DALAWAMPU'T LIMANG TAON NA ANG NAKAKARAAN, RUMESPONDE ANG NYPD SA PINAKAMALAWAK
NA PAGPATAY SA KASAYSAYAN NG UNITED STATES.
Mga totoong karanasan 'to. Buong detalye ng mga nangyari.
Ito 'yong pinakamalawak na pagpatay na nahuli namin.
Libo-libo ang namatay sa attack na 'to.
Hindi kami handa para do'n.
Hindi kami handa bilang mga tao, hindi pa kasali 'yong usapang trabaho.
Parang wala akong control sa sitwasyon, di tulad pag nag-iimbestiga ako.
Parang sinusubukan ko lang mabuhay no'ng araw na 'yon.
Malalaman mo talaga kung ga'no ka katatag.
Malalaman mo 'yong halaga ng pagiging team player.
Malalaman mo 'yong pagkatao ng partner mo.
Malalaman mo 'yong halaga ng buhay mo.
Tingin ko, kalahati ng city may kilala
o may kamag-anak na namatay sa Trade Center.
Pero matagal na 'yon.
May mga tao ngayon na hindi naranasan 'yong gano'ng bagay.
Hindi nila alam 'yong pakiramdam ng totoong trahedya.
Saka 'yong pagkakaisa ng buong city.
Hindi mahalaga ano'ng background mo, ano'ng lahi mo.
Lahat kami, tao no'ng araw na 'yon.
Makalipas ng dalawampu't limang taon,
'yon pa din ang araw na nagbago ng buhay ko.
'Yong mundo bago ang September 10, wala na 'yon.
Nagdala 'yon ng 20 taong digmaan.
Nagbago 'yong buong buhay ko.
Nagbago 'yong buong mundo.
Trabaho naming siguruhing makakauwi at makakatulog kayo sa gabi.
Importanteng malaman ng pamilya sino'ng pumatay sa kamag-anak nila.
Pinakamahalaga 'yong malasakit mo sa mga biktima.
Gusto kong malaman 'yong totoong nangyari.
Ano ba talagang nangyari?
Gusto mong alamin 'yong totoo.
Gano'n ang ginagawa ng mga detective.
Likas na sa 'yo 'yong tumulong sa tao.
Sa New York City, sa NYPD…
ito na 'yon.
Ang ganda-ganda talaga pag tinitingnan 'yong mga tower galing sa baba.
Lalo na pag bata ka, gagawin mo 'to.
Pataas lang 'yon nang pataas na parang hagdan papuntang langit.
Nagtrabaho 'yong Tita JoAnn ko sa World Trade Center.
Nagtrabaho siya sa 103rd floor at 105th floor
ng North Tower.
Nagtrabaho siya para sa Cantor Fitzgerald, isang brokerage firm.
Eighteen lang siya no'ng magtrabaho do'n.
Naging vice president, saka partner siya.
Tita ko si JoAnn, pero para ko na siyang kapatid.
Lagi niya 'kong inaalagaan. Sinisigurado niyang hindi ako mapapaaway.
Mas matanda lang siya nang 13 years.
No'ng nagtrabaho siya do'n,
sinama niya 'ko sa Trade Center, first time ko 'yon.
Pag five years old ka,
excited ka sa mga bagay na hindi mo pa nakikita dati.
Kaya no'ng sumakay ako sa elevator, para akong nasa rocket ship.
Ilang minuto kang nasa loob, paakyat ng ilang daang palapag.
Pumuputok 'yong tenga mo. Tapos lalabas ka.
Paglapit mo sa mga bintana, para kang…
Matagal makababa do'n.
One hundred ten floors 'yon kada tower.
Mahigit 50,000 tao ang andun kahit sa normal na araw.
May sariling zip code 'yong mga building.
Masyado 'yong…
Isipin mo na lang, kahit sa'n ka nakatira sa United States,
kada area may zip code.
May sariling zip code 'yong dalawang building.
Dinisenyo 'yon na makakatagal sa malalakas na hangin, bagyo,
tama ng kidlat, saka pagbangga ng eroplano.
Akala ng lahat, hindi 'yon nasisira.
Lima ang napatay at 1,000 ang napinsala ng bomba
sa pagsabog na yumanig sa World Trade Center
at naghatid sa Lower Manhattan sa matinding kaguluhan.
May terrorist attack no'ng February 1993.
Naglagay ng mga pampasabog sa van 'yong mga terorista,
tapos ipinark sa garahe sa ilalim.
Sumabog 'yon, pero maliit lang 'yong sira.
Sabi no'ng katabi ko, "Grabe, ang galing ng mga tower na 'to."
"Kinaya nila 'yong malakas na pagsabog. Hindi ako makapaniwala."
Hindi ko talaga inakala na target 'yong Twin Towers
ng mga terorista hanggang no'ng araw na 'yon.
Tapos naisip ko, simbolo sila ng katatagan.
Simbolo ng dangal.
'Yong kahit lumipad ka sa Atlantic Ocean,
makikita mo 'yong Twin Towers.
No'ng susunod na taon, naglagay sila ng mga sementong harang
para walang makakalapit
na truck o kotseng puno ng kahit anong device na sumasabog.
Tapos mararamdaman mo, "Okay, hindi na mauulit 'to."
Tuesday 'yon.
Maganda 'yong panahon.
Wala akong maalalang ulap sa langit.
Kailangan kong pumunta sa korte.
Nasa Anti-Crime Unit ako, e.
Pupunta ako sa trial para sa kaso ng mandurukot.
Sumakay ako ng ferry.
Bumaba ako ng bangka sa Manhattan side.
Tapos naglakad ako papunta sa train station.
Habang naglalakad ako, ilang hakbang pa lang mula sa ferry,
nakarinig ako ng mga pagsabog.
'Yong tunog parang…
Sabi ko talaga, "Ano ba 'yon?"
Pero naglakad pa din ako.
Sumakay ako sa subway papunta sa korte.
Dapat andun na 'ko nang nine.
Gumising ako sa dorm ng mga detective sa 13th Precinct.
Pag pulis ka,
minsan ilang araw kang hindi nakakauwi.
Nag-sign in ako, tapos naaalala ko, ABC News 'yong palabas.
Nakita kong binanggan ng eroplano 'yong Twin Towers.
Parang missile 'yong tunog, hindi eroplano.
Biglang may malakas na pagsabog.
Tinawagan ako ng dispatcher. May maliit na Cessna daw
na bumangga sa World Trade Center.
Nakita ko galing sa West Side Highway
na hindi maliit na Cessna 'yon.
Sobrang laking eroplano no'n.
Walanghiya!
Police mode agad ako.
Alam kong sa nangyaring 'yon,
siguradong maraming masasaktan.
Kakahatid ko lang sa PS 116 ng dalawang anak kong lalaki
no'ng narinig ko 'yong sa radyo.
May malaking trahedyang nangyayari sa New York City ngayong umaga.
Bilang detective commander sa Manhattan,
siguro nag-iisa lang sa NYPD na nakatira sa Manhattan,
alam kong aasahan akong rumesponde.
Kaya umuwi ako para magpalit, isa sa mga iilang tao
na nagsuot ng suit para rumesponde sa World Trade Center.
Napagalitan ako no'ng May,
kasi rumesponde ako sa homicide na hindi naka-suit.
Nasa 19th Precinct ako sa patrol borough ng Manhattan North.
Sobrang tindi talaga no'n.
Pakikilusin nila 'yong mga tao sa New York City
para rumesponde sa Trade Center.
Pulis ako no'n sa 19th Precinct kasama ni Pete Panuccio.
Tinawag sa desk 'yong unang one-in-eight para kumilos.
Walong officer, isang sergeant.
Papunta na kami sa One World Trade Center.
Kasama si Joanne Dowd sa unang grupo ng mga pulis ng 19th Precinct
na umalis nang naka-van.
Dapat magkikita kaming lahat sa Church and Vesey.
Kasama ko do'n 'yong lieutenant. Sabi ko, "Sumakay na tayo sa kotse."
"Pumunta na tayo do'n."
Nasa tren ako.
Bababa ako sa municipal building na lagi n'yong nakikita sa Law & Order.
Habang naglalakad ako sa mga kilalang pillar na 'yon,
lahat ng tao, nakatingala.
Sumunod 'yong mata ko sa tinitingnan nila.
Nakita ko 'yong malaking butas sa North Tower.
Ang laki ng mga tower na 'yon.
Libo-libong tao ang nasa bawat building kada araw.
Marami akong kilalang andun.
Tumawag agad ako sa 212-938-5029.
Office number 'yon ni JoAnn.
Narinig ko 'yong beep, beep, beep. Hindi 'yon 'yong karaniwang busy sound.
Para siyang "out-of-service" na beep tone.
Nine o'clock na. Nasa trabaho na siya.
Sabi ko, "Naku po."
Kailangang pumunta do'n.
Tapos bigla na lang…
'yong unang tunog na akala ko nag-e-echo,
narinig ko nang walang echo.
Malakas na pagsabog.
Talagang bumagsak ako sa semento.
May pangalawang eroplano.
Nasa 78th floor kami ng South Tower.
Kaya lang ako nakaupo dito ngayon, kasi nakatayo kami
sa kabilang side kung sa'n pumasok 'yong eroplano.
Napasubsob ako sa sahig. Hindi ko alam kung bakit.
Nagdilim na lahat.
May mga umiiyak, saka sumisigaw.
'Yong katabi kong babae, kilala ko siya, tinulak ko siya nang konti.
Sabi ko, "Okay ka lang?"
Hindi siya sumagot, kaya alam kong wala na siya.
Ang daming patay na nakahandusay kung saan-saan.
Sobrang pangit, ang gulo-gulo, saka walang nakakaalam sa nangyayari.
'Yong homicide squad, kasama ng iba pa,
may emergency mobilization sa lugar na 'yon.
Nasa sasakyan kami ng dalawang partner ko,
nakabukas 'yong mga ilaw at sirena, galing kami sa 13th Precinct.
Bigla na lang naming nakita 'yong usok na lumalabas sa South Tower.
Tapos saka mo lang maiisip na may bumangga sa isa pang tower.
-Oh my goodness. -Diyos ko.
May isa pa.
Diyos ko po.
My goodness.
Nagtinginan kaming lahat sa kotse, sabi ko,
"Hindi aksidente 'to."
Una talagang pumasok sa isip ko, 'yong asawa ko.
Nagtatrabaho siya sa kompanyang tinatawag na Salomon Smith Barney.
Alam kong nasa city siya.
Alam ko ding may kliyente siya
sa isa sa mga building ng Trade Center.
At alam kong palagi siyang andun.
Doon talaga umikot 'yong isip ko.
May cell phone ako, lumang flip phone 'yon,
na parang StarTAC o kung anumang tawag do'n.
Naaalala kong sinubukan ko siyang tawagan sa trabaho,
tinawagan ko 'yong cell phone niya, pero ayaw pumasok ng tawag ko.
Dead air lang.
Walang signal o kahit ano.
Nagkakagulo talaga 'yong buong city.
Iniiwan ng mga tao 'yong sasakyan nila sa gitna ng mga intersection.
Hayaan na 'yang kotse! Tara na!
Sinusubukan na naming makarating sa pupuntahan namin,
sa Church and Vesey.
Naipit kami sa gitna ng Maiden Lane,
hindi kami gumagalaw.
Bumaba na kami, tapos iniwan na namin 'yong van.
Tumakbo na kami papunta sa World Trade Center.
Habang palapit na kami sa mga tower, tumingala kami.
Tapos nakasabit na 'yong mga tao sa mga bakal.
Bumubuga 'yong maitim na usok.
Nagpapadala ng sulat 'yong mga tao.
"Tulungan n'yo ako. Andito ako sa floor na 'to."
Sobrang…
Para kang…
Ang hirap paniwalaan.
Tapos sabi ng sergeant mo, "Tara na. Kumilos na tayo."
"Kailangan na nating makarating sa pupuntahan natin."
"Sasabihin nila kung ano'ng dapat gawin."
Pambihira 'yong sunog na nangyayari sa 78th floor.
May maririnig kang pumuputok, tapos hindi mo alam 'yong nangyayari,
pero lumalala lang 'yong sunog.
May galing sa kisame na bumagsak malapit sa ulo ko.
Maiisip mo,
"Kalokohan 'to. Kailangan ko nang makaalis dito."
Iniisip ko, "Nasa 78th floor ako ng nasusunog na building.
Hindi ko alam pa'no makalabas."
Una mong maiisip na tulungan 'yong mga taong nakakasalubong mo.
Kaya dumeretso ako,
tapos hinablot ako ng sergeant ko sa batok
at hinila ako.
Tapos may tumalon…
bumagsak siya sa harap ko.
May napatay siyang nasa harap ko.
Grabe talaga.
Ang hirap panoorin.
Wala kaming magawa.
Iba na 'yong nakita mo, pero mas matindi 'yong tunog.
Sorry, a.
Pag may nahulog na katawan
nang gano'n kataas,
parang nababasag na bubog.
Wasak talaga siya.
Homicide detective ako sa New York City kaya nakakita na ako ng patay,
nakakakilabot na murder scene,
karahasan, mga gano'ng bagay.
Isa sa mga pinakanakakabahala na hinding-hindi ko makakalimutan,
'yong mas pipiliin pa ng mga taong 'to na tumalon at mamatay
kesa masunog nang buhay.
Wala kang pagpipilian, e.
No'ng nasa 78th floor ako, naisip ko,
"Kailangan ako ng dalawang anak ko, pero di ko alam pa'no lalabas dito."
Sobrang daming harang, tapos ramdam mo 'yong init.
May nakasalubong akong dalawang babae, may dumating na dalawang lalaki,
tapos may nakita kaming bakanteng hagdan.
Nakababa kami hanggang 75th floor.
May dalawang bombero ng New York City na paakyat sa hagdan.
Meron silang malalaking tangke sa likod. May dala-dala silang equipment.
Sabi namin, "Pumunta kayo sa 78, kasi sobrang lala do'n."
Naaalala ko, sabi nila sa 'min,
"Wag n'yo na kaming alalahanin. Isipin n'yo ang sarili n'yo."
"Lumabas na kayo. Kami na'ng bahala sa 78."
Magigising ka talaga sa takbo ng isip ng mga tao.
Kung pa'no rumeresponde ang first responders sa gano'ng sitwasyon.
Tara na!
Naglalabas na ng mga tao sa building 'yong Lower Manhattan precincts.
Kasama namin 'yong Upper Manhattan precincts.
Lumipat kami sa Park Place,
nasa kabilang kalsada 'yon mula sa World Trade Center.
Nag-assign sila ng apat na pulis kada floor para tumulong sa evacuation.
Habang bumababa, may nadaanan kaming mga harang
na nilaktawan namin para makarating sa 40th floor.
May pulis sa elevator na nagsasabing
"Sakay na. Ilalabas ko kayo."
Bumaba kami sa first floor.
Puro alikabok at kung ano-anong kalat 'yong buong first floor.
Nakakakilabot. Wala ka nang makita sa nasa harapan mo.
Lumabas kami sa pinto.
Hindi ko talaga naiintindihan kung ano'ng nangyayari.
Pinakatamang paglalarawan do'n, "delubyo".
Sa paningin ng triage, siguro mukha akong singlala ng iba
kaya nilapitan at inakay ako ng pulis.
Hindi ko siya kilala. Wala akong alam sa kanya.
Basta ang alam ko lang, may tumutulong sa 'kin.
Tapos may kumuha ng picture ko.
Inalalayan ako no'ng pulis para iupo ako sa bangketa.
Saka ako dinala sa ambulansya.
Tapos bumalik na siya sa building.
Nag-drive ako papunta sa World Trade Center.
Pagdating ko sa lugar,
may makina ng eroplano sa gitna ng kalsada.
Naisip kong kunin 'yong serial number no'n
para makilala 'yong eroplano.
Sa totoo lang, dahil sa stress,
naging detective ako kahit na dapat naging boss ako.
Kinailangan kong magising mula sa sitwasyon.
Lumakad ako papunta sa pansamantalang headquarters
na nasa kabilang kalsada mula sa South Tower
para tumawag sa mas mataas na headquarters ko.
Malapit na 'ko sa World Trade Center.
Nakatayo ako do'n. Iniisip ko, "Ano'ng gagawin ko?"
Hindi kami nag-train sa academy para sa ganito.
Hindi nila tinuro 'to.
Twenty-seven years old ako.
Baka 28, alinman sa dalawa.
Bata pa ako no'n kung tutuusin.
Ano'ng gagawin ko? Naisip ko, "Pa'no ko…"
"Pa'no ako aakyat para kunin siya do'n?"
Mula pagkabata ko, andun na si JoAnn.
Proud siya sa career ko.
Andun siya no'ng grumaduate ako sa police academy.
No'ng bumili ako ng bahay, pinautang niya 'ko ng $3,000.
Lagi ko siyang maaasahan.
Pa'no ko siya tutulungan ngayon?
Naghahanap ako ng gabay.
Tapos nakasalubong ko 'yong lieutenant ko no'n.
Naglalakad kami pa-south, nasa harap kami ng Verizon Building.
May narinig akong umuugong.
Hindi gumagana 'yong cell phones.
May kausap ako sa landline.
Tapos nanginig 'yong telepono, saka gumapang sa mesa.
Naisip ko baka subway 'yon.
Naramdaman kong gumalaw 'yong sahig.
Lumakas 'yong ugong.
Akala namin, may sumabog. Gano'n kalakas.
Pero parang gumugulong. May gumugulong nang malakas.
Parang…
Tapos nakita ko na lang, mula 30th floor pababa…
Oh my God!
-Dapa! -Doon kayo!
Ilang kanto mula sa Trade Center,
puro puting usok 'yong binubuga kung asan 'yong South Tower dati.
Oh my God!
At papunta 'yon nang mabilis kung asan kami
ng partner ko.
Nagtinginan na lang kaming dalawa, tapos nagsimula nang,
gaya ng tawag natin, "kumaripas ng takbo."
Tumakbo kami nang mabilis para magtago sa Syms department store.
Sabi ng lieutenant ko no'ng sandaling 'yon,
"Tang ina, takbo!"
Umalis na kayo dito!
-Bilis! -Dali!
Tapos lahat ng pulis na kasama ko
na nakalinyang tumutulong sa evacuation,
tumatakbo papunta sa 'kin na parang mga toro.
Tapos sumubsob ako sa bangketa,
nasagasaan pa nila ako.
Hindi mo naman sila masisisi, e.
Pero nagalit talaga ako.
Narinig kong tumunog 'yong tuhod, saka likod ko.
Naramdaman ko agad 'yong sakit.
Para 'kong napako sa gilid ng kalsada.
Hindi ako makagalaw.
Tapos may dalawang lalaki galing sa 23rd Precinct
na hindi ko nakuha 'yong pangalan,
gano'n din 'yong nangyari sa kanila.
Sabi nila, "Kaya mong lumakad?" Sabi ko, "Kaya kong tumakbo. Tara."
Bilis!
Sinubukan naming makalampas sa harang, pero hindi kaya.
Kaya pumasok na lang kami sa Broadway,
tapos lumuhod at nagtago kami hangga't kaya namin.
Sinusubukan naming makapasok sa 7 World Trade,
na nasa bandang north ng mismong Twin Towers.
Parang 'yon 'yong pinakaligtas na taguang nahanap namin.
Naka-lock 'yong mga pinto.
Bubunutin ko na sana 'yong baril ko para barilin 'yong bubog.
Ayokong abutin sa kalsada.
May nagbukas ng pinto mula sa loob, sumisigaw.
"Pasok kayo!"
Tumakbo kami papasok.
Para kang nasa babasaging kahon na dalawa o tatlong palapag ang taas.
Nababasag 'yong bubog sa loob, pati sa front lobby,
tapos mabilis napupuno 'yong lugar ng dumi at alikabok.
'Yon talaga 'yong pinakanakakatakot na sandali ng buhay ko.
Nalagay na 'ko sa mga nakakatakot na sitwasyon sa trabaho ko, a.
Pero bigla kong naisip na…
"Dito na 'ko mamamatay."
Parang may mga bagay na bumabagal habang 'yong iba, bumibilis.
Nakakabilib 'yong kayang iproseso ng utak.
Hindi ako relihiyosong tao.
Pero pag sa tingin mo mamamatay ka na, dapat ayusin mo na agad 'yong buhay mo.
Kaya 'yon 'yong parang…
Sabi ko, "Diyos ko…"
Fourteen years na 'kong hindi umiinom no'n.
Ang unang pumasok sa isip ko,
"Alam mo, Diyos ko? Salamat sa nakaraang 14 years."
"Alagaan n'yo po 'yong pamilya ko."
Tapos naisip ko, "Eto na 'to. Tiisin mo na lang."
Napuno na ng usok 'yong building na pinagtataguan ko.
Tapos naalala ko,
natutunan ko sa elementary school na pag may makapal na usok,
dapat dumapa ka, tapos gumapang.
Ang kaso, 'yong usok na 'to,
mas makapal sa baba, tapos manipis sa taas.
Kaya nalito ako at pinagdudahan ko lahat ng natutunan ko
kay Sister Elizabeth sa Our Lady of Snows no'ng 1968.
Wala na! 'Yong buong tower!
Wala na!
Anak ng pucha!
Sa 7 World Trade,
walang tumama sa 'min, walang malalaking gumuho.
Hindi ka patay.
Magtrabaho ka. Tumulong ka.
Halos wala kang makita sa loob ng building.
Meron akong dalang pangit na flashlight,
tapos may narinig akong mga tao na sumisigaw sa escalator
kaya umakyat ako.
Ako lang 'yong pulis do'n.
May lalaki, building…
Di ko alam kung fire marshal o security guard siya.
Sabi niya, "Salamat sa Diyos, may pulis."
Sabi ko…
"Oo, andito ang sandatahang lakas. Ako lang 'to, wala nang iba."
Bumagsak 'yong South Tower.
Kailangan naming magkita-kita.
Naglakad kami papuntang North Tower.
May mga bombero.
Binubuhusan nila ng tubig 'yong mga mata nila.
Umiiyak sila.
May mga civilian na nakalabas sa building.
May naaalala akong lalaki, hinila ko. Niyakap ko siya.
Matanda na. Mas matanda kesa sa 'kin. Siguro nasa forties…
Umiiyak siya, tapos…
Gulat na gulat.
Ako din, e.
Sabi ko, "Magiging ayos ang lahat."
Humupa 'yong alikabok.
Pumunta kami sa tinatawag ngayon na "Ground Zero"
para mapabilis 'yong evacuation.
Pagdating namin do'n, wala na 'yon do'n.
May piraso ng building sa gitna ng Church and Vesey.
'Yong South Tower kahit na pangalawang binangga,
'yon 'yong unang bumagsak, kasi sa mas mababa tinamaan.
Kaya mas napahina 'yong building.
Pagkatapos ng '93 bombing sa World Trade Center,
dumaan kami sa training na hindi kayang pabagsakin ng eroplano 'yong tower
nang dahil lang sa matinding puwersa.
Pero handa na 'kong baguhin 'yong pag-iisip ko.
Umalis na kayo. Pabagsak na 'yong isa pang tower.
-Sinabi ba nilang— -Oo, babagsak na.
Naghanay kami ng mga pulis
para palayuin 'yong mga tao sa building,
kasi halata namang babagsak na 'yong pangalawang building.
-Umalis na kayo! -Aalis na kami!
May nakita akong ilang EMS. Sabi ko, "Tol, ano'ng ginagawa n'yo?"
Sabi niya, "Babalik kami sa building."
Sabi ko, "Baliw ka."
Sabi niya, "Hindi, may mga tao pa do'n na kailangang ilabas."
Tapos para akong duwag,
kasi paalis na ako, e.
Sabi ko, "Sige, bahala na."
"Hindi ako mapapahiya sa bombero, kaya dito lang ako."
Alis! Bilisan n'yo!
May antenna 'yong North Tower sa tuktok. Tapos tumabingi na siya.
Nakarinig kami ng mga ingay.
Ako, narinig ko.
Parang lumalangitngit.
Dalawang kalsada 'yong layo namin.
Dinig mo 'yong ugong.
Saka ko nakita 'yong tower na bumagsak.
Bumabagsak na 'yong tower!
Lumayo kayo! Lumayo kayo!
No'ng bumabagsak 'yong building, parang nakikita ko 'yong mga anak ko…
na tinatawag ako
para tumakbo nang mabilis.
Tapos dumapa.
Halikayo dito.
Nagtago ako sa gilid ng kalsada.
'Yong mahigit 100 kilong taba ko,
pinagkasya ko sa six inches na bangketa para makaligtas.
Naalala ko 'yong training ko sa military, 'yong paa ko ang nakaturo sa pagsabog.
Parang may hangin ng malakas na bagyo.
Tumingin ako sa kanan ko, may tumumbang truck.
Tapos biglang naging madilim.
Wala akong makita.
Tapos sobrang tahimik ng lahat.
Inisip ko kung patay na 'ko.
Wala akong nararamdamang sakit.
Tapos biglang hindi talaga ako makahinga.
Kinailangan kong ilapit 'yong kamay ko para kunin sa bunganga ko
'yong mga tipak ng semento.
Tapos umubo ako, napaluhod ako.
May babaeng humila sa 'kin.
Dinala ako sa fire hydrant para hugasan 'yong mga mata ko.
Binigyan niya 'ko ng tubig.
Nakikita ko pa din 'yong mukha niya.
Sa totoo lang, 'yon ang magandang sandali ng araw na 'yon.
May taong tumulong sa 'kin no'ng kailangan ko ng tulong.
Umaasa akong nakalabas si JoAnn.
Umaasa akong nakalabas 'yong mga katrabaho niya.
Umaasa ako na halos lahat ng tao, nakalabas.
Sa gano'ng klase ng pagkabigla,
hindi mo na maiisip 'yong tindi ng mga nakikita mo, e.
Nasa Syms department store kami.
Balot ng takot 'yong mukha ng mga nagsa-shopping do'n.
"Kailangan silang ilabas. Kailangang kumilos."
Kung anuman 'yong nasa usok na 'yon, parang nasunog 'yong mga mata ko.
Kaya kumuha kami ng mga naka-display na pocket square,
binasa, at pinamigay namin.
Lahat ng mga empleyado, saka mga tao do'n,
sinabihan naming takpan 'yong mukha nila ng pocket square,
tapos subukang wag singhutin kung anuman 'yong usok na 'yon.
Pinapila namin lahat para lumakad pa-south papunta sa tubig.
Lumakad na kayo. Sige na.
May mga nakahandang ferry, saka mga taong may private boat.
Sinusundo nila 'yong mga tao para makaalis sa Manhattan.
Wala kaming balak umalis ng mga partner ko.
Sabi namin, "Ano na'ng gagawin natin?"
Di ko matiis isipin ulit 'yong asawa ko,
saka kung ligtas siya.
Sinubukan ko ulit siyang tawagan sa cell phone ko,
pero wala pa din.
Wala akong matawagan. Walang signal, e.
Hindi ako makatawag.
Walang communication.
Nasa isang tower 'yong antenna na sumasaklaw sa karamihan ng broadcast,
mga cell phone, TV, saka radyo.
Kaya wala kaming communication sa ibang agency.
Pero may point-to-point communication kami sa police department.
Kaya maririnig mo 'yong transmission ng isa't isa.
Nasa north ng Vesey Street ang command post.
10-4.
Pero wala nang iba.
Saka sobrang tahimik.
Ang maririnig mo lang, 'yong alarm ng mga bombero
para sa mga oxygen na dala nila sa likod nila.
Sobrang tahimik,
pero nakakabingi
sa canyon na 'yon na bahagi ng Manhattan.
Isa sa mga naranasan ko no'ng araw na 'yon…
pag binabalikan at iniisip ko, 'yong lungkot.
Nahiwalay ako sa mga katrabaho ko.
Mahirap 'yon sa pulis.
Sa gitna ng kalamidad,
talagang naging
parang sobrang bigat ng pakiramdam, kasi napahiwalay ka, e.
Sabi ko, "Titingnan ko kung mahahanap ko 'yong mga dapat kasama ko."
Napadaan ako sa bar.
Sobrang weird.
Bigla akong may naisip.
Walang magagalit sa 'yo kung pupunta ka sa likod ng bar…
kukunin mo 'yong bote ng Johnnie Walker, tapos magsasalin ka ng shot.
Sa lumalaban sa pagkalulong sa alak,
andun lang siya, nagsasabing
"Hindi naman makakasama 'yong isang lagok."
'Yon 'yong mga usapang tumatakbo sa bungo ko.
Tapos sabi ko…
"Wag ngayon. May trabaho pa 'ko."
Kaya…
Hanggang ngayon, hindi ako umiinom. Malapit nang mag-38 years.
One-star chief ako na namumuno sa mga detective sa Bronx.
Nagmadali kami papunta sa city.
Pumunta kami sa Trinity and Liberty
no'ng bumagsak 'yong North Tower.
Naalala kong may Burger King sa kanto ng Trinity and Liberty.
Kaya kinuha ko 'yong pagkakataon
na gawing pansamantalang headquarters 'yong Burger King.
Nagbigay ako ng mga assignment,
tapos pakalat-kalat kami buong araw.
Dumadating sa city 'yong mga pulis galing sa Brooklyn, sa Upper Manhattan.
Nag-iisang panahon 'yon sa career ko na ayokong pumasok sa trabaho.
Gusto kong makasama sa bahay 'yong pamilya ko.
'Yon ang priority ko, pero kailangan kong isantabi 'yon
at sumugod mula Queens papuntang Manhattan.
Galing ako sa Bronx.
Sira 'yong sasakyan ko no'ng araw na 'yon.
Tapos nakakaloka, kasi sarado lahat.
Tinigil 'yong mga tren.
Lahat naglalakad galing Manhattan.
Sinubukan kong makisakay papunta sa city, pero wala akong masakyan.
Kaya sumakay ako sa punong-puno na bus sa Lexington Avenue.
Naaalala kong bumaba ako sa 21st Street at naglakad papunta sa presinto.
Marami akong kakilalang nawawala.
Walang nakakaalam kung asan 'yong iba.
Nagsimula na sa paghahanap ng mga nawawala 'yong NYPD.
Mga civilian, first responder…
Inisa-isa ng marami sa 'min 'yong listahan ng mga nawawala.
Units, wag muna kayong makisabay sa radyo. May sugatang babae.
Sugatang pulis. Stand by.
Nakikinig kami para sa mga tao na nakulong sa building.
Female officer, asan ka? Ano'ng huling location mo?
Gumapang ako sa malalaking butas sa baba para maabot kung sinumang andun,
hanggang sa napudpod na 'yong sapatos ko, saka nalapnos na 'yong mga braso ko.
Inaalala ng lahat,
"Pa'no natin kakayaning hanapin 'yong dami ng nawawala?"
"Pa'no natin malalaman kung nawawala sila?"
"Pa'no malalaman kung nasa building pa sila?"
Umalis ako sa 13th Precinct,
tapos pumunta ako sa bandang south ng World Trade Center.
Tiningnan ko kung andun 'yong kapitbahay kong si Bill McGinn
at kung ayos ba siya.
Bago ako umalis sa apartment no'ng araw na 'yon,
kumatok sa pinto ko 'yong misis ni Bill.
Nasa trabaho daw si Bill.
Tinatawagan niya. Hindi sumasagot.
Sabi ko, "Pagpunta ko sa downtown, hahanapin ko siya."
Naghanap kami.
Nagtanong-tanong ako, "Nakita n'yo ba si Bill McGinn?"
"Nagtatrabaho siya sa firehouse sa 10th Street and Greenwich."
"Nakita n'yo ba 'yong grupo nila?"
May puntong nagtanong ako sa isang bombero, sabi niya…
"Wala na 'yong grupong 'yon."
Sobrang nalungkot ako.
'Yong anak niyang si Cordelia na six years old,
pumunta sa bahay ko no'ng umagang 'yon.
Nakikipaglaro siya sa anak ko, tapos bigla niyang sinabi,
"Oh my God, nabungi ako!" Unang bungi niya 'yon.
Sabi niya, "Ipapakita ko 'to kay Papa pag-uwi niya!"
Dahil alam kong gusto niyang ipakita 'yon,
at malamang hindi na uuwi 'yong papa niya,
sobrang nalungkot talaga ako do'n.
Umabot kami sa FDR Drive malapit sa Manhattan Bridge.
Naaalala kong may sumigaw, "Umatras kayo!"
"May van sa tulay! Pasasabugin nila 'yong Manhattan Bridge!"
Nataranta na 'yong lahat.
Ako, dalawang partner ko, lahat ng tao.
Naisip ko, "Bakit ba tayo tumatakbo?"
Dumating 'yong bomb squad, wala namang bomba,
walang problema sa van.
Inabandona lang.
Pero sa una, may saysay naman,
kasi iniisip ko, "Ano'ng kasunod?"
Natataranta na kami.
Kabi-kabila 'yong mga sabi-sabi.
May nagsabing walong eroplano 'yong nawawala,
hindi pa nahahanap.
Mga sabi-sabi, pero totoo 'yong ilan sa mga 'yon.
Nalaman naming pinasabog 'yong Pentagon.
Nalaman namin 'yong pagbagsak ng eroplano sa Shanksville, Pennsylvania.
Sa lahat ng pag-atakeng nangyayari sa iba't ibang lugar,
hindi namin alam ano'ng plano ng mga terorista.
Di namin alam kung isusunod nila 'yong Empire State Building.
Di namin alam kung pasasabugin nila 'yong mga subway.
Alam lang namin na ngayong araw 'yon, at nangyayari 'yon sa iba't ibang lugar.
Habang tuloy-tuloy kaming tumutulong at nag-aasikaso sa mga tao,
di ko pa din nakakausap 'yong asawa ko.
Sinubukan ko ulit siyang tawagan.
Kalaunan, nakausap ko 'yong kinuha namin para mag-alaga ng bata.
Tinanong ko siya kung nakausap niya 'yong asawa ko…
Sabi niya, "Opo, pauwi na siya. Nasa New Jersey po siya."
Okay lang siya, kaya…
mas nakapag-focus ako nang konti, nakatulong ako nang maayos,
at umasang makakapagligtas ng mga tao na nakulong sa loob ng mga tower.
Sa puntong 'yon, tulala na talaga ako.
Dehydrated, tapos paikot-ikot mag-isa.
Naglakad ako papunta sa Woolworth Building,
tapos nakita ko si Pete Panuccio,
'yong sergeant ko sa 19th, na nakakatrabaho ko nang madaling araw.
Sabi ko, "Kilala ko 'to!"
Tapos sabi niya, "Oh my God, Joanne, sa'n ka nanggaling?"
Gumaan 'yong loob ko no'ng nakakita ako ng pulis galing sa 19th Precinct.
Buhay siya.
Baka nga isa o dalawang kanto lang 'yong layo namin sa isa't isa no'n.
Gano'n kagulo 'yong kaganapan.
Sabi niya, "Ang sama ng itsura mo."
Tapos sabi ko, "Hindi din ayos ang itsura mo."
Pipilay-pilay si Joanne.
No'ng nakita ko 'yong tuhod niya, sabi ko…
Kung ako 'yon, nakasalampak na lang ako at umiiyak,
pero siya talagang
"Ayos lang. Gawin natin 'yong kailangan. Sabay-sabay na lang tayong magpaospital."
May dumating na boss, tapos sabi niya,
"Kailangan natin ng tao sa kalsada papunta sa 7 World Trade."
Nasusunog 'yon.
Parang ungol ng kamatayan 'yon para sa 'kin.
Tumakbo kami.
May higanteng ulap ng alikabok
na bumuga sa buong Broadway.
Maiisip mo, "Kailan ba matatapos 'tong araw na 'to?"
No'ng nakauwi na ako,
hindi ako makapaniwalang nasa bahay na 'ko.
Niyakap ako ng anak ko nang sobrang higpit…
tapos sinabi niya talaga, "Alam kong okay ka."
"Sabi na, okay ka."
Umupo lang ako sa bathtub,
tapos pinaliguan ako ng ten-year-old ko.
Sabi niya, "Andito ka."
"Sobrang suwerte ko na nakauwi ka."
Sobrang emotional namin ng asawa ko. Hinahalikan namin 'yong anak ko.
Katabi namin siyang natulog no'n.
May pakiramdam ng matinding takot
na bigla na lang…
Pinakawalan ko 'yon, kasi nasa bahay ako,
nakahiga sa kama, kasama ko 'yong pamilya ko.
Sobrang luwag sa pakiramdam.
Isang oras lang siguro akong nakatulog.
Naligo ako, nagsuot ng malinis na damit, umalis, tapos bumalik sa trabaho.
Pinabalik nila kami nang 4:00 a.m.
Habang nag-aayos 'yong department, lahat nakakuha ng specific na utos.
Pinakilos lahat ng detective kahit pa'no, sa kahit anong paraan
na konektado sa World Trade Center.
Nagtatrabaho ako sa Pile.
Makalipas ang ilang araw, sabi ng commanding officer namin,
"Lahat ng nasa crime, bumalik kayo sa opisina, magbihis kayo,
magsuot kayo ng pang-civilian."
"Maghahanap kayo ng mga nagnanakaw."
Umiling ako sa kanya.
Sabi ko, "Hindi."
Umiiyak ako. Nagwawala ako.
Sabi ko, "Kailangan kong bumalik do'n."
"Hindi ako maghahanap ng magnanakaw. Wala akong pakialam."
"Babalik ako do'n. Hahanapin ko si JoAnn. Babalik ako do'n."
Nakita ko 'yong commanding officer ko, sabi niya,
"Bumalik ka na lang sa Pile."
"Do'n ka kahit ga'no katagal, kahit ilang araw."
Sabi niya, "Basta tatawag ka. Ipaalam mong okay ka."
No'ng binilang at pinaiksi nila 'yong listahan ng "mga nawawala,"
nalaman naming 2,976 na civilian,
37 na pulis sa Port Authority,
343 na bombero ng New York City,
saka 23 na pulis sa NYPD
ang namatay sa loob at paligid ng mga tower.
Sa kasamaang palad, kilala ko 'yong ilan sa kanila,
isa na do'n si Moira Smith.
Nakita ko pa siya sa harap ng 13th Precinct desk no'ng umagang 'yon.
Tinamaan talaga ako, kasi kababayan ko siya, e.
Nag-iisang babaeng pulis si Moira na namatay sa loob.
Siya 'yong pulis na galing sa precinct ko.
Sabi ko, "Ano?" Kilala ko si Moira, e. May anak siyang babae.
Minsan, nakikita ko 'yong anak niya sa locker room,
sa police dorm, sa female dorm.
Sobrang cute niya. Mapula 'yong pisngi.
Ang hirap no'n.
May nakita kaming picture sa diyaryo na may nililigtas na survivor si Moira,
nilalabas siya sa building.
Hindi ko nalaman 'yong oras kung kailan ako dinala sa ospital,
saka kailan ako nakababa,
pero siguro 'yon 'yong panahon na bumagsak 'yong tower,
kaya malamang maiksi lang 'yong oras na nakatakas ako sa kamatayan.
Hindi ko alam kung ilan 'yong natulungan ni Officer Smith
na makalabas sa Trade Center bago niya 'ko tinulungan.
Isa siyang pulis na tapat sa trabaho.
Bumalik siya sa panganib para magligtas pa ng madaming tao.
Habang tumatagal, naisip namin ng pamilya ko,
na hindi na uuwi si JoAnn.
Nawalan na kami ng pag-asa.
Sinampal na kami ng katotohanan.
Kaya nakipag-usap na sila sa punerarya.
No'ng araw na inaayos nila 'yon, umuwi ako galing trabaho.
Nag-ring 'yong telepono.
"Brian, nasa telepono si Tito Mike mo."
Naririnig ko sa boses niya. Malaking bulas siya, a.
Naiiyak siya.
Sabi niya, "Ayun."
Sabi niya, "May tumawag na ba sa 'yo?"
'Ka ko, "Wala. Bakit?"
Sabi niya, "Nakita na si JoAnn."
"Tang ina."
Natagpuan na siya.
At…
Masakit pa din hanggang ngayon.
Kahit pa'no,
alam ko na.
Sigurado na kami.
Nakakalungkot, pero maraming hindi na nakita.
At malamang hindi na makikita.
Suwerte pa kami, kung matatawag mo mang gano'n 'yon,
na nalaman namin 'yon sa unang ilang linggo.
Kailangan ng pasa-timba dito. Pakipasa na lang.
Twenty-seven hours pagtapos ng pagguho 'yong huling na-rescue.
Pagkatapos no'n, wala na.
Mabilis na naging recovery mission 'yong rescue mission na 'yon.
Sa opisina ng medical examiner, tuloy-tuloy kami sa pagkilala,
pagpapangalan, lahat ng magagawa namin
para maibalik ang mga taong 'to sa mga pamilya nila.
Ang lungkot sa bereavement center.
Naaalala ko 'yong isang pamilya na maraming tinatanong sa 'kin
habang nag-aayos ako ng mga papeles, kumukuha ng mga toothbrush o brush,
tapos pinoproseso ang mga 'yon para makakuha ng DNA.
Sobrang nakakadurog ng puso
na makita 'yong takot at lungkot sa mga mukha nila.
2,976 na civilian ang pinatay no'ng umagang 'yon.
Pagkalipas ng 25 taon, 60% lang ang nakilala.
Walang nailibing ang 40% sa mga pamilyang 'yon.
Pag walang sagot, mababaliw ka, e.
Dahil sa 9/11, nasanay ako sa amoy ng patay.
Sa morgue, ang dami kong nakitang patay.
No'ng umpisa, hindi ko masikmura. Nasusuka ako.
Habang tumatagal, wala nang epekto sa 'kin 'yong amoy.
Meron kaming 11 o 12 na refrigerated truck na nakapila sa bakanteng lote.
May mga women's group na dumating, nag-aalay ng mga bulaklak,
mga wreath na nilagay sa harap ng truck para alalahanin 'yong mga nasa loob.
Nilagyan namin 'yong buong lugar ng malaking puting tent.
Naging Memorial Park 'yon.
May mga nagsusulat sa pader.
Nagkakabit ng mga picture.
Tapos sa isang picture…
Halatang bata 'yong nagsulat do'n.
Nakalagay sa taas, "Mommy".
Paalala 'yon kung sino 'yong mga hinahanap namin.
NAWAWALA
NAKITA N'YO BA SI DADDY?
Paglipas ng ilang buwan, nakita nila 'yong kapitbahay kong si Bill McGinn.
Sabi ng asawa niya, "Na-recover siya kagabi."
Nasa morgue ako no'ng araw na 'yon. May dinalang dalawang bombero.
Hindi ko alam na isa siya sa mga na-recover.
Saka ko na lang nalaman.
Lagi kong napapansin pag umuulan,
iniiwan niya 'yong sapatos niya sa labas ng apartment.
Sapatos ni Bill, ni Cordelia, saka ni Liam.
Laging nasa labas.
Tapos isang araw pagkatapos ng 9/11, umuwi ako, umuulan.
Andun 'yong sapatos nina Liam at Cordelia, pero wala 'yong kay Bill.
Tapos natauhan ako.
Sabi ko, "Hindi ako makapaniwalang wala na siya."
Sa tuwing may makikitang first responder, tumitigil ang lahat.
Papatungan siya ng American flag,
tapos tatayo kami at sasaludo
habang nilalabas sa Ground Zero 'yong taong 'yon.
Sobrang…
Mapapaluha ka talaga.
Inabot nang siyam na buwan 'yong buong recovery pagkatapos ng 9/11.
Tumagal 'yon hanggang May ng 2002.
Nahirapan ako.
May panahon sa trabahong hindi ako makakilos.
Puro lang ako iyak, na…
nakabaluktot na parang sanggol.
Kasi inaalala ko 'yong ginawa ko, saka 'yong iba't ibang bagay…
Do'n ako talagang natakot.
No'n ko lang siguro naisip kung ano 'yong nangyari.
Ewan ko.
Tuloy-tuloy 'yong pagpatay, di ba?
Ang dami pa ding namamatay sa labas ng World Trade Center.
Kaya kailangang may buong staff kami na nag-iimbestiga sa kalsada.
Binalik no'n nang konti 'yong pagiging normal ng routine mo, pero…
hindi pa rin kami ligtas sa recovery efforts.
Sa iba't ibang tour, may isa sa squad namin
na ina-assign sa opisina ng medical examiner.
Minsan, dalawa sa 'min 'yong nasa recovery efforts
sa landfill sa Staten Island.
Dating tapunan ng basura sa New York City 'yong Fresh Kills ng Staten Island.
Nililipat nila do'n 'yong mga gumuhong parte.
Responsibilidad ng bureau ng mga detective
na halungkatin 'yong mga pirasong 'yon at maghanap ng parte ng katawan
o mga gamit na pag-aari ng mga indibiduwal.
Una, bibigyan ka ng kalaykay. Sasabihing "Maghanap ka."
"Pag may nakita kang kahit anong ID o sa tingin mo, buto,
ilagay mo sa mga timbang 'to."
Nag-volunteer akong magtrabaho do'n.
Sobrang sarap sa pakiramdam no'n,
kasi umaasa kang makapagbigay ng kahit anong impormasyon
sa mga kapamilya sa bandang huli.
Habang tumatagal, natuto na sila.
Namigay na sila ng Tyvek suits,
boots, gloves, saka masks habang naghahanap ka sa guho.
Sa kasamaang palad, malamang do'n ko nakuha 'yong cancer ko.
Na-diagnose ako ng prostate cancer.
Masuwerte pa 'ko. Nakita nila habang maaga.
Karamihan sa mga nagtrabaho do'n,
nakakuha ng mga sakit na may kinalaman sa 9/11.
No'ng 2021, nakatanggap ako ng message sa telepono ko na may cancer ako.
Urological cancer 'yon, sobrang bihira.
Isa sa apat na milyong lalaki lang ang meron.
Naawa ako sa sarili ko sa loob ng sampung minuto.
Tapos mula sa pakiramdam ng pagiging biktima,
naramdaman ko na "Handa na 'ko. Tara na."
"Gawin na natin 'to. Tanggalin n'yo 'to sa 'kin."
Tapos ayun na.
Nagkaro'n ako ng skin cancer sa mukha.
No'ng nalaman ko, natakot ako.
Sa ngayon, mas marami nang namatay dahil sa mga sakit galing sa 9/11
kesa sa mga namatay sa araw ng attack.
Sobrang… masyadong nakakabahala 'yon.
Tingin ko, gusto lang alisin ng mga terorista 'yong mga tower na 'yon
dahil sa sinisimbolo nila.
At sa tingin ko, higit pa do'n 'yong nahita nila,
kasi tuloy-tuloy pa din 'yong trahedya.
Nasa ika-25 taon na tayo.
Halos 50 kaibigan na 'yong nailibing ko.
Kaibigan, ha! Hindi pa…
Wala pa 'yong di ko kilala.
Higit pa do'n.
-Oh my God. Andito lahat. -Ano'ng meron dito?
-Good to see you, tol. -Ayos kang tingnan.
Salamat! Ikaw din, tol!
-Kumusta? -Roger.
Bawat isa sa 'min…
dapat mag-usap.
Nag-uusap kami ni Pete. Pinag-uusapan namin 'yon taon-taon.
Hello, darling.
Makabawas sa sakit.
-Kumusta ka? -Okay naman.
So good to see you. Mukha kang maayos.
Nakatulong 'yon.
Hanggang sa hindi na.
Kinailangan kong mag-counseling.
-Ang Manhattan, o. -Sobrang…
Oo.
-Ano'ng pakiramdam dito? -Ayos naman.
-Oo. -Alam ko.
-Medyo weird. -Oo nga.
Maganda 'yong bagong building.
Unang beses kong pumasok sa bagong building.
Talaga?
MacLeod, 'tong probinsyanong 'to.
-Tigilan mo 'yong utol ko. -Bakit?
Kalma, state champion.
Tama, pare.
Nagigising ako dahil sa masasamang bangungot.
'Yon ang pinakamalala.
Matutulog ka, tapos mararamdaman mong nililibing ka nang buhay.
Sigurado akong walang pulis diyan na hindi nakakaramdam nito.
Muntik na 'kong mag-breakdown.
Tapos nabuo 'yong 9/11 Foundation. Sabi nila, "Kami ang bahala sa 'yo."
"Tutulungan ka namin."
Pansin ko, medyo tuliro ka.
-Nangangatog? Oo. -Nangangatog nga. Ayos lang 'yan.
Natakot akong pumunta dito.
Advocate na 'ko ngayon ng pagpapatingin ng mental health.
Gawin n'yo na. Covered naman tayo. Gawin n'yo.
Hindi masamang makipag-usap.
Hindi ako natutuwa…
na andito ako sa site.
Ayokong andito ako. Gusto kong makasama kayo.
Parang ligtas ako, kasi naiintindihan n'yo.
May alam tayo na hindi malalaman ng ibang tao dito sa mundo.
Hindi na nila dapat malaman.
Hindi ko kailanman hinarap 'to.
Wala pang two 'yong anak ko.
Tinatanong niya lang sa'n pumupunta 'yong papa niya pag nagtatrabaho ako
para makawala sa mga alaalang 'to.
Para hindi ko maalala 'tong pesteng 'to sa bawat araw ng buhay ko.
Nagbago na 'yong buhay ko,
gaya ng maraming iba pa.
Wala akong paraan
para malaman kung ano 'yong hinaharap ko, kasi hindi ko nakita, e.
Hindi ko naintindihan.
Nakakakilabot na atake sa bansa natin. Crime scene 'to.
Pagkatapos ng maraming buwan, libingan 'to, e.
Hindi mapakali 'yong isip ko.
Nakikita ko 'yong itsura nina Pete at Joanne no'ng araw na 'yon.
Naaalala ko si Roger sa parking lot ng Pathmark
na binubuhusan ka ng tubig sa ulo.
Bumabalik lahat.
Sobrang hirap isipin lahat 'yon.
Sa shower ko ibinuhos lahat.
Pumasok ako sa shower,
tapos umiyak ako.
Umiyak ako nang umiyak, tapos…
Hindi ko sinabi kahit kanino 'yon.
Gano'n ko siya inilabas.
Tama.
No'ng nag-retire ako, saka lang ako tinamaan nang matindi.
Napatanong ako, sino ba 'ko? Wala akong halaga.
-Babaguhin ka talaga. -Oo.
Kaya tumigil akong mag-inom. Pag nag-retire ka…
Pa'no natin hinaharap? Pupunta tayo sa bar.
Gano'n natin hinarap 'yon. Pinag-uusapan natin.
Pero ngayon, may mga taong nahihirapan
dahil sa 9/11 at sa PTSD
na hindi nila dinanas sa mga trabaho nila.
Kayo sa homicide, laging nakakakita ng mga bangkay,
mga patay na bata, mga gano'n. Lahat kayo, meron no'n.
Kailangan n'yong harapin 'yon,
kasi maiipon 'yon, babaguhin kayo no'n bilang tao.
Ang totoo, salamat sa Diyos para sa meeting na 'to.
Sa matagal na panahon, akala ko, ako lang 'yong nababaliw.
Hindi pala. Alam ko na.
'Yong pagpunta dito… Sorry, medyo…
Hindi ako umiiyak! Kayo lang!
Mamaya kita aasarin pag wala nang camera.
-Sige. -Love you.
Kailangan mong linisin 'yong isip mo tulad namin.
Wag mong kimkimin.
Masaya na 'ko makita lang 'yong mukha ni Brian.
Ngayong sinimulan niya, parang ibang tao na siya.
-Therapy group 'to ngayon. -Totoo 'yan.
-Tingnan n'yo, o. -Comfort zone kasi 'to.
Comfort zone!
Komportable tayong kausapin ang isa't isa.
Magkakapareho tayo ng karanasan.
Oo nga.
Kasinghalaga ng kalusugan ng katawan 'yong kalusugan ng isip.
Naiintindihan ko na 'yon ngayon.
Pero inabot ako nang 19 years bago makipag-usap sa mga therapist.
Kailangan na, e.
Kasi hindi ako superhero.
Parte nito 'yong konsensiya na nabuhay ka. Chief, nasa Burger King ka.
Tommy, andun ka.
Andun siya. Andun lahat.
Sabi mo, "Ba't hindi sa 'kin nangyari 'to?"
Isipin mo.
Meron tayong 23 NYPD officer,
may 37 na pulis ng Port Authority,
saka may 343 na bomberong namatay.
May dahilan kaya tayo binigyan ng Diyos ng mga alaala.
Para maalala natin sila.
Maalala natin 'yong nangyari.
Wag tayong makalimot.
Sa lugar kung asan 'yong twin towers dati,
meron nang Freedom Tower ngayon.
Ngayon ko lang nakita 'to mula sa level na 'to.
Sobrang ganda pala.
Masaya ako na pinakitaan natin sila.
-Masaya ako para do'n. -Oo.
Buhay tayong lahat.
Lahat tayo, nakakaraos sa kahit anong paraan.
Nagpapasalamat ako na ginawa nila 'yong memorial para sa alaala
ng mga first responder, mga civilian,
saka lahat ng mamamayan ng ibang bansa na namatay no'ng araw na 'yon.
Simbolo 'yon ng lakas at katatagan
na kahit natumba tayo, bumangon pa din tayo.
Bilang bansa, hindi lang city.
Sobrang ganda talaga ng memorial.
'Yong imprint ng mga building na may mga pangalan at waterfall.
-Ang ganda ng araw, 'no? -Oo.
Hindi tulad ng araw na 'yon!
-Talaga? -Eto si Jimmy Riches, o.
Pulis din siya, bago siya naging bombero. Si John Chipura.
Marami kang kilala sa kanila sa Staten Island?
Diyos ko. Si Timmy McSweeney. Tapos eto si Moira.
Hindi lang isang atake ang terorismo.
Tuloy-tuloy na paninira 'yon ng buhay ng mga tao dahil sa takot,
sa sakit, saka sa pagbigay ng utak.
Kontra sa kasamaan, may pagmamahal,
saka mga taong may totoong malasakit.
Dahil sa trahedyang 'yon, nagkaisa 'yong buong bansa,
lalo na dito sa New York.
Nakita ko 'yong kaya nating gawin.
Nagsalin ng Subtitle: Erika Ivene Columna