paris ang mga nagpalaya sa kanila.
Mabilis na dumami
ang mga Amerikanong nakikipaglaban sa Western Europe kumpara sa Brits.
Dahil doon, naramdaman ni Churchill na medyo hindi na siya pinapansin.
Nakikipag-away lamang ako sa mga Amerikano…
kapag hindi nila tayo binibigyan ng pagkakataon na makamit ang karangalan.
Pinapangarap ko na manatili tayong magkapantay
pero paano mo magagawa iyon laban sa napakalakas na bansa
na may populasyong halos tatlong beses ang laki sa atin?
Ang pinakamalakas talaga ang mamumumo.
Si Dwight Eisenhower ang heneral
na namuno sa pagpapalaya ng Europe mula kay Hitler.
Malamang kasi, alam mo na, kami ang pinakamalakas.
Habang pinapalaya ng Allies ang kontinente noong 1944,
napag-alaman ni Winston Churchill ang tungkol sa Auschwitz.
Nalaman niya 'yon sa Foreign Office
at sa ilang Polish na nakawala at nagdala ng balita sa West.
Mula sa Prime Minister para sa Foreign Secretary.
SULAT PARA KAY ANTHONY EDEN, 1944
Walang duda na iyon na siguro
ang pinakamalaki at pinakanakakakilabot na krimen
sa buong kasaysayan ng mundo.
At ginawa 'yon gamit ang scientific machinery.
Dapat ilabas ito sa madla
para ang lahat ng may kinalaman dito ay matugis at mahatulan ng kamatayan.
Marami ang pumuna kay Churchill
dahil kulang ang ginawa niya noong naging malinaw na
na 'yong mga concentration camp, hindi lang lugar ng pang-aalipusta
ng pamamahiya, pang-aalipin,
pero lugar din kung saan pumapatay gamit ang mga makina.
Kumakalat na ang balita simula noong early 1940s.
Ang problema, kung ano ang gagawin.
Maraming tao ang nagsabi na bombahin ang mga concentration camp
para subukang palayain sila.
Sabi ni Churchill kay Anthony Eden, 'yong foreign secretary niya,
"Alamin mo ang lahat ng kaya mo mula sa Air Force. Banggitin mo ako
kung kinakailangan."
Mahalaga 'to sa kanya.
Pero tinitingnan kung magkakakproblema ba. Matatamaan ba ang mga gas chamber?
Posible bang barracks ang tamaan
at mamatay pa rin ang mga Jewish na nakakulong?
Para matapos na ang Holocaust,
dapat tapusin na ang giyera sa lalong madaling panahon.
'Yon ang sabi.
Isa 'yon sa mga mahihirap na mga moral decision
na ginawa nila noong giyera at puwede pa rin kuwestiyunin 'yon ngayon.
2 LINGGO MATAPOS ANG D-DAY
Lagi nating pinag-uusapan ang D-Day noong 1944.
Pero hindi naaalala ng mga tao na 'yong Soviet Union
ang nagsimula ng pinakamalaking pagsalakay sa kasaysayan ng pakikipagdigmaan
sa Eastern Front sa panahong 'yon.
Sa loob ng isang buwan,
kalahating milyon ang naging casualty sa German army dahil sa kanila.
Sila ang sumasalakay mula sa east, ang Allies naman ang sa west.
Malaking progreso ang ginagawa ng Soviet Union sa east.
Ang Eastern Europe, Poland, ang Balkans, puwedeng mapasailalim ng sa control nila.
Kung sino ang mauuna sa Berlin at kung gaano karami ang masasakop nila,
ang huhubog sa mundo pagkatapos ng digmaan.
Para sa akin, napakahalaga na makipagtulungan tayo sa mga Russian
pasilangan hangga't maaari.
Wala nang mas bibigat pa
kaysa sa pasanin na ibinigay sa akin ng giyerang ito.
Ayaw ni Churchill na maging siya ang prime minister
na responsable sa pagkawasak ng British Empire
kaya kinailangan niyang isangla ang empire para magtagal ito
habang mag-isang nitong nilalabanan ang mga Nazi
at naghihintay ng tulong mula sa ibang bahagi ng mundo.
Nagiging pangalawa na ang Britain.
Ang dating pinakamakapangyarihang imperyo sa mundo
ay nagiging hamak na isla na lang.
Sa bagong mundo ba,
ang Soviet Union at United States na ang maghaharap
at magiging extra lang tayo?
Mahirap para sa Victorian imperialist na gaya niya na tanggapin 'yon.
Ang relasyon sa pagitan nina Churchill at Roosevelt
ay nagsimulang magkalabuan noong taglagas ng 1944.
Pakiramdam ni Churchill na nasa pagitan na ng dalawang superpower ang mga desisyon,
na kina Stalin at Roosevelt.
Si Churchill parang, "Uy, nandito pa ako."
Kaya sa natitirang parte ng digmaan, sinikap talaga niya
na itulak ang pananaw ng Britain, pati na ang pananaw niya
na kung maging ano dapat ang mundo pagkatapos ng giyera.
Sa taglagas ng '44, doon sa Moscow, nakipagkita si Churchill kay Stalin.
'Yong idea ng "spheres of influence", nakatanim na 'yon sa utak ni Churchill.
Saan ba may malinaw na sphere of influence ang British,
at saan naman ang sphere of influence ng mga Soviet?
Ako ang pinuno ng malakas na bansang hindi pa natatalo.
Pero kapag nagigising ako tuwing umaga,
ang una kong naiisip ay kung paano ko mapapasaya si President Roosevelt.
Ang pangalawa, kung paano ko malulubag ang loob ni Marshal Stalin.
Nakipagnegosasyon si Churchill nang wala si Roosevelt
o anumang opisyal na kinatawan ng Amerika.
Naniniwala siyang binuo ng mga dakilang tao ang kasaysayan,
at sa tingin niya, sila 'yong mga lalaking nakaupo sa mesa
at gumuguhit ng mga border.
Mukhang tama naman at makatuwiran ang mga porsyentong 'yan.
Ano ang sa tingin mo?
Ayos na ito.
Salamat, Joseph.
Tinawag ni Churchill na "naughty document" 'yong papel na may mga percentage.
"Ito ang kokontrolin ng Britain, at 'yon ang kokontrolin ninyo."
Paraan 'yon para ipakita ni Churchill
na hindi siya magiging mahina pagkatapos ng giyera
at magiging sunud-sunuran na lang sa United States
o isusuko ang mga pangarap niyang panatilihing malakas ang British Empire.
Dapat siguro ay sunugin natin ito.
Tayo rin naman ang magdedesiyon ng kapalaran ng milyon-milyong tao.
Huwag. Itago mo iyan.
"Naughty document" siguro ang tawag
dahil alam ni Churchill na hindi niya dapat ginagawa iyon.
Parang napaka-cynical,
at ang 80% ng mga lugar gaya ng Romania at Bulgaria ang pamumunuan ng Russia.
Naisipan niyang iligtas ang Greece.
"Kahoy na isinalba ko sa pagkakasunog," 'ika niya tungkol sa Greece
na parang inalis niya 'yong sanga sa apoy.
Pero maraming bagay na, malinaw naman,
gaya no'ng sa Balkans at ilang parte ng Eastern Europe,
na napilitan siyang tanggapin na lang.
Naiintindihan niya na ang pinakamabuting magagawa niya
ang siguraduhing protektado ang interes ng Britain sa abot ng makakaya niya.
May mga magaganda kaming napag-usapan ni Stalin.
Mas nagugustuhan ko siya tuwing nagkikita kami.
Siguradong gusto nila na makipagtulungan sa atin.
Dapat regular ang komunikasyon namin ng Pangulo,
at 'yon ang maselang parte.
MGA YANK, NILABANAN ANG ATAKE NG MGA NAZI
Paatras na ang Germany sa kanluran.
Papalapit na ang Red Army mula sa silangan.
Mararamdaman na baka malapit na nga ang katapusan.
Sa pagtatapos ng 1944,
naisip ng tatlong magkaalyado na kailangan nilang pag-usapan
nang personal at sama-sama, ang katapusan ng giyera.
Tumanggi si Stalin na umalis sa teritoryo niya.
Takot na takot siyang lumipad, sobrang takot na iwan ang seguridad niya,
kaya sa Soviet Union lang niya gustong makipagkita.
Pumayag sina Churchill at Roosevelt. Makikipagkita sila sa Soviet Union.
Malaki ang pagkasira ng Soviet Union
pagkatapos ng matinding labanan sa Eastern Front,
kaya isa lang sa mga lugar na puwede, ang Yalta sa Black Sea.
Parang kinakatawan noon ang Soviet Union.
Ayos lang ang lahat sa unang tingin, pero kung titingnan nang mabuti
makikita mo na iba ang nasa loob kumpara sa nasa labas,
at disaster talaga 'yon.
Pinepeste ng bedbugs ang palasyo.
May bedbugs sa kama ni Winston Churchill, kinakakagat ang mga paa niya tuwing gabi.
Sabi ni Churchill, kahit abutin ng sampung taon ang paghahanap nila,
wala nang mas lalala pa sa Yalta.
Tinawag pa niya 'yong ang "Riviera ni Hades".
Papasok na tayo sa mundo kung saan hindi tiyak ang mga bagay,
kung saan mamaya't maya mong pagdududahan ang sarili mo sa bawat yugto.
Gumagabi na sa Yalta.
Sinabi ni Churchill na naniniwala siya na humihina na si Roosevelt.
Napanalunan ni FDR ang ikaapat na termino niya
sa 1994 elections, pero di maayos ang kalusugan niya.
May congestive heart failure siya.
May sinulat si Churchill.
"Ang pagkakaibigan namin ay bato kung saan itinatayo ko ang mga pangarap ng mundo."
Sa tingin ko, parang malapit na ang katapusan,
parang matatapos na ang mahabang drama.
Gusto ni Roosevelt na masalba ang maraming buhay ng Amerikano
sa pamamagitan ng pagpasok sa Soviet Union sa laban kontra Japan.
Hindi pa niya alam kung magagamit ba 'yong atomic bomb.
Tinatrabaho pa 'yon at hindi pa nate-test.
Sobrang importante rin kay Roosevelt ang pagbuo sa United Nations.
Gustong-gusto ni FDR na magtagumpay 'yon na napaniwala na niya ang sarili niya
na tutupad si Stalin sa mga pangako niya dahil sa tindi ng pagnanais niya.
Naniniwala si Churchill na siya lang ang may sapat na talino
na ayusin ang mundo pagkatapos ng giyera.
Inisip niya na nakakabahala ang pagka-naive at liberal ni FDR.
Alam niyang ayaw ni FDR sa British Empire,
kaya di puwedeng si FDR
ang maging architect ng mundo pagkatapos ng giyera.
Gusto ni Churchill na maging mas mahigpit si Roosevelt kay Stalin
pero hindi niya magawan ng paraan.
Nagdesisyon ang Soviet Union na sasali sila sa UN.
Nagdesisyon din ang Soviet Union na lalabanan nila ang Japan
pagkatapos ng digmaan sa Europe.
Umalis sila na may pangako mula kay Stalin
para sa kalayaan at independence ng Poland.
Pero ang totoo, nagsinungaling si Stalin nang deretso ang mukha.
Nakipagdigma ang Britain noong 1939
para protektahan ang Poland mula sa pananakop ng mga banyaga.
'Yon ang dahilan kung bakit kasali sa digmaan ang Britain,
Kaya noong matapos ang giyera at sinakop ni Stalin ang Poland?
Bangungot 'yon para kay Churchill.
Nanlulumo ako dahil sa labis na pagdurusa ng mundo
at lalo akong natatakot
na may lumitaw na mga bagong problema mula sa mga sinisikap nating tapusin.
Libo-libong sulat at telegrama ang ipinadala ni Churchill kay FDR
at mga halos 800 ang sinulat ni Franklin Roosevelt.
Si Churchill ang manliligaw sa relasyon nilang dalawa.
G. Pangulo, ang kapayapaan sa Germany at Japan sa ilalim ng ating mga kondisyon
ay hindi magpapapanatag sa ating dalawa.
Mayroong wasak, sira-sira, at gutom na mundo na kailangang tulungan.
Ano kaya ang sasabihin ni Uncle Joe o ng magiging kapalit niya
tungkol sa paraan na gusto nating gawin ito?
Nagkakalabuan, nanlalamig.
Parang silang matandang mag-asawa
na kabisado na nila ang mga kapintasan ng isa’t isa
pero di mabubuhay nang wala ang isa't isa.
PINASOK NA NG ALLIES ANG GERMANY SA MAGKABILANG BAHAGI
RED ARMY, SINIMULAN NA ANG "HULING" LABAN PARA SA BERLIN
Sa lahat ng dako ng malayang mundo
dumating ang nakagugulat na balita na pumanaw na si Franklin Roosevelt.
Nang maaga kong natanggap ang balitang ito noong umaga ng Friday the 13th
pakiramdam ko, para akong pinalo.
Nang dumating ang balita na namatay na si FDR
nagbigay si Churchill ng kahanga-hangang eulogy
sa House of Commons.
Sinabi niyang hindi perpekto ang pagkakaibigan nila,
na personal 'yon at politikal.
Ang aking relasyon sa nagniningning na personalidad na ito
ay naging malaking bahagi ng mga mahahaba at mahihirap na taong magkatrabaho kami.
Ngayon ay nagwakas na ito
at ako'y labis na nakakaramdam ng matindi at di-mapapawing kalungkutan.
Minsan sinabi ni Churchill,
"Para sa akin, si Franklin Roosevelt, parang nabubukas ka ng bote ng champagne."
At isinulat ni Roosevelt kay Churchill,
"Masayang nakasama kita sa dekadang ito."
Masuwerte tayong naroon sila kung saan sila naroon
noong dumating ang krisis.
Ginawa na ni Hitler ang kanyang huli at pinakamahalagang desisyon
na manatili sa Berlin hanggang sa huli.
Napalibutan agad ng mga Russian ang kabisera
at nawalan na ng kapangyarihan ang Führer para kontrolin ang mga nangyayari.
Ang magagawa na lamang niya
ang kitilin ang kanyang buhay sa gitna ng wasak na lungsod.
Pinasok niya ang baril sa bibig niya at pinaputok.
Ang masasabi ko lang, tama lang na namatay siya sa ganoong paraan.
Wala akong espesyal na pahayag na ilalabas tungkol sa kalagayan ng digmaan sa Europa,
maliban sa siguradong mas nakakatuwa iyon
kumpara limang taon na ang nakalipas.
Kahapon ng umaga, 2:41 a.m.,
ang kinatawan ng German High Command
ay lumagda sa act of unconditional surrender.
Ibig sabihin, nagtapos na ang German War.
Mabuhay ang laban para sa kalayaan.
Pagpalain ng Diyos ang Hari.
Sa oras ng napakalaking tagumpay, alam kong maraming hirap at panganib
na naghihintay sa hinaharap.
Pero kahit dito man lang, maaari tayong magsaya kahit saglit lamang.
Noong gabi ng VE Day,
mag-isa lang siya sa No. 10 Downing Street
kasi nasa Russia si Clementine para sa state visit.
Naghapunan siya,
tapos naglakad siya sa garden kasama si Smokey, 'yong pusa.
Sa tingin ko, sobrang nakakabilib na mag-isa lang siya noong gabing 'yon,
kung kailan nagbunga ang lahat ng pinaghirapan niya.
SUMUKO ANG GERMANY
Kung kumbinsido ang mga Russian na takot tayo sa kanila
at na matatakot nila ako para sumunod, talagang nalulungkot ako
para sa relasyon natin sa kanila sa hinaharap.
Malinaw na magkaiba ang pagkakaintindi ng UK at ng US
sa kaayusan pagkatapos ng giyera.
Hindi pa natatalo ng mga Amerikano ang Japan.
Malalaki ang mga plano nila doon.
Hindi nila nararamdaman ang takot ni Churchill
sa pamumuno ng mga komunista sa Eastern Europe.
Takot na takot si Churchill
na balewalain ni Stalin ang mga demarcation line
na napagkasunduan kasama ang mga Russian
at baka ituloy nila ang paglusob
dahil napakaraming tropa ng Red Army.
Matindi ang bahala niya kay Stalin.
Nakikita niya ang dystopian post-war world
kung saan maaaring naisip niya na magpapatuloy ang giyera
at maaaring magkagiyera
sa pagitan ng Western Allies at ng Soviet Union.
Gusto ko ng plano na magpapatupad ng Yalta Agreement.
para may pagkakataon ang Poland na magkaroon ng sariling pamahalaan.
Hindi natin kakayanin ang mga Russian kung tayo lang. Mas marami sila.
Bago umalis ang America, dapat magkusa na tayo.
Gusto mong atakihin ang mga Soviet?
-Walang makakaisip niyan. -Pero naisip ko.
Gusto kong may plano para sa lahat ng puwedeng mangyari.
Bago pa mahuli ang lahat.
Inalok si Churchill ng nakakabaliw na plano.
Ang Operation Unthinkable,
kung saan ang Wehrmacht, ang German Army,
ibabalik sa kanila ang mga armas nila, kahit na natalo na sila,
at gagamitin sila para umatake sa mga Soviet army.
Nakakabaliw talaga ang planong 'yon, at hindi 'yon natuloy.
Pero ipinakita no'n kung ano ang lagay ng isip at damdamin niya.
Kailangan pa nating tiyakin
na ang marangal na mga layunin kung bakit tayo pumasok sa giyera
ay hindi isinasantabi
at na ang mga salitang "kalayaan", "demokrasya", at "pagpapalaya"
ay hindi nababaluktot mula sa kanilang tunay na kahulugan.
Walang masyadong magagawa ang pagpaparusa sa mga Hitlerites
para sa kanilang mga krimen
kung mga totalitarian o ang pamahalaang pulisya
ang papalit sa mga German na mananakop.
Habang papatapos na ang giyera,
maraming iniisip at idea si Churchill
tungkol sa magiging itsura ng mundo pagkatapos ng giyera.
Pero kailangan niyang sumabak sa general election.
Sabi ng coalition partners ni Churchill, ang Labour Party,
"Ayaw na namin ng coalition government na kasama ka.
Gusto namin ng kapangyarihan."
Nagtagumpay na tayo, magaling ka, malaki ang naging ambag mo
pero may plano kami para sa hinaharap at hindi ka kasama doon."
Kung sawa na kayo sa akin
at dapat magretiro na ako,
ang masasabi ko, tatanggapin ko iyon nang may dignidad.
Pero bibigyan ko kayo ng babala.
Dapat maging handa kayong magsakripisyo pa para sa mahahalagang layunin.
Bakit hindi ka nagpipinta?
Dapat makapagpahinga ka.
Nagpapahinga naman ako.
Pero binabagabag ako ng mga naiisip ko.
Naipanalo mo na ang giyera.
Tama ka.
Pero ngayong tapos na ang lahat sa Europa,
tungkulin kong magpatawag ng general elections,
at baka hindi ako manalo.
Nakita mo naman kung gaano ka kamahal ng mga tao.
Hindi mo ba gagamitin ang pagkapanalo mo sa giyera?
Ganoon nga dapat.
Kung ganoon,
magpinta ka na.
Na-postpone ang election noong 1945
dahil sa giyera,
at matatagalan bago pa makapagsagawa ng election
dahil maraming pang naglingkod sa bayan ang kalat pa sa buong mundo.
Hindi ito ang oras para magpaligoy-ligoy, para magpatumik-tumpik,
at makipaglaro sa mahihinang pamahalaan.
Ang Labour Party ang may isa sa pinakamagandang slogan sa lahat.
Ang nakalagay lang,
"Batiin si Churchill, iboto ang Labour."
Ipagdiwang si Churchill, ipagdiwang ang tagumpay,
ang paglaya, ang pagkakaligtas sa bayang ito,
pero kami na ang mamumuno.
Puwede sana siyang lumayo sa mga awayan sa politika.
Puwede niyang ipresenta ang sarili niya bilang kandidato ng pambansang pagkakaisa
na namuno ng isang coalition government.
Pero imbes na gano'n, sumali siya sa matindi at galit na kampanya
laban sa Labour Party.
Ang foreign policy…
Kalokohan ang mga sinabi niya.
Electioneering.
Sabi pa niyang magdadala ang Labour Party ng parang Gestapo, 'yong secret police.
Bumalik sa pagiging trapo.
Partisan politics na naman.
Hindi gusto ng mga Briton 'yong nakikita nila.
CHURCHILL KINAKANTIYAWAN AT INAASAR HABANG PAPALAPIT ANG KATAPUSAN NG KAMPANYA
Pagkatapos ng botohan, nagpunta si G. Churchill
sa south ng France para magpinta.
Matindi ang naging kampanya niya,
at nagbakasyon siya gaya ng nararapat
bago makipagkita kay Pangulong Truman at Marshal Stalin sa conference.
Habang papasok ang mga balota mula sa iba't ibang sulok ng mundo,
nagpunta si Churchill sa Potsdam
para sa huling conference para sa Second World War.
Pormal na magbubukas ang Potsdam Conference sa July 17.
Pero noong July 16, sa malalayong lugar ng New Mexico,
narating na ng mundo ang nuclear age
nang matagumpay na na-test ng US ang isang plutonium device
na may napakalakas at mapanirang kapangyarihan.
Nasa Potsdam si President Truman, naghihintay ng pagsisimula ng conference.
Tapos ipinarating sa kanya ang balitang 'yon.
Ilang buwan pa lang siyang presidente noon.
Sinabi ni Churchill kay Truman, "Sabihin mo sa akin kung flop o plop."
'Yong mensahe ni Truman sa kanya, "Plop."
Alam ni Churchill na babaguhin no'n ang takbo ng giyera.
Patuloy pa rin ang giyera sa Pacific.
Naiisip na ng lahat
na malaki ang mawawala dahil sa pagsalakay sa mainland Japan.
Naniniwala si Churchill na 1.5 million ang magiging casualty,
isang milyon sa United States, kalahating milyon sa Commonwealth.
Nagbunga na ang Manhattan Project.
May iba't ibang uri ng moral na desisyon ang dapat gawin,
at ngayon, mayroon na tayong atomic bomb.
Ayon sa nuclear deal,
bago magamit ang kahit anong nuclear weapon,
Dapat magbigay muna ng permiso si Churchill.
Sabi ni Churchill kalaunan,
unanimous, walang kondisyon, at automatic ang pagpayag niya.
Naniniwala talaga siya
sa paggamit ng nuclear weapon para mapabilis ang giyera
at maiwasan ang labis na pagsakripisyo sa pagsalakay sa Japan.
Tingin ko, mahalaga para kay Churchill, sa maraming dahilan,
na maging parte siya no'n.
Ang bombang 'yon, pinapagana mismo ang enerhiya
na nagpapakislap sa mga bituin sa gabi.
Gusto niya, parte siya no'n.
Di puwedeng mga Amerikano ang makinabang, kaya masaya siyang pumayag.
Kailangan umalis ni Churchill sa Potsdam
kasi handa na ang huling bilang sa halalan.
Umuwi siya para malaman ang resulta ng election.
Bigla akong nagising
dahil sa naramdaman kong kirot na halos naging pisikal na.
Ang takot sa pagkatalo na aking ikinulong sa malalim na bahagi ng aking utak
ay nakawala at namayani sa aking isipan.
Lahat ng mabigat na epekto ng malalaking pangyayari
na matagal nang nasa isip ko, na balang araw ang bilis ko'y titigil,
at ako'y babagsak.
Conservatives, 180.
Labour, 364.
Sa huli, mga tao ang nagdedesisyon kung sino ang mamamahala sa kanila.
At talagang pinatunayan niya 'yon.
Tingnan mo naman siya.
Nagdala siya ng tagumpay at kaligtasan sa bansa niya
noong Second World War.
Pagkatapos boom, 1945, inalis nila siya. Grabe.
Ang pakiramdam siguro, parang sinampal-sampal siya sa mukha
noong lumabas ang mga resulta.
Grabe ang pag-iyak ng nanay ko,
at 'yong di umiyak, sa unang beses, si Churchill,
ang sabi niya, "Nagsalita na ang mga mamamayan."
Ipinapakita ng malaking tagumpay ng Labour Party
na handa na ang bansa
sa isang bagong polisiya para harapin ang bagong mundo.
Pagkatapos ng lima at kalahating taon ng giyera at paghihirap,
gusto ng mga tao ng national health service,
gusto nila ng rebuilding, ng reconstruction.
Pero, siyempre, magaling pa rin siyang magsalita
kahit pa natalo na siya.
Sabi ni Clementine sa kanya, baka blessing in disguise 'yon.
Tapos sabi niya, "Ang galing naman ng disguise."
Ibang iba ang pananaw ng publiko sa kanya noong panahon ng giyera,
kasi 'yong tinitingala siyang statesman, na focused at determinado siya,
sobrang napakinabangan 'yon sa pagpapakilos at pag-inspire sa mga tao
noong panahon ng matinding hamon at kadiliman,
kumpara kung payapa.
Kung kasing popular siya noon
katulad ng pagkakakilala sa kanya ngayon ng buong bansa,
mahirap isipin na matatalo sa election ang anumang partido na pinamunuan niya
dahil grabe 'yong pag-angat natin sa kanya bilang icon
at ginawa natin siyang bayaning di mapapantayan.
Na ipagkakait sa akin ang kapangyarihang hubugin ang hinaharap.
Ang kaalaman at karanasan na naipon ko,
ang kapangyarihan at tiwala na binigay sa akin ng iba't ibang bansa
ay maglalaho.
Nawalan siya ng impluwensiya,
pero bago nakabalik si Churchill sa London para malaman ang resulta,
inilabas ang Potsdam Proclamation.
Hinikayat no'n ang Japan na sumuko nang walang kondisyon, dahil kung hindi…
Pulbura ba iyon ng bala? Walang silbi.
Kuryente ba? Walang kuwenta.
AYON SA SINABI KAY HENRY SIMON, 1945
Ang atomic bomb
ay parang ang Second Coming ngunit pagkawasak ang dala.
TAGUMPAY! JAPAN SUMUKO
Nagdala ng kapayapaan ang bomba,
pero mga tao lamang ang makakapagpapanatili ng kapayapaan.
At magmula ngayon,
bibigyan nila ng parusa
ang mga nagbabanta sa kaligtasan, hindi lamang ng sibilisasyon,
kundi ng sangkatauhan mismo.
Mula sa mahaba at iba't ibang karanasan ko sa buhay,
ang pinakamahalagang payo na maibibigay ko sa inyo
ay ang alamin ninyo kung paano pahalagahan ang kung ano ang mayroon kayo.
Ang katulad ni Churchill, hindi puwedeng maging sentro ng lahat,
tapos biglang magpipinta na lang sa tabi…
Parte lang 'yon ng buhay niya.
Ayaw niyang maging gano'n ang buhay niya,
kaya hindi siya magre-retire na lang.
Hindi siya pumipirme sa isang lugar. Siya 'yong tipong laging may lakad.
Inimbitahan siyang maging speaker
sa Westminster College sa Fulton, Missouri,
sa home state ng American president na si Harry Truman.
Mamaya-maya, puwede na kayong sumakay sa tren papuntang Jefferson, sir.
Sapat na oras na 'yon para kastiguhin ang mga taga-press dito,
Tatlo ang kukunin ko.
Isa sa akin.
Alam ninyo, mga ginoo, kung ipapanganak akong muli,
may bansa kung saan gusto kong maging mamamayan.
'Yong lugar kung saan walang hanggan ang pangarap.
Saan naman 'yon, G. Churchill?
Sa USA. Kahit na ayaw na ayaw ko sa ilang kaugalian ninyo.
At aling kaugalian naman 'yon?
Halimbawa, hindi kayo umiinom ng alak kapag kumakain.
Call.
Flush. Clubs.
Tungkol saan ang talumpati mo, sir?
Di ko naisip na may kinalaman sa trabaho itong laro natin.
Magsasalita ako tungkol sa kasuklam-suklam na impluwensiya ng Soviet Union.
Kung paano ito naging hindi mapapasok na harang
na milyon-milyon ang hindi makawala sa pang-aapi.
Pero naging kakampi natin ang mga Russian.
Sasabihin nila, nagsisimula ka ng giyera.
Nagawa na nila 'yon.
Pero, nakikita ninyo mga ginoo,
nagawa ko na ito dati.
Tama ako noong 1938…
at tama din ako ngayon.
Mula sa Stettin hanggang sa Baltic,
hanggang sa Trieste sa Atlantic,
may kurtinang bakal na humahati sa buong kontinente.
Mula noon, anti-communist na siya.
Palagi niyang pinapaalala sa audience niya
ang mga bahay na iniisip niyang magbubuklod sa atin.
Kalayaan, demokrasya, free speech, at kung ano pa,
na nanganganib sa lugar na kontrolado ng mga Soviet.
Ang dapat nating isaalang-alang ngayon,
habang may panahon pa,
ay ang agad-agad na pagtatakda ng mga kondisyon ng kalayaan at demokrasya
sa iba't ibang mga bansa.
Binigay ni Churchill ng makasaysayang Iron Curtain Speech
na ang pinaparating, "Mabuti laban sa masama."
At naiinis ang mga tao sa ganoong kalinaw na moralidad.
At, siyempre, tinuligsa na naman siya dahil sa pagiging warmonger niya,
katulad noong 1930s.
Hindi mawawala ang ating paghihirap at ang mga panganib
kung magbubulag-bulagan tayo.
Sinasabi ng talumpating 'yon kung ano ang mangayayari,
na may Iron Curtain na hahati sa Europe,
pati na ang simula ng Cold War.
ITINATAG ANG UNITED NATIONS
BANTANG IRON CURTAIN
MAY ATOMIC BOMB ANG SOVIET RUSSIA
MGA SOVIET SINUBUKAN ANG BISA NG ATOMIC BOMB
Kahit maraming beses nang napatunayang nagkamali siya dati niyang karera,
dalawang beses siyang naging tama
tungkol sa paniniil ng Nazism at tungkol sa komunismo ng mga Soviet.
Marami ang nagsabi
na dapat nagretiro na ako pagkatapos ng giyera
at dapat tumanda na lang ako bilang respetadong lider.
AYON SA SINABI KAY R.V. JONES, 1946
Pero paano ko magagawa iyon?
Buong buhay ko, lumaban ako. HIndi puwedeng ngayon pa ako susuko.
'Yong kagustuhan niyang mamuno sa international stage, nandoon pa rin.
Ayaw niya talagang bumitaw.
G. Churchill, ikalawang eksena, unang kuha.
Mga binibini't ginoo…
ang boto ninyo sa ika-23 ng Pebrero
ay napakahalaga para sa kinabukasan ninyo.
-Cut. -Hindi ba mas maganda 'yon?
Iilan lang kaming napili.
Hindi ko maalala.
Isa ako sa may pinakamagandang memorya.
Alam ko po, sir. Ayos lang 'yon.
Ayos lang. Tingin lang sa camera tapos ulitin natin, sir.
Iilan lang kaming napili.
Kayong natitira, mapaparusahan.
Walang lugar para sa inyo sa langit.
Hindi puwedeng magsiksikan tayo doon.
Akala ko hindi na importante ang mga quote na nabasa ko kaninang umaga.
Gawin mo na ang magagawa mo.
Ang isa sa mga problema ng demokrasya, nagsasawa ang mga tao sa 'yo.
Heto 'yong lalaking pinamunuan ang England para malagpasan ang brutal na panahon,
tapos hindi binigyan ng puwesto,
tapos naging Prime Minister ulit.
Matinding kuwento 'yon.
Conservative na ang mamumuno
matapos ang anim na taon na paninilbihan ng Labour.
Si Winston Spencer Churchill,
world statesman, ay bumalik na sa kapangyarihan.
Sa member's lobby ng British House of Commons,
may malaking bronze statue si Churchill
at nakagawian na ng maraming miyembro ng Parliament
na hawakan ang sapatos niya para suwertehin.
Ipinapaalala sa amin araw-araw ang presensiya niya.
Sa pananaw niya, ang paraan para magkaroon ng kasaysayan
ay isulat ito mismo.
Kaya ginawa niya.
Patay na si FDR.
Hindi naman sumusulat ng journal si Stalin.
Patay na din si Hitler.
Sinunggaban agad ni Churchill ang pagkakataong makapagkuwento
at siya din ang nagtakda kung paano natin makikita ang World War II
na siyang posisyon ng napakalaking kapangyarihan.
Sa paggamit ng kapangyarihang 'yon,
ilang henerasyon ng historyador, at kasunod na noon, ang publiko,
ang naging basehan nila ng World War II at ng lahat ng nangyari noon
ay ang mga isinulat niya.
Ang Second World War
ang nagdala sa Empire sa kasalukuyang katayuan nito.
INDEPENDENT NA ANG INDIA
Hiningi ng mga tao kanilang kalayaan at nasyonalismo.
Naniniwala si Churchill na Britain at Amerika ang magpapasya
ng direksiyon ng mundo.
Ang ginagawa talaga ng America, gumagawa sila ng ibang klase ng empire,
na mas panghahawakan ang economic control kaysa sa pulitika.
At hindi 'yon tanggap ni Churchill.
Dahil sa pagka-imperialist niya,
hindi niya talaga natanggap ang katotohanang tapos na ang Empire.
Importante ang papel ni Churchill
sa pag-intindi ng pinapalabas tungkol sa pagiging British na ginawa
para iparamdam sa mga Briton na dapat maging proud sila sa sarili nila.
Hindi bilang tao na komplikado at may kapintasan
pero bilang simbolo ng tagumpay, pagpapanatili ng status quo,
continuity, tradisyon, at mga class system.
Ang mundo, minsan, nagkukulang ng malalakas na leader.
Malakas si Churchill
at hindi niya nakalimutan ang kagandahan ng kalayaan
at kahalagahan ng demokrasya.
Ang sinabi ni Walt Whitman sa salita ko,
"Katulad ng America, maraming katauhan si Churchill."
Sa tingin ko, ang isang leader puwedeng gumawa ng kahanga-hangang bagay
na talagang nakakatulong sa pagligtas ng mundo mula sa tunay na kasamaan,
at puwede ring makagawa siya ng mga masasahol na desisyon
at may mga pananaw siya na talagang kasuklam-suklam.
Puwedeng gano'n tayong lahat. Puwedeng totoo lahat 'yon.
Di ibig sabihin na sisirain na natin ang mga estatwa niya
Baka ibig sabihin, magdagdag pa tayo para mas kompleto ang kuwento.
Ang katatgan, ang determinasyon,
ang husay sa pagsasalita, ang talino, ang sigasig, ang adhikain.
Kung 'yon ang iisipin,
nakikita ng mga Briton sa kanya
ang imahen ng pinakamahusay sa kanila.
Pisikal na matapang,
matibay ang moral,
napakahusay umunawa at napakahusay maghanda para sa hinaharap.
Nakakatawa sa punto
na napapatawa niya pa ang mga tao 60 taon pagkatapos niyang mamatay.
Kahanga-hangang halimbawa ng makabagong sining ang portrait na iyan.
Isa rin iyang halimbawa ng matatag na loob
na bihira lamang makita sa kasaysayan ng tao.
Dapat magbigay sa atin ng inspirasyon si Churchill,
hindi dahil bayani siya, pero dahil tao siya.
Marahil dumating ang araw kung kailan ang patas na laban,
ang pagmamahal sa kapwa tao, ang paggalang sa hustisya at kalayaan
ang magbibigay daan sa mga pinahirapang henerasyon
na makalabas nang payapa at matagumpay
mula sa kakila-kilabot na panahon na kinailangan ating pinagdaanan.
Noong maliit ako, nakatira kami sa Chartwell.
'Yong kapatid ko, tumakbo sa corridor
papunta sa loob ng opisina ng lolo niya,
at pinagbawalan kaming pumasok doon.
Sabi niya,"Grandpapa, totoo ba na ikaw ang pinakadakilang buhay na Englishman?"
At sabi niya, "Oo, alis na."
Kahit patriotic siya,
na minsan parang sobra-sobra na ang bilib niya sa British Empire,
liberal din siya.
Naniniwala siya sa progreso.
Naniniwala siya sa kalayaan at oportunidad.
Tingin ko mas importante siya ngayon
dahil nanganganib ang mga pinaniniwalaan niya
at dapat manaig ng mga iyon.
Sa giyera, katatagan.
Sa pagkatalo, paglaban.
Sa tagumpay, pagiging dakila.
Sa kapayapaan,
kabutihang loob.
Nagsalin ng Subtitle: JD