Moises.
Panginoon ko.
Iba ang gabing ito sa lahat ng gabi.
Paano, Panginoon ko?
Lahat ng panganay sa lupain ng Ehipto ay mamamatay.
Mula sa panganay ni Paraon
hanggang sa panganay ng pinakamahirap na alipin.
Paano ang mga Hebreo?
Makinig kang mabuti.
Bawat pamilya ay kakain mula sa inialay na tupa
na may mapait na halaman.
Kainin ninyo ito kasama ng tinapay na walang pampaalsa
dahil walang oras para paalsahin ito.
Kunin ninyo ang dugo ng tupa at ipinta sa mga pinto ng inyong mga bahay
para ipakita kung saan kayo nakatira bilang proteksiyon sa aking paghihiganti.
Hinahanap ko ang bahay ni Moises.
Natatakot ako, Moises.
Baka may iba pang paraan.
Ako ang maninira.
Sa loob. Bilis.
Bilis.
At nagsimula na ang ikasampung salot.
Kamatayan ng panganay.
Ang huling salot ay nakapanlulumo
dahil sinasabi nitong bawat panganay sa Ehipto,
mula sa panganay ng Paraon hanggang sa panganay ng di mahalagang tao,
hanggang sa mga baka, mamamatay silang lahat.
Para sa Kristiyanismo, ito ay pagbabadya ng Bagong Tipan at ni Hesukristo.
Dugo ng Diyos.
Sakripisyo ng tupa.
At maliligtas ka sa pamamagitan ng dugo niya.
Exodo sa pamamagitan ng dugo ng tupang ito
na nasa poste ng pinto, maliligtas ka.
Pakiusap. Kain.
Inom.
Ito ay ang pagmamarka sa mga tahanan ng mga Hebreo
gamit ang dugo ng tupa sa poste ng pinto
na naging sanhi na lampasan ng anghel ang bahay na iyon.
Doon namin nakuha ang salitang Paskuwa.
Nilampasan ang mga bahay nila at sa halip ay sinugod ang mga Ehipsiyo.
ANG KABISERA NG EHIPSIYO
Itong nandito. Masarap ito.
Haman?
Haman!
Isang paraan para isipin ito ay ngipin sa ngipin.
Pinatay ni Paraon ang mga batang lalaki sa simula ng Exodo.
At dito, ang mga panganay ang nakaranas nito.
Nagiging buo na ang kuwento.
Kung ano'ng ginawa mo sa akin, gagawin ko sa iyo.
Ang sinaunang rabbinic tradition ay di ipinagdiriwang ang paghihirap
na inihatid ng mga salot sa mga tao sa Ehipto.
Pagdating natin sa parte ng Paskuwa
kung saan sinasambit ang sampung salot,
inutusan tayong kumuha ng isang patak ng alak mula sa mga baso natin
gamit ang daliri at ilagay ito sa gilid ng ating plato.
Mali ang maging masaya sa paghihirap ng iba.
Kahit na sila ang mga taong nanakit sa atin
o kung sila ay mga inosenteng tao.
At samakatuwid, binabawasan natin ang ating kasiyahan.
Moises!
Sa Kabanata 12, bababa na ang maninira.
At minsan, ang pagkakaunawa rito ay Anghel ng Kamatayan.
Di naman sinabing Diyos.
Moises!
Pero matapos ang kuwento, sinabing Diyos ang gumawa.
Di ko alam kung sinusubukan nitong maglagay ng distansya
sa pagitan ng Diyos at sa ginagawa ng Diyos.
Moises.
"At may malakas na hiyaw sa Ehipto.
Sapagkat walang bahay ang walang namatayan."
Moises!
Pakiusap! Umalis na tayo, pakiusap!
Ang mga sumulat at may-akda ng bibliya
ay pinalitan ito ng anghel ng kamatayan
para maabsuwelto ang Diyos sa mga mas mabangis
at ilan sa mas mapaghiganting tauhan
na maiuugnay sa sinumang Diyos
na kikitil ng buhay ng mga bata at buhay ng mga inosente.
Ano'ng ginawa natin?
Ang hiniling ng Diyos.
Tiningnan ko ang huling salot,
at talagang nakapanlulumo ito.
Ito ang mga dahilan kung bakit naririnig mo ang argumento laban sa Diyos.
Paano hinayaan ng mapagmahal na Diyos na mangyari ito?
Anong klaseng Diyos ang gagawa nito?
Papatayin mo ang lahat ng panganay? Wala ka bang awa na Diyos?
At magiging tapat ako, walang magandang sagot para riyan.
Pero sa antas ng sangkatauhan, nakapanlulumo 'yon.
Moises.
Nasaan ka, Moises?
Moises!
Nasaan ka?
Sumagot ka!
-Ang kapatid ko. -Isara mo ang pinto.
-Kailangan ko siyang puntahan. -Wag!
Sagutin mo ako!
Ako ang pupunta.
Wala si Moises dito.
Nahihiya ba siyang harapin ako?
Patay na ang anak ko!
Namatay rin ang mga anak namin, sa kamay mo.
Binalaan ka.
Walang makakahadlang sa Diyos.
Ang Diyos mo ay mamamatay-tao.
Siya ang nagbibigay ng buhay.
At ang kumukuha.
Ang anak ko…
Ang anak ko.
Pumunta kayo sa disyerto.
Ngayon din.
Walang kondisyon?
Wala.
Basta umalis na kayo ngayon.
Dito ka muna.
Hindi.
Kailangan kong magluksa kasama siya.
Ang pagkawala ng anak niya.
Umalis na tayo. Bilis.
Bago magbago ang isip niya.
Mahal kong pamangkin.
Dinala mo ang kasamaang ito sa bahay ko.
Ikaw ang nagtulak kay Moises nitong…
kalamidad.
At tingnan mo ang nangyari.
Akala mo hindi ka matatalo.
Di masasaktan.
Nakikipag-usap ako sa mga diyos.
Talaga?
Yumuko ka sa akin.
-Nakikiusap akong makinig ka. -Yuko!
Ako si Paraon!
Hari ng Nile!
"Hinimok ng mga Ehipsiyo ang mga tao na magmadali at umalis ng bansa.
'Dahil kung hindi,' sabi nila, 'mamamatay tayong lahat.'"
Mabilis na ang lahat ngayon.
Parang may pagbagsak ng oras.
Gaano katagal ka na rito? Dalawa, sampu, apat na raan?
Hindi alam ng mga alipin ang oras.
Sinasabi lang sa kanila kung saan at kailan.
Ngayon, sa unang pagkakataon, sinabihan silang, "Tara na."
Di na sila alipin ng panahon. Sila na ang bahala sa oras.
"Humingi sila sa mga Ehipsiyo ng mga bagay na pilak,
ginto at damit.
At binigyan ng Panginoon ang mga tao ng pabor sa paningin ng mga Ehipsiyo,
kaya ibinigay nila ang kanilang hiniling.
Sa ganito, ninakawan nila ang mga Ehipsiyo."
"Pagnanakaw" ang salitang karaniwang naririnig ko na isinalin sa Hebreo.
Pero maging direkta na tayo. Pareho lang ito.
"Kukunin namin ang amin."
Ang totoo, isa ito sa problema sa sinaunang Hudaismo
na ang Hudyong pilosopo na si Philo,
nakipagtalo siya na, "Hindi, ito ay bayad sa serbisyong ibinigay."
Di ito pandarambong o pagnanakaw.
Ito ay isang bagay na nararapat sa amin,
at nakuha namin dahil sa lahat ng pinagdaanan namin.
Sana may kasamang paliwanag ang Bibliya.
Gaya ng, "Ano'ng gusto mong marating gamit 'yan,
kundi baligtarin ang sitwasyon?"
Ito ba…
Magiging ganito ba tayo?
Ito?
Moises!
Di ba binigyan mo ako ng alahas noong ikakasal tayo?
Ngayon ay isang pagdiriwang din.
Apat na raang taon, Moises.
Hayaan mo silang magdiwang.
Di siya magiging masaya para sa atin.
Matagal nang nahulaan ang araw na ito.
Ang pag-alis natin papuntang Canaan.
Ang lupain ng gatas at pulot.
Matapos ang 400 taon, dumating na ang araw na iyon.
Nakubkob tayo sa kahirapan noog panahong iyon.
Pagod, hirap, at pagdurusa.
Nalimutan natin kung sino tayo.
At ang Diyos.
Kinausap ako ng Diyos sa bundok.
Heto na tayo.
Nakatayo ngayong umaga
sa pinto ng kalayaan.
Magtitiwala ba tayo agad kay Paraon na pakakawalan tayo?
Ilang beses na siyang nagbago ng plano?
Baka patibong lang ito.
Hindi.
Ang tanging patibong ngayon ay nasa isip natin.
Mula sa araw na ito, ang ating Diyos ay ikakasal
at tayo ang kanyang asawa.
Moises!
-Hoy! -Ang prinsesa.
Kahit saan ka pumunta, sasama ako.
At kung saan ka mananatili, doon ako.
Nang pamunuan ni Moises ang grupong ito palabas ng Ehipto,
sinamahan sila ni Bithiah sa kanilang Paglabas mula sa Ehipto.
At tingin ko, importante 'yon.
At sa palagay ko, marami itong sinasabi tungkol sa kung sino si Moises
at ang antas kung saan napabilib niya ang sarili niyang pamilya na sundan siya.
Sa Midrash, may isang masakit na bersiyon
na nagsasabing ang anak na babae ng paraon ay ang panganay,
at mamamatay siya sa salot ng panganay.
Pero sabi ng Diyos, "Dahil iniligtas mo si Moises, ililigtas din kita."
Doon siya nag-umpisang ampunin ng Diyos at iniligtas mula sa huling salot.
Sa maraming Muslim, kapag iniisip nila ang umampon kay Moises,
iniisip nila na ito ay taong inapi rin ni Paraon.
Sa katunayan, sa dagdag na panitikan ng Qur'an,
sinasabing noong bumalik si Moises,
isa siya sa mga unang tumanggap ng mensahe niya.
At isinalaysay na tuluyan siyang pinahirapan ni Paraon,
at iniligtas siya ng Diyos mula sa kasuklam-suklam na pagpapahirap
na ginagawa mismo ni Paraon sa kanya.
Kaya sa tradisyon ng Islam, siya ay naging
inspirasyon para sa mga babaeng nakaranas ng karahasan sa tahanan
na kailangan ng pagtakas,
at siya ang magiging imahe na titingnan.
Moises, wag na tayong mag-aksaya ng oras.
Nababaliw na ang kapatid ko.
Mga Israelita!
Tara na!
May linya mula sa gabi ng Paskuwa na sinasabi natin,
kung di tayo inilabas ng Diyos sa Ehipto, alipin pa rin tayo ni Paraon.
Di ibig sabihing alipin pa rin tayo. Ibig sabihin, sikolohikal.
Sa isip natin, maaaring may utang na loob pa rin tayo sa amo natin.
Stockholm syndrome.
Isa sa mga paraan para mawala at gumaling mula sa Stockholm syndrome
ay ang pagbawas ng mambibihag,
kung saan nakikita mong di sila mahalaga.
Hindi sila mabait sa atin. Hindi mabubuting tao.
At kapag nakita nila 'yon,
wala na ang Stockholm syndrome.
At nakawala na sila. Malaya na sila.
Nag-alay ako kay Amun.
Iniligtas na niya tayo sa kasamaang ito.
Hindi, nagkamali tayo, Haman!
Kung aalis ang isang tribo ng manggagawa, aalis din ang iba.
Ang Nubians, ang Hittites.
Masisira ang pundasyon.
Ihanda ang hukbo.
Kamahalan, nagmamakaawa ako.
Ihanda ang hukbo.
Maraming puwedeng sabihin sa katunayan
na ang ika-sampung salot ang personal na nakaapekto kay Paraon,
na kumbaga, 'yon ang bagay na di mo na kayang matiis.
Noong dumating si Paraon sa punto na naisip niyang wala na ang anak niya,
ang puso niya ay napuno ng paghihiganti.
At nagbago ang isip ni Paraon at hinabol sila.
Iniisip ko na tulad ito ng laro ng pusa at daga,
kung saan hinahabol ng pusa ang daga
at nasa bibig niya, tapos pakakawalan, bubuhayin ulit,
tapos uulitin at maglalaro pa ulit.
'Yon ang naiisip ko sa Diyos sa kuwentong ito.
Hilaga ang Canaan. Dito.
Tatawid tayo sa lupa ng Filisteo.
Baka atakihin tayo.
Kung ganoon, lalaban tayo.
Ito lang ang paraan, Moises.
Sa Hilaga.
Sa kabila ng disyerto sa Lupang Ipinangako!
Aaron!
Itinuturo niya ang daan!
Papunta ang daaan na 'yan sa dagat!
Sa pagitan ng Migdol at Baal-zephon!
-Nakita ko na ito dati! -Pero makukulong tayo!
-Dinala ako nito pabalik sa 'yo! -Pakinggan mo ako!
Senyales ito!
Kakailanganin natin ng isang libong barko para makaalis sa Ehipto!
"Nang pakawalan ni Paraon ang mga tao,
hindi sila pinadaan ng Diyos sa bansang Filisteo,
kahit na mas mabilis doon.
Sapagkat sinabi ng Diyos, Pag humarap sila sa digmaan,
baka magbago ang isip nila at bumalik sa Ehipto.'
Kaya pinatnubayan ng Diyos ang mga tao sa daan sa disyerto patungo sa Red Sea."
Maraming interpretasyon kung bakit dinala ng Diyos ang mga tao
sa kakaiba at nakakatuwang direksiyon.
Ang mga paliwanag ay maaaring militar na kadahilanan
o pangako ng pagpapalaya sa pamamagitan ng daluyan ng tubig na kakailanganin nila.
Lahat ng iyon ay maaaring may katotohanan.
Pero ang Torah ay isang teksto na kinakausap tayo hanggang ngayon.
Ang pinakaimportanteng mensahe mula sa paglalakbay na ibinigay ng Diyos
ay ang paraan na inakala mong kailangan mo sa buhay,
sabi ng Diyos, "Ako ng bahala. Alam ko ang paraan na kailangan mo. Sumunod ka."
"Sa araw, nasa unahan nila ang Panginoon gamit ang ulap
para gabayan sila.
At sa gabi, gamit ang apoy para bigyan sila ng liwanag,
para makapaglakbay sila sa araw o gabi.
At sumunod ang mga Ehipsiyo."
Sabi ko sa 'yo.
Dagat lang ang nandito.
Kailangan nating bumalik.
May dahilan siguro.
"Ang mga Ehipsiyo,
lahat ng mga kabayo ni Paraon, karwahe, mangangabayo, at mga kawal,
ay hinabol ang mga Israelita at naabutan sila
habang nagkakampo sa tabi ng dagat malapit sa Pi-hahiroth,
sa Baal-zephon."
Sabihin mo, Moises, ano'ng sabi ng Diyos?
Sinabi ko nang patibong ito.
Dito tayo magkampo.
Dito tayo magkampo!
Papatayin tayo ni Paraon.
Dito tayo magkampo!
Hindi.
Tama siya.
Tama si Moises!
Binibigyan sila ng Diyos ng magandang pangyayaring ito.
Itong nakikita na imposibleng presensiya
na kinikilala rin nila
hindi lang bilang compass,
pero isa ring puwersa ng proteksiyon.
Sabihin mong umikot sila!
Hindi puwede, Kamahalan.
Tuwing kikilos kami, kikilos din ito.
Panginoon ko, tila may buhay ito.
Kung sino man ang makakahanap ng paraan,
ay magiging tagapagmana ko.
May layunin ka siguro kaya dinala mo kami rito.
Sabihin mo, Panginoon ko. Ano 'yon? Ipakita mo sa akin.
Moises.
Itaas mo ang iyong tungkod.
Iunat mo ang iyong kamay.
"Kaya't iniunat ni Moises ang kamay niya sa dagat.
At pinaurong ng Panginoon ang dagat
sa pamamagitan ng malakas na hanging silangan buong gabing iyon."
Bakit naghiwalay ang Red Sea?
Sinasabi ng ilang Bible scholar na kung nangyari ito
gaya ng inilarawan sa Bibliya,
ito ay dahil sa lindol,
at nagdulot ng bitak ang lindol,
at lahat ng tubig ay naubos mula sa dagat.
At iniuugnay ito sa insidente ng kalikasan.
Di iyon ang layunin ng may-akda ng Bibliya.
Sigurado ang Bibliya tungkol dito.
Binigyan ng Diyos ng kapangyarihan si Moises
para itaas ang tungkod niya, at naghimala ito.
Ano'ng nangyayari?
-Di tayo makakaligtas. -Bumalik na tayo.
Dudurugin tayo ng dagat!
-Mamamatay tayong lahat! -Bumalik na tayo!
Walang limitasyon ang Diyos nila, Kamahalan.
Di 'yan matatanggap ng atin.
Nakikita ninyo 'yon?
Ito ang Diyos.
Nakikita ninyo 'yan? Ito ang Diyos!
Magtiwala kayo!
Makikita n'yo.
Ililigtas n'yo ba ang sarili n'yo at iiwan ang mga anak n'yo?
Hindi. Hindi rin Niya.
Kailangan tayong lahat ng Diyos.
Lahat ng anak Niya.
Lahat tayo!
Bumalik na tayo habang may oras pa.
Di tayo makakalampas nang buhay.
Mas gugustuhin kong malunod.
Napakaraming aral ng Midrashic na may kaugnayan sa paghahati ng dagat.
Ang isa ay tumingala ang mga anghel at sinabing,
"Sila ang mga taong ililigtas mo?
Sumamba sila sa rebulto, ganoon din ang mga Ehipsiyo.
Ang mga tao ay basura. Pare-pareho lang sila."
Sabi ng Diyos, "May kulang ka." Sabi nila, "Ano?" Sabi niya, "Tingnan mo."
"Sama-sama silang naglalakad."
Iyon ang susi.
Kalimutan mo ang ginawa nila. Lahat ay makakaranas ng kaguluhan.
Pero hangga't natututo ang mga tao na magsama-sama
at magtulungan,
'yon ang hinihintay ng Diyos.
Mamamatay sila sa dagat. Kabaliwan ang sundan sila!
Hindi.
Tumatakas ang diyos nila!
Pagdududuhan n'yo ba ang ebidensya na nakikita n'yo?
Kamahalan.
Wala na ang mga anak natin.
Sila na ang pinakamahuhusay mong mandirigma.
Ihanda mo ang karwahe ko.
Kamahalan…
Susundan natin sila at papatayin.
"Kaya ang mga anak ni Israel
ay pumunta sa gitna ng dagat sa tuyong lupa.
At ang tubig ay nagsilbing pader
sa kanilang kanan at kaliwa.
At humabol ang mga Ehipsiyo."
Bilis!
-Umalis na kayo. -Hindi!
Sumunod ka sa akin.
Sige na.
Alis na! Bilis!
Bilis!
Alis na!
"Iniunat ni Moises ang kamay niya sa tapat ng dagat.
Sa bukang-liwayway, bumalik ang dagat sa dati.
Dumaloy ang tubig at tinakpan ang mga karwahe at kabayo.
Ang buong hukbo ni Paraon
na sumunod sa mga Israelita sa dagat.
Wala ni isa sa kanila ang nakaligtas."
Noong sampung taong gulang ang anak ko,
umuwi siya mula sa Sunday school, at ito ang kuwentong binasa nila.
Ang kuwento ng Red Sea, at kung saan sila namatay sa Red Sea.
At sobrang naguluhan siya.
Sabi niya, "Bakit gagawin ng Diyos 'yon?
Di ba mga anak din sila ng Diyos?"
At naisip ko, "Grabe, bata. Magandang pananaw iyan."
Bakit ginawa ng Diyos 'yon?
Kaya ang kuwento na nasa Qur'an,
ay nagtapos sa pagkalunod ni Paraon.
Noong sinabi ang kuwento,
sinasabi niya na, "Naniniwala ako sa diyos ni Aaron at Moises."
Pero huli na sa puntong iyon.
May magandang kuwento.
Si Gabriel, isa sa mga dakilang anghel, di ba?
sinabi niya kay Muhammad na, "May dalawang taong pinakaayaw ko.
Si Satanas at Paraon."
Sinabi ni Gabriel na, "Natakot ako na si Paraon ay magiging Islam
bago siya mamatay,
kaya nilagyan ko ng putik ang bibig niya
para hindi siya maging Muslim o maniwala sa Diyos."
Mayroon sa Dead Sea Scrolls,
isang maiksing piraso na isang scroll
na kumakatawan sa bahagi ng Aklat ng Exodo.
Sirang piraso ito, pero malinaw na may mahabang kanta
na iniuugnay kay Miriam.
Ito ay awit ng tagumpay.
Nakatakas ang mga tao,
at ang Diyos ang mandirigmang tumalo sa mga Ehipsiyo
at tagapagligtas.
Sabi rito, "Sino ang katulad mo, Yahweh, sa pagitan ng mga diyos?"
Sa madaling salita, "Ikaw ang dakilang diyos sa lahat."
Ito ang unang mahalagang teolohikong mensahe
ng Hudyo, Kristiyano, at Muslim na tradisyon.
At ito ay iniuugnay sa bibig ng isang babae.
Adonai.
Iniligtas ni Moises ang mundo gaya ni Noah.
Kay Noah, may tubig na bumababa,
at lumalapag sa tuyong lupa para magsimulang muli.
At may insidente sa Red Sea, na ang tubig ay nahahati,
nandoon ang tuyong lupa, at iyon ang buhay sa kanila.
Kaya pumunta sila sa kabila,
para makapagsimula ng bagong buhay bilang isang bansa.
Pero konektado sila.
At tingin ko, ang koneksiyon ay kapag nagliligtas ang Diyos,
kasali ang paglilikha.
Kapatid ko…
malaya na tayo.
Talaga?
"At pinamunuan ni Moises ang mga tao ng Israel mula sa Red Sea,
at pumunta sila sa Disyerto ng Shur.
Tatlong araw silang naglakbay sa disyerto nang walang mahanap na tubig."
Narito ang mga taong nagulat at na-trauma
na ngayon ay nasa disyerto
at may dahilan para malito,
matakot, at mag-alangan.
Literal na hindi nila alam kung nasaan sila.
Marami silang karanasan na ipinakita sa kanila
na tunay ang Diyos nila at iniligtas sila ng Diyos nila.
Pero hinihiling sa kanila na mag-isip pa
ng isang bagay na higit pa sa maiisip nila.
Tatlong araw nang di kumakain ang mga anak ko.
At sinusundan nila si Moises,
pero alam din nila na di rin ito maisip ni Moises.
Bigyan mo ako ng senyales, Panginoon.
Dinala ba niya tayo rito para mamatay?
-Kabaliwan ito! -Dapat nanatili tayo sa Ehipto.
Mga alipin sila at kakalaya lang.
Kung kailan akala nilang tapos na, hindi pa pala.
At doon nila nakita.
Ganoon ang buhay.
Naipasa mo ang isang pagsubok at may natutunan ka rito,
pero wala ka pa roon.
At ang mensahe ng Torah ay hindi ka makakarating.
Mas tungkol ito sa paglalakbay kaysa sa destinasyon.
Panginoon ko, nasaan ka?
Ang mga tao ko ay nauuhaw at nagugutom.
Kausapin mo ako!
Natatakot ang mga tao, Moises.
Hindi na niya ako kinakausap.
Sino?
Ang Diyos.
Wala na siya.
Marahil hindi.
Marahil sinusubukan ka Niya.
Pero sobra na ito.
Hindi.
Ituro mo sa kanila ang daan.
Kaloob ng Diyos, makakahanap tayo ng tubig ngayon.
Sa timog tayo.
-Sa hilaga ang Canaan, kapatid. -Alam ko.
Pupunta tayo sa Midian.
Sa Midian?
Sa bundok kung saan Niya ako unang kinausap.
Pupunta tayo sa Lupang Ipinangako.
Makakarating tayo roon.
Paano tayo makakaligtas?
Ano'ng sasabihin natin sa kanila?
Siya na ang bahala.
"Sa disyerto, ang buong komunidad ay nagreklamo kina Moises at Aaron.
Sinabi ng mga Israelita sa kanila,
'Kung namatay na lang tayo sa kamay ng Panginoon sa Ehipto!'
'Doon, uupo kami sa paligid ng mga karne at kakainin lahat ng gusto namin.'
'Dinala mo kami sa disyerto para patayin sa gutom ang buong kapulungan.'"
Mahaba ang daan. Maraming pagsubok.
At makikita mo ang pagod sa mga taong ito
kaya sila nagagalit, at mapapaisip ka, "Bakit wala silang utang na loob?
Di ba nila nakita lahat ng nangyari?"
Nasasabi mo 'yan noong lumabas ka mula sa silid na may aircon.
Ang mga taong ito ay nagdurusa at iniligtas.
Nadurog sila sa napakaraming punto,
at mas kakaiba kung hindi sila nagreklamo.
"Kinaumagahan, may hamog sa paligid ng kampo.
Nang mawala ang hamog,
may mga maninipis na parang yelo ang lumitaw sa lupa ng disyerto.
Sinabi ng Panginoon, 'Uulanan ko kayo ng tinapay mula sa langit.'"
Nagreklamo ang mga Israelita na nagugutom sila,
at naghimala ang Diyos sa pamamagitan ng pagbaba ng mana mula sa langit.
Sinabi ng mga siyentipiko
na may uri ng halamang kuto
na kumakain sa puno ng tamarisk,
na nasa Sinai.
At naglalabas sila ng dagta
na matamis sa panlasa at puti ang hitsura.
Nasa halaman ito.
Puwede itong tipunin, patuyuin, gawing tinapay.
Nagsalita na siya.
Sa karanasan sa Sinai, o karanasan sa disyerto,
nakikita natin ang pagiging ina ng Diyos
dahil ang mga babae ang bumabago sa materyales na agrikultural
para gawing pagkain.
Kita mo, kapatid? Isang senyales.
Meron tayong Diyos na mandirigma sa mga senyales at hiwaga,
at lumaban sa hukbo ng Paraon.
At ngayon, metaphorically, meron tayong Diyos na ina, na nagbibigay.
Tigil!
Tama na!
Sabi nang tumigil! Di ito ang paraan!
-Hayaan mo na! Tigil! -Tigil!
Makasarili.
Atras!
Tama na!
Ano'ng karapatan mo?
Kinuha lahat nina David at Amram. Ngayon, di na sapat sa lahat.
Dadalhin para palitan.
Di ito sasapat sa dalawang araw.
Biniyayaan tayo ng Diyos, at ito ang igaganti ninyo?
Paalisin sila. Sila na ang bahala sa buhay nila.
Hindi, tigil!
Sumunod ka.
Sinira ka na ng galit noon.
Naging mahabagin ang Diyos.
Hayaan mong tayo rin.
Tama siya, kapatid.
Ano'ng kailangan Niya sa atin?
Paano mo naitatanong sa akin 'yan
kung 'yon ang matagal nang hinahanap ng puso ko?
Hayaan mong hanapin din ito ng isip mo.
Di ka matututo hangga't di mo binabalewala ang lahat ng natutunan mo noon.
Di ito tungkol sa lugar ng mga hayop na mandaragit.
Ito ay espasyo ng kawalan.
Walang nandito. Walang laman.
May kaaway ba? Mga banta? Oo, magkakaroon ng ganoon.
Pero di iyon ang punto.
Ang punto ay ang aral at pagpapahalaga ng kailangan kong ituro sa iyo,
di ito mangyayari sa Ehipto.
Maraming kasaysayan roon.
Di mangyayari sa Israel. Maraming itatayo.
At sa tingin ko, iyon ang kagubatan.
Mga anak ng Israel.
Sa loob ng limang araw, kukuha tayo ng pagkain tuwing umaga.
Ang kailangan lang natin sa araw na iyon.
At sa ika-anim na araw…
magtitipon tayo ng sapat para makapagpahinga sa ika-pitong araw.
Ginawa tayo sa imahe ng Diyos.
Sa ika-pitong araw, magpapahinga tayo, tama?
-Opo. -Oo.
Isang banal na araw.
Ang araw
para ipaalala sa ating sarili ang utang natin sa Kanya.
Ito ay magiging batas.
Ang Sabbath ay isang interesanteng institusyon,
habang iniisip natin ang mga sinaunang Israelita at ang mundo ng Bibliya.
Sa pagkakaalam natin, wala itong katulad
sa ibang kultura sa sinaunang Israel.
Kaya sa puntong 'yon, matatawag natin itong imbensyon ng Israelita.
Ang unang reference sa Sabbath ay nasa Exodo 16,
kasama ang "Pagtitipon ng mana."
Sa ikaanim na araw, doblehin ang pagtitipon.
At magpahinga sa ika-pitong araw gaya ng ginawa ng Diyos.
May salita kaming ginagamit. "Higit pa sa pag-iingat ng Hudyo sa Sabbath,
iningatan ng Sabbath ang mga Hudyo."
Ito mismo ang kailangan ng mga tao sa puntong iyon.
Sa pamamagitan ni Moises, sinabi ng Diyos,
"Tigil. Tama na ang trabaho.
Isipin mo kung ano'ng mayroon ka.
Kung nandito ka at maiisip na walang mali sa sandaling ito,
magagawa natin ito."
Nang makaligtas sa gutom at sa poot ng Paraon,
hinarap ng mga Israelita ang bagong kaaway
habang naglalakbay papunta sa Bundok ng Sinai.
Di lang tayo ang narito.
Mga tao ng disyerto.
Lupain nila ito.
Marami sa sinaunang Near East ay hindi mga Israelita,
at mga kaaway ng mga Israelita.
Isang magandang halimbawa ang mga Amalekita.
Bilis! Moises!
Mga tulisan!
Sumalakay sila sa dilim.
Nilabanan namin sila, pero marami sila.
Kinuha ang mga babae at bata.
Kailangan ko pa ng tao.
Mga Amalekita. Mga mangangalakal ng alipin.
Dito tayo magkampo. Utusan mo sila.
Kunin natin ang mga kasama natin.
KAMPO NG AMALEKITA
Bilis. Pumuwesto na kayo.
Umalis ba ang mga Israelita na may mga espada, kalasag, at palaso,
at paano nila lalabanan ang mga Amalekita?
Ito talaga ay isang sinaunang Jewish midrash
na sinasabing inalis nila
ang mga sundalong Ehipsiyo na namatay sa Red Sea,
at naanod ang mga katawan nila sa pampang,
at ninakaw ang gamit nila.
Ito ay magandang sagot. Hindi ito ang sinasabi ng Bibliya.
Walang sinasabi sa Bibliya, pero mapapaisip ka, "Paano nangyari ito?"
Panginoon ko…
gabayan mo ang mga anak mo sa tagumpay.
Sabi ng Diyos, "Inilabas kita sa Ehipto
na may nakabukang braso at malakas na kamay."
At 'yon ang ginagawa ng mga braso ni Moises.
Nagsisilbi siyang simbolo.
Isang daluyan.
Joshua!
Nandito kami.
Nandito sila!
At hangga't nakatutok sila sa langit,
magtatagumpay sila sa laban.
Dali, wag kayong lumayo.
At kung hindi, mabibigo sila.
Bilis!
Napapagod na si Moises.
Pero nanatili ang mga braso niya.
Nagwagi ang mga Israelita mula sa laban.
-Ano 'yon? -Pinag-aagawan nila ang mga nasamsam.
Tama na!
Ang susunod na susuntok ay mamamatay!
Mamamatay!
Alalahanin ninyo kung sino tayo!
Isang bansa!
Bansa ng mga mananampalataya!
Tabi!
Paano ko pamumunuan ang mga tao?
Maglakad ka kasama sila sa pag-ibig.
At kung di ko mahanap?
Kung ganoon, nasa iyo ang mali.
Nawala ang pag-ibig sa atin noong bata pa tayo, di ba?
Di tayo makakalabas sa Ehipto ng pag-ibig lang.
Ang kuwento ng paglaboy sa disyerto ay tungkol sa isang grupo na…
na-trauma at nasaktan at magulo na nakalayang mga alipin
na nadadapa.
Isang bahagi ng aralin ay, maaaring bigyan ka ng Diyos ng pangitain,
ng pangarap.
Mas madalas, hindi ito mangyayari
sa paraang gusto mo,
pero mas magiging maganda ito.
Sa Lupang Ipinangako umaasa ang mga tao ng Diyos,
at akala nila ay may tiket sila.
Pero wala.
May mga bagay na dapat ayusin sa loob
bago ko kayo dalhin sa labas.
Ang Israel ay lumipat mula sa isang anyo ng pagkaalipin sa isa pa,
kay Yahweh.
Ang layunin ng kuwento ng Exodo ay hindi, "Maging malaya."
Ito ay, "Pumunta sa bundok para sambahin ang Diyos."
"Kunin ang Kautusan para makuha ang batas
para marunong kang kumilos at sumamba."
May espirituwal na paghihirap pa silang titiisin.
Kahit sila ay nakalaya na sa batas,
may tungkulin pa rin silang makalaya sa espirituwal.
Nandito ako para kausapin Siya.
Para hanapin Siya ulit.
Nakita na kitang ganito dati.
Di ko sila kayang pamunuan na wala ang Diyos.
Paano ako lalakad kasama nila at hahanapin Siya nang sabay-sabay?
Maraming taon na ang nakalipas,
dinala mo ang mga tupa ko sa pastulan
para makalaya ako at alagaan ang mga tao ko.
Mabuti kang lingkod.
May mga lingkod ka rin.
Pumili kang mabuti. Gamitin mo sila.
At pagkatapos ay pumunta ka sa Kanya nang may mabuting budhi
at humingi ng tulong.
Nagpakita ulit si Jethro.
At pinapanood niya si Moises na nagsasagawa ng negosyo
at tumatanggap ng iba't ibang tao na may mga hidwaan,
at si Moises lang ang hukom at hurado.
At nakita ni Jethro na ginagawa niya ito, at sinabi ni Jethro sa kanya,
"Di ka puwedeng magpatuloy ng ganito.
Mapapagod ka."
At sinabi ni Jethro sa kanya, "Ito ang dapat mong gawin."
At inilarawan niya kung paano gumawa ng sistema.
Si Jethro, sa tingin ko,
ay isang magandang halimbawa
ng isang taong hindi Hudyo
na nagbibigay ng magandang ideya
at kaalaman ng tradisyon niya para makatulong.
At matalino si Moises para tanggapin ang karunungan,
kahit na mula ito sa ibang kultura.
Nandito pa.
Ang kuwento ng buhay natin.
Paano kaya ito matatapos?
Kailangan kong humingi ng tulong sa Kanya.
Gagawin mo.
Ikuwento mo sa mga anak natin para maintindihan nila.
Sige na.
Muli, umakyat si Moises sa bundok para kausapin ang Diyos.
"May kulog at kidlat na may makapal na ulap sa ibabaw ng bundok.
Nabalot ng usok ang Bundok ng Sinai
dahil binabaan siya ng Panginoon gamit ang apoy.
Bumuga ang usok na parang galing sa pugon,
at nanginig ang buong bundok."
Nasaan ka?
Pumunta ako rito para hanapin ka!
Kausapin mo ako!
Tapos ka na ba sa akin?
Hindi pa ako tapos sa 'yo!
Naririnig mo ba ako?
Di ko alam ang gagawin, Diyos ko.
Di ko alam kung saan pupunta.
Naliligaw ako pag wala ka.
Isinakay kita sa pakpak ng mga agila
at dinala sa akin.
Kung susundin mo ang aking tinig at tutuparin ang aking tipan,
ikaw para sa akin ay magiging kaharian ng mga pari at isang banal na bansa.
Ito ang mga salita na iyong sasabihin sa mga anak ng Israel.
Lumipas ang mga linggo.
Naghintay ang mga Israelita sa baba ng Bundok ng Sinai
sa pagbabalik ni Moises.
Apatnapung araw at gabi na siyang wala.
Babalik siya.
Sila ay mga taong nabubuhay nang walang kasiguraduhan.
Sa unang pagkakataon, wala sa harapan nila ang pinuno nila.
Ang taong naglabas sa kanila, ang nagsilbing ama ng bansa,
wala siya roon.
At tumingala sila, at mayroong karanasang
napakaganda at nakakatakot.
Kapag di mo alam kung saan o paano ka mabubuhay,
o kung ano'ng mangyayari,
marami kang magagawang masama.
Ano 'to?
Kailangan natin ng diyos na kinikilala ng iba.
Isang diyos na gaya ng ibang mga diyos.
May Ehipsiyong ginto tayo.
Bago tayo umalis, tutunawin natin ito at gagawa ng diyos na poprotekta sa atin.
Pinrotektahan tayo ni Moises.
Naniniwala ka bang buhay pa ang kapatid mo?
Naniniwala ka?
Ikaw ang panganay na kapatid.
Oras na para bawiin ang posisyon mo.
"At sinabi ni Aaron sa kanila,
'Tanggalin ang gintong hikaw na nasa tainga ng inyong mga asawa,
anak na lalaki, at mga anak na babae, at dalhin ninyo sa akin.'
At tinanggap niya ang ginto mula sa kamay nila,
at ginawa niya ito gamit ang kasangkapang pang-ukit
at gumawa ng hinulmang baka."
Tandaan, ang pagsuway ang sanhi ng mga salot sa Ehipto.
Pero ito ang pagsuway ng mga tao sa kabilang panig ng disyerto
kung saan itinayo nila ang diyos na ito.
Ang pagsuway ang nagdulot sa kanila ng paglalakbay
na di dapat lalagpas ng sampung araw
para magtagal ng 40 taon.
Si Aaron, na kapatid ni Moises at ang pinakapunong pari ng Israel,
siya ang gumawa ng gintong baka
dahil natatakot siya
sa kaguluhan ng mga Israelita.
Kaya para kumalma sila, ginawan niya sila ng diyos.
Si Moises ay bumaba mula sa Sinai
sa sandaling nag-aalay sila ng pagsamba sa gintong baka.
Nakakalungkot.
Si Moises.
-Moises! -Moises!
Moises!
Moises.
Moises!
Wala.
Para lang sa wala.
Sa sobrang dismaya at galit ni Moises,
kinuha niya ang dalawang tablet kung saan nakasulat ang Sampung Utos
at binasag ito.
Kinokontrol ng galit ang mga isyu.
Iyan ang tema na nakikita mo sa buong buhay ni Moises.
Marami tayong matututunan sa paglaban sa galit.
Si Moises ay isang tao na madaling magalit,
at kailangang matutunan kung paano mapapabuti ang sitwasyon.
Tulong.
Ano ito?
Sumagot siya.
Sinagot niya ang tawag ko.
At ibinigay niya sa akin ang dakilang regalo.
Ang mga batas niya.
At kayo…
dinurog n'yong lahat ang puso ko.
Kaya dinurog ko rin ito.
Para baguhin ang mga nakaraang araw…
kailangan ng kapatawaran.
Naaalala mo?
Iwan n'yo ako.
Ngayon din.
Ano'ng nagawa ko, Panginoon ko?
Umalis ka na.
Panginoon ko.
Nabigo kita, Panginoon ko.
Oras na.
Isang beses akong nagpakawala ng baha at si Noah lang ang iniligtas.
Kaya kong magpakawala ng apoy ngayon at ikaw lang ang maililigtas.
Para sunugin sila? Sunugin silang lahat?
Pero, Panginoon ko,
baka nasa Lupang Ipinangako na kami kung di mo ako dinala rito.
Di sana ito mangyayari.
Para saan pa ang pagpunta mo roon
kung di mo alam kung paano mabuhay roon?
Maaaring may kalayaan ka, pero di mo ito mapapanatili nang walang katotohanan.
Magsisimula tayong muli.
Hindi!
Patawarin mo sila. Patawarin mo kami. Patawarin mo ako.
Magpatawad ka.
Muli, sinabi ng Diyos,
"Papatayin ko ang lahat, at magsisimula ulit ako kasama ka."
At kinausap siya ni Moises.
Parang padalus-dalos. Pag-isipan mo ito.
Ano'ng sasabihin ng mga Ehipsiyo? Dinala mo kami sa disyerto para patayin?
Pakawalan mo sila.
Nagrebelde sila sa 'yo.
Sa Diyos.
Pakawalan mo sila.
Nararapat silang mamatay.
Gawin natin silang halimbawa sa iba.
Hindi ka dapat pumatay.
Ito ang batas.
Anong batas?
Ang sinira ko. Pakawalan mo sila.
Bigkasin mo ang batas, Moises.
Bigkasin natin sa isa't isa
hanggang sa di na natin kailanganin.
Dahil ang mga batas ay isusulat sa atin.
Wag kayong gagawa ng anumang inukit na diyos-diyosan.
Wag kayong magkaroon ng ibang Diyos bukod sa akin.
Hindi n'yo dapat gamitin ang pangalan ng Panginoon sa walang kabuluhan.
Wag kayong magnanasa.
Hindi dapat…
Ang tunay na nagpalayo ng damdamin sa mga anak ni Israel sa disyerto
ay ang kawalan ng tipan.
At ang dahilan kung bakit nanatili sila sa disyerto nang matagal
ay para isara ang tipan.
Puwede silang dalhin ng Diyos sa lupain ng Canaan, pero di pa sila handa.
Alalahanin ang araw ng pangilin
at panatilihin itong banal.
Igalang n'yo ang inyong ama at ina.
Wag kayong makikiapid.
Wag kayong magsasabi ng di totoo laban sa inyong kapwa.
Hindi ginagamit ng Bibliya ang salitang "utos."
Sinasabi nitong sampu, pero may sampung bagay,
sampung d'varim, sampung isyu, sampung tuntunin.
Ang unang lima ay tungkol sa relasyon ng tao sa Diyos.
Wag kang magkakaroon ng ibang diyos bukod sa akin.
Wag mong gamitin ang pangalan ng Diyos sa walang kabuluhan.
Ang huling limang utos ay pakikipagkapwa.
Tungkol ito sa mga taong nagkakasundo,
gumagawa ng tama nang magkasama.
Wag kang mag-imbot sa bahay ng kapitbahay mo
o kahit anong pag-aari ng iyong kapitbahay.
Sabi ng Diyos, "Di puwedeng wala kang istraktura.
Di kita inilabas para maging wala. Inilabas kita para maging katangi-tangi.
Kaya ang mga batas na ito ang simula ng moral na batas
na babaguhin ang buong mundo."
Ina?
Bakit ka malungkot, Moises?
Sa lahat ng pagkakamali ko.
Para sa lahat ng natitira kong gawain.
Magaling ang ginawa mo.
Inilabas mo sila sa Ehipto gaya ng utos ng Diyos.
Binigyan mo sila ng batas.
Binigyan mo sila ng buhay.
Ano pa
ang hihilingin mo sa sarili mo?
Kailangan ko silang samahan sa Lupang Ipinangako.
Kusa silang makakarating doon.
Nang wala ka.
Ang tatlong malalaking manlalaro sa kuwentong ito,
sina Moises, Aaron, at Miriam,
Hindi sila nakapunta sa Lupang Ipinangako.
Halika.
Ang pinakamadamdamin at kalunos-lunos na sandali
sa buong Bibliya ay si Moises,
na inatasan ng Diyos
na gawin ang mahirap at mapanganib na gawain,
ay pinamunuan ang mga Israelita sa disyerto sa loob ng 40 taon
at tapat na ginawa ang gawain hanggang matapos,
pero hindi pinayagang sumama sa mga anak ni Israel sa Lupang Ipinangako.
Nakakadurog ng puso.
Tingnan mo, Moises.
Hayun.
Ang pagtanggi ni Moises na makapasok sa Lupang Ipinangako
ay sumasalamin sa akin sa kontemporaryong paraan
sa buhay ni Martin Luther King, Jr.
Noong gabi bago siya mamatay, inulit niya ang sinasabi ni Moises.
Sabi niya, "Nakapunta na ako sa tuktok ng bundok.
Nakita ko na ang Lupang Ipinangako.
Di man kita kasama, pero narito ako para sabihing,
makakarating ka roon."
Parang dinadala niya si Moises sa sandaling iyon.
At kung mahalaga ang kuwento ni Moises,
at 'yon ay kahit sandali, narating mo ang Canaan,
kahit sandali, may kalayaan ka sa pangalan,
kailangan pa rin ng paghihirap.
Ang kailangan para makalaya
ay iba kaysa manatiling malaya.
Lupang Ipinangako.
At di ako makakarating doon.
Hindi.
Pero makakarating ang mga anak mo.
Moises?
Pumasok ka na.
Halika.
"At si Moises, ang lingkod ng Panginoon,
ay namatay doon sa Moab, gaya ng sinabi ng Panginoon.
Mula noon, walang propeta ang tumayo sa Israel tulad ni Moises
na nakita ang Panginoon nang harapan…
na gumawa ng mga senyales at hiwaga
na ipinagawa sa kanya ng Panginoon sa Ehipto,
kay Paraon, sa lahat ng opisyal niya, at sa buong lupain niya.
Sapagkat walang sinuman ang nagpakita ng kapangyarihan
o gumawa ng kahanga-hangang gawain na ginawa ni Moises
sa paningin ng buong Israel."
Nagsalin ng Subtitle: Pauline Rica