75 MILYONG TAON NA ANG NAKARAAN
Sa malayong kalawakan,
may bantang nagbabadya.
Nakakulong sa pagitan ng orbit ng Jupiter at Mars…
ang asteroid belt.
Isa't kalahating milyong tipak ng mga sinaunang bato
na umiinog sa araw.
Nakalutang sa kawalan.
Ngunit sa isang iglap na tila biro ng tadhana…
isang asteroid ang lumihis sa kanyang orbit.
Isang pangyayari,
milyon-milyong kilometro mula sa Earth,
ang nagdala sa kanya sa isang bagong landas
patungo sa pinakasentro ng ating solar system.
Subalit ang paglalakbay nito ay magtatapos sa isang marahas na paraan.
Ang isa sa pinakamapaminsalang kaganapan sa kasaysayan ng Earth.
At ang huling yugto
sa makasaysayang kuwento
ng mga dinosaur.
KABANATA 4: PAGGUHO
72 MILYONG TAON NA ANG NAKARAAN
ANG PAGTATAPOS NG CRETACEOUS
Tatlong milyong taon na
mula nang simulang maglakbay ang asteroid papalapit sa Earth.
At pinaghaharian na ng mga dinosaur ang planeta.
Namamayani sila sa kalupaan
at sinisimulan na ring sakupin ang mga karagatan.
Ang North America ay hinati ng mataas na sea level…
na nagbunga ng malawak na baybayin…
daan-daang islang tropikal,
at mga oportunidad.
Pero ang mga islang ito ay hindi paraiso.
Ito ang tahanan ng isang mabangis na predator.
Isa sa pinakamabilis at pinakamaliksing dinosaur ng kanyang uri.
Ang panlaban ng North America sa Spinosaurus.
Hindi nga lang sa paraang inaasahan mo.
Malayong-malayo.
Ito ang Hesperornis.
Mabagsik siya,
at mabilis din.
Pero kabaligtaran siya ng malalaki at nakakatakot niyang mga pinsan.
Harabas siyang kumilos
at lampa.
At may maliliit na ngipin.
Malayo sa katangian ng isang mabagsik na predator.
Ano ang pagkakatulad nila ng Spinosaurus?
Pareho silang hindi napipirmi sa kalupaan.
Sa katunayan, siya ang pinaka-advanced na aquatic dinosaur sa kasaysayan.
Tila ba isang sinaunang penguin.
Kaya niyang lumangoy sa malawak na karagatan
upang makahanap ng kakainan
na hindi kayang puntahan noon.
Ito ang masaganang biyaya na bigay sa kanya ng dagat.
Dito, ang lampa niyang mga paa, nagiging makapangyarihang palikpik.
At ang 94 niyang matatalim na ngipin ay nakakahuli ng isda nang walang hirap.
Pero, para makahinga,
kailangan niyang umahon sa ibabaw ng dagat.
At ang lugar na ito ay hindi ligtas para sa kanya.
Dahil sa ilalim,
may mga halimaw
na doble ang laki sa mga orca.
Ang mosasaurs.
Ang apex predator ng karagatan.
Kailangang makabalik ng Hesperornis sa lupa.
Ngunit ang mosasaur ay may nakagugulat na bilis.
Mabuti na lang, sadyang maliksi ang Hesperornis.
Pero pagod na siya.
Ito ang magbibigay sa mosasaur ng huling pagkakataon.
Sadyang matatag ang Hesperornis.
Sila ang may pinakamalayong nalalakbay sa karagatan
kumpara sa lahat ng ibang dinosaur.
Ngunit mapanganib ang karagatang ito, kahit pa sa pinakamahuhusay lumangoy.
Sa kabila ng tagumpay ng mga dinosaur sa pampang,
ang mosasaurs
ang mga hari ng dagat.
Halos 1,300 kilometro sa hilaga, sa kalupaan,
iba naman ang kuwento.
Dahil sa mainit at hindi nagbabagong klima,
mapayapa ang pamumuhay dito ng mga dinosaur.
Masaganang namumuhay ang sauropods dahil sa matataas na puno,
gaya ng nakagisnan nila nang magsimula ang panahon ng Jurassic.
Habang sa ibaba, may nangyayaring rebolusyon.
Isang babaeng hadrosaur.
Maaaring maliit siyang tingnan dahil sa mga kasama niya,
pero ang totoo, mas malaki pa siya sa isang elepante.
At hindi siya mahahadlangan ng mga higanteng ito,
dahil walang makapipigil sa isang ina na may misyon.
At ang misyon na 'yon
ay ang pakainin ang kanyang pamilya…
na matatagpuan…
doon sa ibaba.
Noong unang panahon,
kakaunti at hiwa-hiwalay na namumuhay ang mga sinaunang hadrosaur.
Pero ngayon, malaya na silang namumuhay sa kawan nang libo-libo.
Ang pinakamalaking grupo ng mga dinosaur na nasaksihan ng mundo.
Ngunit ang pamilya ng inahing ito ay hindi kasama ng grupong 'yon.
Sila ay nasa isang ligtas na lugar.
Isang malawak na pugad para sa daan-daang batang hadrosaurs.
Kabilang na ang kanyang mga anak.
Sa edad na anim na buwan, sobrang gana nilang kumain,
at kakainin nila halos lahat ng ibigay ng kanilang ina sa kanila.
Kahit ano.
Sa ganitong paraan ng pagpapakain, kailangan niyang magpabalik-balik,
kaya aalis na naman siya para maghanap ng pagkain.
At habang wala ang nanay,
maglalaro ang mga bata.
May pakpak na kasinlapad ng fighter jet,
mas malalaki na ngayon ang pterosaurs kaysa dati.
At ang lugar na ito ang perpektong lugar para manghuli,
kung saan ang pinakamadaling puntiryahin ay 'yong mga walang bantay.
Sa kabila ng banta mula sa higanteng halimaw,
gagawin ng mga ina ang lahat para maprotektahan ang mga anak.
Pero ang higanteng pterosaur ay determinadong makakain.
Ang mga sigaw mula sa pugad ay tila imbitasyon para sa hapunan.
Ngunit ang mga sigaw na ito ay hindi lang sigaw ng takot.
Humihingi sila ng tulong.
Ang matinding pagnanais na mailigtas ang kanilang mga anak
ay susi upang mabuhay ang mga hadrosaur.
Pero may ibang dinosaur na angat sa lahat kung depensa ang pag-uusapan,
dahil ang laban kung sino ang predator at kung sino ang prey ay lalong tumitindi.
72 MILYONG TAON NA ANG NAKARAAN
Dahil dito, makikilala natin ang mga pinakasikat na dinosaur sa kasaysayan.
Milyon-milyong taon ang lilipas,
at ang kontinente ng North America ay magbabago.
Ang lupa ay hahalik sa kalangitan.
66 NA MILYONG TAON NA ANG NAKARAAN
Ang Rocky Mountains.
Dito, sa paanan ng bundok na ito,
mag-iiwan ng bakas ang mga dinosaur.
Ang Pachycephalosaurus.
Gamit ang sobrang kapal nilang mga bungo…
naglalaban sila para sa kapangyarihan.
At sa hindi kalayuan,
isang dinosaur na may kahanga-hangang pananggalang sa ulo.
Ang Triceratops.
Maaaring kahawig siya ng rhinoceros,
pero doble ang laki niya sa kanila.
Mayroon siyang sungay na tila sibat, na higit isang metro ang haba.
Ang Triceratops at Pachycephalosaurus ay may kahanga-hangang sandata.
Ngunit may ilang nilalang dito
na mas matindi ang sandata at mas mabagsik.
Nakakubli sa kadiliman
ang pinakamabangis sa mga nakabaluting mandirigma.
Anim na metro ang haba at napaka-territorial.
Ang Ankylosaurus magniventris.
Naghahanap siya ng mga dayo
na may lakas ng loob
na pumasok sa teritoryo niya.
Ang malatangke niyang katawan ay nababalot ng dose-dosenang makakapal na buto.
At bukod doon,
may mas matindi siyang bagong sandata.
Isang malapad na buntot na kalahating tonelada ang bigat,
na magagamit niya sa anumang umaaligid sa kagubatang ito.
May nakatawag ng kanyang pansin.
Napasok na nga ang kanyang teritoryo…
ng pinakamapanganib na dayo sa lahat.
Ang Tyrannosaurus rex.
Ankylosaurus
laban sa T. rex.
Isang kapana-panabik na laban
na milyon-milyong taon ang hinintay.
Ngunit sa labanang ito,
may katangiang taglay ang mga T. rex na wala ang ibang dinosaur.
Talino.
Ang T. rex ang isa sa mga pinakamabagsik na predator sa kasaysayan.
At upang mapanatili ang kanyang paghahari,
kailangan niyang kumain ng may katumbas na 200 steak araw-araw.
Pero sa ngayon, hindi pa siya kumakain, ni isang kagat.
Dahil may espesyal na plano siya para sa pagkaing ito.
Pero hindi lang pangmeryenda ang Ankylosaurus.
Anim na toneladang laman at buto
na may samu't saring bukol at umbok.
Kahit para sa T. rex,
mabigat pa rin ito.
Sa wakas,
nakarating din siya.
At ang dahilan kung bakit sobra siyang nagpakahirap?
Limang gutom na inakay.
Mabangis na halimaw?
Oo.
Pero isa ring…
ulirang ina.
Sisiguruhin niya
na palaging busog ang kanyang mga inakay
para lumaki sila nang maayos at handa sa buhay.
Isang bagay na pangarap lamang
para sa kanilang mga ninuno.
Noong panahon ng Triassic,
ang batang Marasuchus ay namulat sa impiyerno.
Ang mga munting dinosaur na ito
ay napilitang mamuhay sa dilim.
Nagtatago sa mga naghaharing reptile.
Ngunit nang makialam ang tadhana…
ginamit nilang oportunidad
ang trahedya…
at sinimulan ang kanilang pagbangon.
Lumaki nang sobra, mas malakas, at mas nakasisindak.
Darating ang panahon
na paghaharian nila, hindi lamang ang lupa,
kundi pati ang dagat
at ang himpapawid.
Pagkalipas ng 160 milyong taon,
lubos na ang pangingibabaw ng mga dinosaur
na wala nang anuman sa Earth ang makahahadlang sa kanila.
Pero isang bagay na hindi nagmula sa Earth
ang darating.
Dahil habang nagsisimula pa lamang ang buhay para sa pamilyang ito,
isa namang paglalakbay
ang malapit nang matapos.
Ang asteroid, na patuloy ang pagbulusok papunta sa Earth,
na 50 beses na mas mabilis sa speed of sound,
ay malapit nang harapin ang kanyang kapalaran.
Bumagsak ito sa karagatan na malapit sa baybayin ng Mexico,
na may lakas ng bilyon-bilyong atomic bomb.
May sapat na init para tuyuin ang ilalim ng dagat…
at patayin ang lahat ng nabubuhay sa loob ng daan-daang kilometro.
Samantala, sa paanan ng Rocky Mountains,
walang kaalam-alam ang mga dinosaur na ito kung ano ang mangyayari sa kanila.
Ito ang pinakamalalakas na lindol sa kasaysayan.
Pero hindi pa ito ang katapusan.
Isang dambuhalang alon ng maiinit na bato ang lalamon sa kanila.
Ang mga dinosaur na nakulong sa nakamamatay ulap na ito
ay nalibing nang buhay.
Sa sobrang init ng paligid, bigla na lamang itong sumisiklab.
Kahit ang makakapal nilang balat,
hindi sila naproteksiyunan.
Mabilis na nilamon ng ulap ang buong planeta,
at pinalibutan ito ng abo,
at binalot ng kadiliman.
Ang mga natitirang buhay noong araw na 'yon
ay nasa isang bangungot.
Hindi makahinga sa dilim.
Pagsapit ng gabi,
hindi na mabilang ang mga namatay na dinosaur.
MAKALIPAS ANG DALAWANG LINGGO
Dahil walang sinag ng araw,
binalot ng lamig ang buong Earth.
Bumaba ng 25 degree Celcius ang temperatura ng mundo.
Sobrang tinding lamig para sa kahit anong uri ng dinosaur na makaligtas.
Ang mga higanteng sauropods
ay payapang pumanaw
sa abo ng mga punong nagpatangkad sa kanila.
Sa ligtas sana nilang mga pugad,
ang magkakasamang namuhay,
sama-sama ring namatay.
Kahit ang mga ina,
hindi nailigtas ang kanilang mga anak sa napakatinding lamig.
Hindi rin nakaligtas sa sobrang lamig
ang pinakasikat na dinosaur sa lahat.
Ang mabangis na hari
ay tuluyan nang bumagsak.
Kahit ang matikas na Tyrannosaurus rex
ay hindi makaliligtas.
Ang paghahari ng mga dinosaur
ay tuluyan nang
nagwakas.
Pero makalipas ang 66 na milyong taon,
muling babangon ang mga dinosaur.
Sa pagkakataong ito,
dahil sa atin.
Ngayon, ang kanilang mga fossil ay nagsisilbing alaala
ng isang naglahong mundo.
Pero higit pa roon,
ito ang susi para mabunyag ang mga lihim sa kuwento ng mga dinosaur.
Mas malalim na ngayon ang ating nalalaman sa kanilang pamumuhay.
Mula sa mga una nilang sandali
hanggang sa pinakahuli.
At ang katotohanan na, sa pinakamadilim na araw ng Earth,
hindi lahat ng dinosaur ay namatay.
Ang iba, sa sobrang liit,
nakahanap ng kanlungan sa gitna ng trahedya.
At nabubuhay sila
magpahanggang ngayon.
Ang mga lumilipad na dinosaur ay tinatawag na natin ngayong mga ibon.
At ang mga bakas ng kanilang nakaraan ay malalantad kung ating papansinin.
Ang kanilang paglalakbay, na nagsimula 235 milyong taon na,
ay nagpapatuloy kasama nating lahat.
Sila ang natitira nating tulay…
sa matagal nang naglahong panahon.
Ang panahon
ng paghahari
ng mga dinosaur.
Nagsalin ng Subtitle: Jayran Kempiz