Downloaded from YTS.BZ
Official YIFY movies site: YTS.BZ
BENETAKO GERTAERETAN OINARRITUA
Sinestezina.
Nork egin du kaka puta hau?
- Sven! - Zer?
Begira!
Telefonoz deitu behar dut!
ATZERRI-MINISTERIOA
Ostia!
- 1942ko uztailaren 15ean... - Jesus ene!
...alarma-hotsa eman zen. Alemaniak Suedia inbadituko zuen.
Gerra iritsi da!
Alemania da!
ESTATU-IDAZKARIA
- Eraso egin digute! - Jainkoarren.
Gure bila datoz.
- Atzerri-ministroari esan behar zaio. - Bai.
ATZERRI-MINISTROA
Zer egin dugu gaizki? Eskatu digutena egin dugu.
Deitu Alemaniako enbaxadara.
Jainkoarren...
Baina noski, zergatik errespetatuko lukete Suedia?
Norvegia, Danimarka, Belgika...
- Bai? - Egun on.
Informazio jakin batengatik deitzen dut.
Gaur goizean Suediari egindako erasoari buruzkoa.
Zeri buruz ari zara?
Fritz! Suediarrek uste dute eraso egin diegula.
ALARMA FALTSUA
- Zer? - Ergelak!
Barkatu.
Bueno... Bueno ba, atzerri-ministro jauna.
Itzuliko naiz...
1942an, Suedia herrialde bakartia zen, Alemaniak hartutako herrialdez inguratuta.
Neutralak zirela esan arren,
Hitlerren eskaera gehienak onartzen zituzten.
Alemaniako tropek herrialdetik pasatzeko baimena zuten.
Suediako industriak errodamendu boladunak eta burdin-mea ematen zizkien.
Une horretan, Alemaniatik kanpo ia inork ez zekien
zer gertatzen ari zen juduekin.
Juduak? Okupatuta gaude gerra hau irabazten saiatzen!
Suediarrak ez zeuden horren okupatuta.
LEHEN MINISTROA P. A. HANSSON
Lehen ministro jauna!
Gizon judu batekin lotutako kasua? Emaiozu atzerri-ministroari.
Juduak?
Solvallara noa. Emaiozu Söderströmi.
Herrialdean sartu? Ez, ez. Emaiozu Göstari.
Gösta?
Engzell, Lege Sailekoa. Sotoan.
Asilo kasuez arduratzen da.
GÖSTA ENGZELL LEGE SAILA
Aita, Göranek dio Hitlerrentzat egiten duzula lan.
- Zer egiten duzu? - Ez da batere egia.
Diplomazian egiten dut lan.
Zer da hori?
Gogoratzen duzu baloia bota zenuela Jonsson familiaren egongelara?
- Bai. - Egia.
Jonsson haserretu egin zen, baina ez zenuen berarekin hitz egin.
Ni joan nintzen eta konpondu egin nuen.
Hori da diplomazia.
Suediako bizilagunekin hitz egiten du liskarrak saihesteko.
Ez al ditu zigiluak jartzen soto batean?
Bueno ba.
Goazen.
Zer esan zenion Jonssoni?
Bueno... estiloa eta zolitasuna erabili behar izan nituen.
Ez da egia!
Bizkotxo batekin joan zen! Hori al da diplomazia?
Irratia bakean utziko dugu, ados?
Berriak entzuteko da, ez Ameriketako zarata ikaragarri hori.
Ados.
Bizkotxoak egiten al dituzu Hitlerrentzat, aita?
LEGE SA LA
Hara.
Non dago Engzell?
Arratsalde on. Hortxe dago.
Hau zuretzat da.
Juduen kasu bat.
- Johansson andrea? - Milesker. Beste bat.
Gösta Engzellek sei urte daramatza Lege Saileko buruan,
beraz, bazegoen hemen 1938an,
Suediak Alemania konbentzitu zuenean
Alemaniako juduen pasaporteak "J" batekin zigilatzeko.
- Milesker. - Eskerrik asko.
Zergatik hitz egiten dizuet Göstari buruz?
Ezdeus bat da.
Non dago xanpaina?
Egon adi, eta ikusiko duzue zer egin dezakeen ezdeus batek.
Hau gertatu zen nik Gösta ezagutu baino urtebete lehenago.
1942 BERRIRO ERE
- Egun on. - Egun on.
Rut Vogl dut izena.
Nire lehen eguna da.
Mesedez, begiratu izenak. Familia hona ekarri behar dut.
Zure egoera ulertzen dut,
baina arauak eta erregulazioak ditugu eta bete behar ditugu, guk...
Hori hoditeria da. Ohitu egiten zara.
Ongi etorri Lege Sailera.
- Sei metro. - Idatziko duzu?
Beste arrazoi bat dago.
Hau ez da... Hau ez da osasungarria.
Rut Vogl andrea aurkeztuko dizuet.
Zure idazmahaia hau da.
- Vogl? - Bai.
- Ados... - Bai, Vogl. Alemaniarra da.
Alemaniarra al da?
- SSak judu guztiak atxilotzen ari dira. - Zurrumurru asko badabiltza...
Ez dira zurrumurruak.
Barkatu, beste bilera bat daukat.
Hartu hitzordua, ea zer egin dezakegun.
- Orain ezin dugu ezer egin. - Ados...
- Zurekin noa. - Lasai.
Ez al zatoz kontseilura nirekin?
Ez, Rut Vogl joango da.
Nor da Rut Vogl?
Erretiroan ordezkatu egingo nau.
Kaixo!
Hauek dira bulegoko neurriak.
Engzell jauna, ez itzuli bulego handiagoa emango ez badigute.
Norvegiako ezinegonari buruzko txostenak daude.
Ehun judu inguru atxilotu berri dituzte.
Norvegiako prentsak idaztea debekatuta du.
Nils Erik, Suediako prentsak ere ez informa dezala.
Bai, jakina.
Nils Erik Eklund, "Nils Zentsorea" ezizenaz ere ezaguna,
Suediako zentsuraz arduratzen zen Estatuko Informazio Agentziaren bidez.
Gerrarekin lotutako edozein artikulu Nils Erikek onartu behar izaten zuen.
ALEMANIAKO ARMEK HERRIALDEA ZEHARKATU DUTE
ZENTSURATUTA
Kontrolpean dago.
- Presionatu egin dugu. - Ondo.
Hitler Suediarekin haserretu omen da azkenaldian.
Prentsagatik.
Bueno ba.
Horrekin, gaurko bilera amaituko dugu.
Egia da.
Engzell jaunak txosten bat dakargu.
Engzell jauna.
Barkatu, baina joan behar dut.
Agian zuetako batzuek ere badituzue bilerak.
Hala bada, erabat ulergarria da.
Esan dezakedan bakarra da abuztuan eta irailean
Immigrazio Bulegoak kasu kopuru nabarigarria
ukatu egin duela.
PAULSON IMMIGRAZIO BULEGOA
Zer diozu, Engzell jauna?
Daukagun presioa gora eta gora doala.
Eta arazoak ditugu bulegoko tamainarekin.
Zure bulegoko tamaina komentatu nahi duzu, Engzell jauna?
Hemen?
Horixe esan du. Parametro batzuk izan behar dira kontuan...
Ezetz. Ez da nahikoa.
Ziur Söderströmen bainugela handiagoa dela!
Lasai. Ez du bainugelarik. Badakizu.
Ez?
Esan diozu hemen behean itotzen ari garela, ezta? Literalki.
Kakan!
Gerorako utziko dugu?
Milesker.
Engzell jauna, Osloko kontsulatua bigarren linean.
Aurrera.
- Lasai. - Lasai nago!
Lasaitzeko! Saiatzen ari naiz... Ideia hoberik al duzu?
Engzell naiz.
Westring naiz. Kaixo.
OSLOKO KONTSULATUA
Zer moduz?
Milesker galdetzeagatik. Primeran.
- Bueno, bai... - Beraz...
Asteburu honetan atxilotutako juduei buruz jakingo duzu.
Trondheimeko gizon judu guzti-guztiak.
- Baita ehun inguru ere hemen, Oslon. - Bai, baina...
Berehala askatuko dituzte, ezta?
Horietako bat Suediako herritarra da.
Zure baimena nahi dut note verbale bat aurkezteko
pertsona hau aska dezaten.
Ados...
Itxaron.
Ez du zentzurik! Ezerk ez du zentzurik!
Engzellekin hitz egiteak ez du ezertarako balio!
Zer egingo dugu ba? Ezin gara berarengan fidatu!
Ez da Söderströmekin hitz egitera ausartzen!
- Kaixo? - Guk geuk egin behar dugu.
- Guk... - Ekin behar diogu!
Bai, baina... lasaitu.
Bai, esan?
Ez, ez dut uste hori egokia denik oraintxe bertan.
Bakarra baino ez da!
Milesker deiagatik.
- Maila altuagoko norbait! - "Altuagoa"?
- Söderström? - Bai.
Uste dut Westring jaunak eskaera aurkeztu beharko lukeela hala ere.
Stockholmetik argi utzi dute. Zuk zeuk entzun duzu.
Suediako herritar errugabe bat atxilotu dute!
Errieta egingo dizuten beldur zaude?
Beldurra?
Engzell jauna.
Gauza batzuk eztabaidatu ditugu...
Juduen kasu asko jaso ditugunez eta bulegoa beteta dagoenez,
uste dugu ahalik eta gehien artxibatu behar dela
ahalik eta lasterren.
Ados.
VARSOVIAREN ETA BERLINEN ARTEAN
SUEDIAKO DIPLOMAZIALARIA
- Eseri. - Milesker.
Zer atsegina.
- Bat nahi? - Ez, milesker.
- Ez zara Alemaniakoa. - Ez, Suediakoa naiz.
Zertan zabiltza Polonian?
Suediako atzerri-ministroarentzat egiten dut lan.
Suediako gobernua ordezkatzen zatoz?
Bai, baina soldata ikaragarria da.
Eta zu?
Nire misioaren zerizana ez da militarra.
Erokeria hutsa da.
Edo erabat makurra.
Barkatu?
Azken irtenbidea ezaguna egiten zaizu?
Ez.
Zer irtenbide?
Ez da irtenbide bat.
Sarraski bat da.
Esaten badizut, hitz eman behar didazu Suediako gobernua informatuko duzula.
- Engzell jauna. - Bai?
Oslon dauden alemaniarrek Suediarekin lotutako judu bat askatu dute.
- Zer? - Bai!
Nolatan?
Suediako kontsulatuak aurkeztutako note verbale bat jaso dute.
Baina itxaroteko esan nien.
Onartu egin dute?
- Asko harritzen nau. - Bai.
- Gizonak Suediara itzuli nahi du. - Jakina.
Bidali ezazu Immigrazio Bulegora.
Beharrezkoa al da?
Ez dagokie. Suediako herritarra da.
Egia da.
Behin-behineko pasaportea eman diezaiotela.
Bai, ideia ona.
Eta guztiekin egiten badugu?
Ez, ez. Arauak bete behar ditugu.
Norvegiako juduak arriskuan daude.
Zurrumurruak zabaldu izanak ez du esan nahi...
Engzell jauna, 300 kasu egunean zurrumurruak baino ez dira?
Denek diote ez dakitela nora joan diren euren senideak.
Lan-esparruetara bidali dituzte eta ez dute gehiago jakin.
Zer diozu? Denak hiltzen ari direla?
Ez dira txostenak.
Pertsonak dira.
Irakurri hau.
- Atzerri-ministro jauna. - Söderström.
Gure Berlingo diplomazialari batekin hitz egin berri dut.
- Richert? - Ez, "von Otter" edo horrelako zerbait.
Protokoloa hautsi duen manupeko bat.
Zer nahi zuen?
Berak...
SStako ofizial bat topatu zuen eta...
Atzerri-ministroak kontuan izan behar du zurrumurruak baino ez direla, beraz...
SStako ofiziala esparru batean egon zen...
non juduak sakrifikatzen dituzten.
Ene...
Dutxa bat dela pentsarazten diete, baina gas pozoitsu bat da.
Egunean milaka hiltzen omen dituzte.
Zurrumurru ugari dabiltza.
Ez salatu, ados?
Noski ezetz.
- Ondo. - Ondo...
- Söderström jauna. - Entzun al diguzu?
Ez.
Bueno, apur bat. Nire baitan bilduta nengoen.
Esamesa higuingarriak baino ez dira. Ulertzen duzu, ezta?
Eta arrazoi ulergaitz batengatik egia izango balitz,
guk ezin dugu ezer egin.
- Ulertzen? - Bai.
Jakina.
- Arratsalde on. - Arratsalde on.
Schultz.
Posible da.
"Schwerkovic".
Zergatik nahi du bisa?
Gaztaroa Suedian eman zuen, bost eta hogeita bi urte bitartean.
Baina orain 39 ditu?
Interprete lanetan dabil Brnon, Suediako Errodamendu Boladunen Fabrikan.
Irakurri lerro artean, Engzell jauna. Lerro artean.
Judua da.
- "Ez" jarriko diot Schwerkovici. - Noski!
"Etxean ere hotz egiten zuen.
Bere hankatxoak bere azpian jaso zituen,
baina Pospolo saltzaile txikiak hotz handiagoa zuen orain".
Negar egiten ari zara, aitatxo?
Ez, ez... Alergiagatik da, badakizu.
Gertatzen zait.
Agian beste liburu bat irakurriko dugu.
- Hau guztia artxibatzeko da? - Bai, hala da.
Baina... Denak al dira "kasu ahulak"?
Hala da.
Erritmo honetara ez dugu ezer lortuko. Arinago ibili behar dugu.
- Zergatik da "kasu ahul" bat? - Zer izen dute?
"Bondy". Bikiak. Mutilak.
Eta euren ama.
Ama suediar batekin berrezkondu zen.
Kopenhagen daude ezin direlako Suedian sartu.
Baina umeak ez, Pragan daude oraindik.
Ez al da aita biologikoa?
Ez.
Kasu ahul bat da.
Suediako aita. Suediarekiko lotura dute.
Hala dira arauak. Zuri bezain ikaragarria iruditzen zait.
Sentitzen dut.
Kutxa batzuk daude hemen. Eta hemen...
Eta batzuk hemen daude.
Kanpora.
- Nilsson andereñoa! - "Andrea".
Goazen ikustera... Kutxa hauek behera doaz. Zoaz igogailuz artxibora.
Eta horko kutxak ere bai.
Aurrera.
- Igogailura eramango ditut. - Primeran.
Itxaron!
Goazen lasaitzera.
Nilsson andrea, kutxa hau hemen geratuko da.
Eta orain zer? Artxibora doa.
Ez.
Ez ditugu artxibatuko. Jarriko ditugu...
Ez! Inola ere ez!
Mesedez, erabaki ezazue non nahi dituzuen.
Non? Artxiboan jarriko ditugu!
- Ez. - Jesus ene!
- Hortxe. Artxibora. - Ez.
Jada hitz egin dugu, ezta?
Gehiengoak erabaki zuen hau guztia joan behar zela.
- Aurrera, Nilsson andrea. Artxibora. - Gelditzeko!
Ni naiz nagusia hemen.
Beraz, eskaera guztiak berrikusi behar ditugu
alemaniarrek judu bakar bat askatu dutelako Oslon?
Suediarra zelako.
Horregatik onartu zuten.
Horregatik nahi dut eskaera guztiak berrikus ditzagun beste behin,
Norvegiako juduei lehentasuna emanez.
Tira, 7000 eskaera baino gehiago dira!
Norbait salba baldin badezakegu,
pertsona bakarra bada ere, gure lanari esker,
ez al genuke egin behar?
Kutxa hauetaz arduratuko naiz... eta zu, kutxa horietaz.
Eta Immigrazio Bulegoa?
Ez ditugu behar.
Oslok behin-behineko pasaporteak emango ditu.
- Zer? - Azken aldian funtzionatu zuen.
- Ezta, Engzell jauna? - Hala da, zehazki.
Kontua da gela ilun-iluna jartzen dela kutxek argia blokeatzen dutenean.
Johansson andrea, hona hemen Suediarekin lotura handia duten 25 Norvegiako judu.
Eraman Osloko kontsulatura berehala.
Esaiezu hasiera baino ez dela. Beste 150 gutxienez atera ditzakegu.
- Söderström jauna? - Johansson andrea. A zer kointzidentzia.
Dena ondo? Sotoan Engzellekin?
- Arazorik ez? - Ez... Ez.
Primeran.
- Milesker galdetzeagatik. - Ondo. Bikain.
Gauza da Engzell jaunak zurrumurru bat entzun duela.
Faltsua seguruenik, baina...
Pena bat izango litzateke zabalduko balitz.
Ez dut tutik ere entzun. Ez.
Ondo.
Beraz, Söderström jauna, hegoaldera zoaz?
Barkatu! Mesedez, gelditu tranbia!
AHULA
Nolabaiteko kasu ahularen bila gabiltza.
INDARTSUA
Alemaniak lotura ahuleko eskaera onartzen baldin badu,
aurrekari erabilgarria ezarriko luke.
AURREKARIA: ANTZEKO KASUAK ARGITZEKO BALIO DUEN EREDUA
Pragako bikiak ditugu.
- Bondy umeak? - Bai.
Ama Kopenhagen bizi da.
- Suediar batekin dago ezkonduta. - Baina ez da aita biologikoa?
Ez, baina bere aita bezalakoa da. Eta mutilak Pragan daude oraindik.
Ahulegia. Alemaniarrek ez dute onartuko.
Zer? Josef ere ez zen Jesusen aita.
Hori lotura ahula al da alemaniarrentzat?
- Bai? - Ezetz esan dute.
Nola ezetz?
Hau euren eskumenetik kanpo dago.
Espetxean sartzen uzteko, lehendabizi Berlingoei galdetu behar zaie.
Ados ba.
- Zer? - Agur, Westring.
Aurkitu dut.
Bondy bikiak aurkitu ditut.
- Zenbat urte dituzte? - Hamaika.
SUEDIAKO ENBAXADA
Von Otter.
- Atzerri-ministeriora zoaz. - Ni?
Osloko kontsulatuak espetxe batera joan nahi du judu batzuekin hitz egitera.
Baimena behar dute Berlinetik.
Kasu indibidualez arduratzen zara. Hementxe dituzu horietako 150.
Ados...
Stockholmek Pragan dauden biki batzuk aurkitu nahi ditu.
Auskalo zergatik.
Note verbale bat da.
Göran von Otter dut izena.
- Hitz egin... - Itxaron, mesedez.
Heil Hitler.
- Suediarra zara? - Bai.
Zer behar duzu?
Ez al genuke...
Göran von Otter jauna. Gerra batean gaude. Zatoz harira.
Ulertzen dut.
Gure Osloko kontsulak espetxe batera joan nahi du
presoek Suediarekiko lotura duten edo ez jakiteko.
Ikertu egingo dut.
Eta note verbale bat ere badaukat.
Zeri buruzkoa?
Gurasoengandik banandua izan den biki pare bat.
TELEGRAMA
- Arraioa. - Zorterik ez Osloko espetxean.
Arraioa!
Gösta Engzell! Hemen al dago?
Söderströmen untxaria.
- Bai? - Söderström jaunak ikusi nahi zaitu.
Okupatuta nago.
- Itxarongo du? - Ez nuke gomendatuko.
- Oso ondo. - Primeran. Bikaina.
Hara! Engzell jauna.
Alemaniako mailarik altueneko ordezkaria Suedian, Victor zu Wied kontsul nagusia.
Kontsul nagusia, gure Lege Saileko burua aurkeztuko dizut.
Engzell jauna.
Heil Hitler.
Jaunak, jakinarazi digute
Suediako juduen kopuru handia dagoela Oslon.
Egia esan, badirudi Norvegiako juduen erdia
Suediako herritartasunerako hautagarria dela.
Ikertu ditugun kasu bakarrak dira...
Engzell jauna.
Ur arriskutsuetan sartzen ari zara.
Ez al duzu uste Eichmannek zirrikitu hori edozein unetan itxiko duela?
Zer pertsona erabili du alemaniar honek mehatxu gisa?
Billar-mahaiaren aurrean eserita dagoen 36 urteko gizona.
Baina billar-bolen ordez, merkantzia-trenetan dauden pertsonak dira.
Ezaguna da... Nola esango nuke? Bere zehaztasunagatik,
eta azken irtenbideaz arduratzen da.
Zoritxarrez, gehiagotan ikusiko dugu.
Ulertzen dugu, erabat.
Engzell jauna arduratuko da, arreta handiz,
Suediaren eta Alemaniaren arteko harremana lehentasun nagusitzat mantentzeaz.
Ezta, Engzell jauna?
Noski.
Ez dizuet ba denbora gehiago kenduko.
Jaunak.
Milesker.
Heil Hitler.
Eser zaitez.
Ba al dakizu zer egiten duten amerikarrek hara joan nahi duten juduekin?
Euren eskaerak luzatzen dituzte.
Milaka dokumentu bidaltzera behartzen dituzte milaka gauza frogatzeko
nekatu eta amore ematen duten arte.
Horrela egiten dute.
Mendebaldeko herrialde handia.
Gerra ia amaitu da.
Eta amaituko da Alemaniarekin superpotentzia gisa, sinetsidazu.
Eta juduekin gupidatsuak izan bagara, zigortu egingo gaituzte.
Uste duzu ez dakidala zertan zabiltzan hor behean?
Orduan, zer?
Orduan, zure azpijoko guztiak pikutara joan direnean,
zer egingo duzu?
Uste duzu gutako inor hemen egongo dela zu babesteko?
Bai, zera!
Moskura bidaliko zaituztegu di-da batean.
Zergatik mehatxatzen du Moskura bidaltzearekin?
MOSKU
Suediarrentzat zaila zen Hitler diktadore txarrentzat hartzea
Iosif Stalinek kaosa zabaltzen zuen bitartean.
Diplomazialari suediarrekin gauez elkartzea ez zen ezohikoa.
Hotz handieneko garaian,
eta edalontzian vodka besterik ez zegoen inoiz jakin gabe.
Ostia!
Badirudi Hitlerrek dakiela zertan gabiltzan.
- Zer? Nik ez dut ezer esan. - Ez.
Nire errua da. Bizkorregi ibili gara.
Ez genuen bikiei eta espetxeari buruz aldi berean galdetu behar.
Anbizio handiegia.
Ezin ditugu banan-banan salbatu!
Gure hasierako lan-modura itzultzeko esango nuke.
Zer nahi duzu, Hellstedt jauna?
Berria zara, Vogl andrea.
Jakin ezazu ez dela juduak atxilotzen eta askatzen dituzten lehen aldia.
Guk Suediako banderak astindu gabe.
Bizkarra ematea atsegina da.
Zer da tontakeria madarikatu hau?
Norvegiako espetxe bati buruz ari gara, ez Alemaniako esparru bat!
Kontratatu zuenak ez al zuen erreferentziarik eskatu?
Itxuraz, ez da lehen aldia.
- Ez duzu ezer esango? - Zer esango dut?
Esan zerbait behintzat, ostia! Nire errua da ala?
Hara, aupa, Stig. Zer moduz zure eguna?
Irakurriko didazu, aitatxo?
- Ez, gaur ez. - Mesedez.
Göran!
Zer?
Itzali zarata ikaragarri hori oraintxe bertan!
1942ko azaroaren 26an, ilunabarrean, Osloko taxi guztiak bidali ziren,
bi agenterekin auto bakoitzean,
emakume, ume eta adindu juduak atxilotzera.
Egun on.
Zer gertatzen da?
Westringek Oslotik deitu du eta esan digu judu guztiak hartu dituztela
eta ontzi batean daudela Alemaniako sarraski-esparru baterako bidean.
Uste nuen antzerki bat zela.
- Antzerki bat? - Bai, zer demontre...
Ontzian sartzen ziren guztiak eraman dituzte.
Emakumeak, umeak, adinduak, preso guztiak.
Guztira, 700 baino gehiago. Auskalo nora doazen.
Gösta...
Baina...
Behintzat norvegiarren kasu guztiak artxibatuko ditugu, ezta?
Mesedez, itxi ahoa.
Engzell jauna.
Euren senide suediarrek jakiteko eskubidea dute.
Badakit.
Baina zentsura madarikatua indarrean dago. Prentsak ezin du horri buruz idatzi.
Barkatu. Eta Nils Zentsoreak eskua hartzen badu?
Nola? Bere bulegoan sartuko naiz eta zentsura kentzeko eskatzeko?
Zehazki! Zergatik ez? Hori egin beharko zenuke.
Senide suediarrek jakin nahiko dute
zergatik isildu diren euren senide norvegiarrak.
Zin degizut, galderak izango dira.
Galdera ugari.
Prentsak ez du Alemaniari buruz gehiago idatziko.
Nils Zentsoreari buruz idatziko dute, informazioa gorde duela.
Baina ez dut Nils ezagutzen.
Ez dit kasurik egingo.
Eta Söderström?
Nils Zentsorearen nagusia da.
Ez nuke Nilsen tokian egon nahi izango,
Norvegiako juduen egoera dela eta.
Bai, arrazoi duzu.
Ziur senide asko dituztela Suedian.
Ba al zenekien erbesteratu dituzten judu asko
suediarrak ere bazirela?
Eta Suediako senideak non ote dauden pentsatzen hasten direnean,
galderak egingo dituzte.
Prentsan Alemaniari buruzko artikuluak idatziko dituzte,
Nilsi buruz eta Informazio Sailari buruz.
Uste duzue erabat ergela naizela?
Ostia!
JUDUEN JAZARPENAREN GAILURRA
Nola demontre iritsi da egunkarietara?
Banekien berria Suediara iritsiko zela lehenago edo geroago.
Hobe zen geroago.
Ekiteko eskatzen diguten herritarren deiez gainezka gaude.
Eta Berlinetik errieta egin didate.
Ostia puta!
Bai, bai...
Nor arduratzen da juduez?
Söderström?
Lehen ministroak galdera bat egin dizu.
Nor arduratzen da?
Juduak...
Primeran. Ez dakigu nor arduratzen den juduen auziaz.
Bueno, orain arte ez da arazo bat izan.
- Baina orain bada. - Bai.
Beraz, nor?
- Engzell esango nuke. - Gösta Engzell. Lege Sailekoa.
Bueno, non dago?
- Deituiozu oraintxe bertan. - Bai.
Bueno, hona ekartzeko, ostia!
Bikaina. Primeran.
- Zertan dabil Engzell? - Oslorekin hizketan.
Jada ez.
Engzell.
Zer demontre gertatzen ari da Norvegian?
Bueltan ekarriko dituzte?
- Juduak? - Bai.
Ez dut uste.
Eskandinaviarrak heriotza-esparruetara bidali dituzte?
- Baietz dirudi. - Heriotza-esparruak?
Barkatu, horrek esan nahi du zurrumurruak egiatzat hartu behar direla?
Ba al dago suediarrik ontzian?
Bakarra.
Baina akats bat da.
Zer diozu?
Badirudi Suediarekin loturaren bat duten juduei barkatu dietela.
- Oraindik hemen daude. - Bai, zera.
- Zalantzarik gabe. - Guzti-guztiak?
Alemaniarrek Norvegiako judu guztiak eraman baino lehen,
Suediarekin lotutako juduei buruzko gutunak bidali genituen.
SUEDIAREKIKO LOTURA
Hemen 25 daude.
Judu horiek libratu egin dira.
Hori positiboa da.
Bueno, zer egingo dugu?
Prentsan ekiteko diote eta Hitlerrek isiltzea nahi du.
Iradokizunik?
Oraindik ehun judu inguru daude Norvegian.
Baina ziurrenik, laster erbesteratuko dituzte.
Suediak hartzen ez baditu.
Suediak juduak hartuko ditu?
Ez dut uste.
Orduan, Europako judu guztiek Suediara etorri nahiko lukete.
Hau da, milioi bat inguru dira.
Hitlerrek iraintzat hartuko du.
Eta kontuaz modu estraofizialean arduratzen bagara?
Estraofizialean?
Segi, Engzell.
Prentsak jakingo du Alemaniari estraofizialki eskatu diogula
Norvegiako juduak hartzeko.
Estraofiziala denez, prentsak ezingo du horri buruz idatzi.
- Ezta? - Jesus ene...
Horrela, Alemania ez da gaizki geratuko.
Zerbait egingo dugu, baina ez dugu ezer egingo.
- Ondo. - Barkatu...
- Hori egingo dugu? - Hori...
Juduei Suedian sartzen utziko diegu besterik gabe,
Parlamentuak erabaki gabe?
- Ez diegu besterik gabe sartzen utziko. - Ez.
Agian alemaniarrek ez dute onartuko.
Baina prentsa isilduko litzateke.
Bikaina da.
Bilera amaitu da.
- Atzerri-ministro jauna... - Bilera amaitu da!
Jesus ene!
Engzell, gera zaitez.
Azkenik, gogorarazi nahi dizuet zuen zuzeneko nagusia naizela.
Beraz, niregan jo behar duzue.
Inork gure araudia betetzen ez badu,
jakin ezazue gure Moskuko gizonak, Assarsson jaunak,
pozez trukatuko lukeela bere lana.
Inork al du nahi Assarssonen lana Moskun?
Oraintxe bertan, 50 000 holandar ditugu.
Hemen, frantziarrak ahalik eta gehien atxilotzen ari dira Parisen.
Suediako telegrama estraofizialei buruz al dakizu?
Suediarrak euren posizioaz aprobetxatzen ari dira.
Göringi herrialde erridikulu hori gustatzen zaiolako besterik ez.
Baina zainduta daukazu, ezta?
Noski.
Suediak ez gaitu oztopatuko. Badakite euren tokia zein den.
Ondo.
Onartutako Suediarekiko loturak dituzten norvegiarretan oinarrituz,
galdetu beharko genuke Belgikako eta Holandako 25 pertsonari buruz.
Hogeita bost Engzell jaunarentzat.
POSIBLE
- Hellstedt? - Hogei ditut.
- Hogei? - Bai.
- Hallonsten? - Bai? Hamar ditut.
Eta nik, 25.
Eta Vogl?
Laurogeita bost.
Ez da nahikoa.
Gutun indibidualek ez dute epe luzean balio izango.
Estaldura handiko aurrekaria ezarri behar dugu.
Zer egingo dugu ba?
Bondy bikiak.
Kasu hau ukatu zuten.
Ezin al dugu onartuko duten kasu errazagorik aurkitu?
Barkatu, Engzell jauna. Kasu bikaina da.
Behar bezain ahula da.
Baina maila altuago batera joko beharko duzu.
Erakutsi txostena berriro.
Trikimailu burokratiko itzela izango litzateke.
Von Otter!
Hemen nago!
Eskerrik asko.
Engzellek Suediako diplomazialariak
Alemaniako atzerri-ministrorengana bidali zituen.
Martin Luther burokratarekin elkartu ziren.
Ez, ez dago konektatuta famatuagoa zen beste horrekin.
Ribbentrop Alemaniako atzerri-ministroaren eskuineko eskua zen.
Eva Braunen zerbait dakart.
Begira.
Eva Braunena da. Paketean hau ere bazegoen, Führerrena.
Führerren dortoka-oskola da.
Ez al da...
Probatu nahi duzu?
Pragako segada batean atxilotu zituzten.
A, bai?
Eta umeak Suediako herritarrak dira?
Teorian, bai. Baina zoritxarrez, paperean, ez.
Baina lotura argia da.
Aita Suediako herritarra da.
Baina umeak juduak dira?
Suediak Alemania nola ikusten duen asko hobetuko luke
arazo hau konpondua izango balitz.
Diozuena da Pragan dauden biki judu batzuk
Suediako herritartasunerako hautagarriak direla?
Bai.
Ados. Aurrera. Non daude?
Bueno... Ez dakigu zehazki, baina agian Theresienstadten.
Theresienstadt? Primeran! Baimena emango dizuet.
Zer?
Euren gurasoekin elkartuko dira.
- Primeran! - Bai...
Goazen lasaitzera.
Kafea eta tarta ekarriko ditut.
Eskatu nahi duzuena.
Hostopila.
Nik kremazko pastel bat nahiko nuke.
- Nik, hostopila. - Eskatu ba.
- Eta bizkotxo bat? - Barrubetea.
Opil handi bat eskatuko dugu.
Tarta handi bat erosi behar dugu.
Ospakizun bat da!
Justifikatu ahal badugu. Diruarekin zorrotzak dira.
Nik ordainduko dut,
datorren hilabetean erretiratzen banaiz, ogia ere ezingo dut erosi!
- Goazen ba. - Bai!
Europan eta munduan berria zabaltzen ari zen,
juduek babes diplomatikoa lor zezaketen Suediako idazki bati esker.
Engzell jauna.
Salt Lake Cityko emakume baten gutuna da.
Iloba Austriatik atera nahi du.
Zer lotura du?
Vienako Errodamendu Boladunen Fabrika suediarrean egiten du lan.
Onartu eta segi.
Honek Suedian ematen zituen udak txikitan.
Uppsala Unibertsitatean ikasi zuen hungariar bat.
Göteborgeko ontziolan lan egin zuen gizona.
Onar dezakegu.
Göteborgen bakarrik bizi den izeba adindu bat.
ERABATEKO GUDA NAHI DUZUE?
Reichsführer.
Barkatu, baina suediarrek suediar juduei buruzko eskaera asko bidali dituzte.
Zenbat?
Suediako kontsulatuak dituzten eskualde guztiek Suediarekin lotuta dauden
juduei buruzko eskaerak aurkeztu dituzte, beraz...
Dezente dira.
Suediarrak benetan saiatzen ari dira juduak salbatzen?
Bai, eta horrek arazo gehiago sortzen ditu.
Ezinezkoa da!
Ofizialek azken irtenbidearekin lotutako kontuetan zenbat eta denbora gehiago eman,
orduan eta...
Nola esango nuke?
Pentsatzen hasiko dira.
Denak ez dira nazionalsozialista petoak.
Orduan, aldatu arauak.
"Martxoaren 31tik aurrera,
kanpoko herritartasuna ez da onartuko salbuespen gisa".
Zer? Utzidazu ikusten.
Zergatik aldatu dituzte arauak?
Gerra burokratikoa nahi badute,
horixe izango dute.
Jakin nahiko genuke indarrean jarriko diren arau berriek
erdi juduei ere eragingo dieten.
Erdi juduak?
Jakina.
Hau zuzen interpretatzea garrantzitsua da.
Eta judu laurdenak?
Seguruenik haiek ere sartuko dira. Galdetuko dut.
Eta judu zortzirenak?
Galdera idatziko dut eta erantzungo dizut.
Primeran.
Judu hamaseirenak eta hogeita hamabirenak ere badirelako.
Zer arautan sartzen dira? Hori jakin beharko genuke.
Galdetuko dut.
Primeran.
Arau berria erabiltzen hasteko itxarongo dugu argitu arte.
Dena den, zeuen Führerra ere bada judu hamaseirena
eta pena bat izango litzateke bera deportatu behar izatea.
Budapest, 20.
Hori zazpi gehiago dira.
- Engzell? - Engzell hemen dago.
Viena, 75.
- Zer demontre da hau? - Barkatu, zer diozu?
Berlin gainean daukat
adierazi dugulako judu batzuk suediarrak direla.
- Bueno... - Zer dira kasu hauek guztiak?
Zergatik ez dituzu Immigrazio Bulegoan erakutsi?
Zergatik ez didazu erakutsi?
Ez dago arrazoirik. Suediako herritarrak dira.
Nik ez dut horrela ikusten!
Nire iritzian, Suedia inoiz zapaldu ez duten juduak dira!
Mesedez, Paulson. Lasai zaitez.
Gure posizio ofiziala neutraltasuna da.
Hau neutrala al da?
Hemen eserita ulertzen ez duzuena da...
Arriskua...
Ez dakizue zer...
Zer da zarata hori?
Tutueria.
Bai. Hirugarren solairutik datorren kaka guztia hemendik pasatzen da.
Tutueria?
Bulego handiagoa eskatu genuen, baina ez ziguten jaramonik egin.
Neurriak hemen ditut.
Kontuz, Engzell.
Kontuz.
Zuek denok, kontuz ibili.
Nondik genbiltzan?
Nolatan dira horren inozenteak?
Ez da hala. Engzellek lezio bat ikasi behar du.
Dirua ere balio du. Juduak hartzea ez da musu-truk.
Dirua balio du.
Zehazki! Dirua balio du!
Badakit nork zintzotuko duen Engzell.
Deitu Ehrenpreisi!
Jaunak.
EHRENPREIS JUDUEN KONGREGAZIOA
Engzell jauna.
Denok eskertzen dizuegu egiten ari zareten lana.
Gure lana da.
Hona datozen guztiak... Denak ez dira bankariak, nolabait esateko.
Ez dute ondasunik. Dena bahitu egin diete.
Pobrezian daude.
Beraz, nondik aterako dugu dirua?
Barkatu. "Zuek" eta "laguntza" esaten duzunean...
Esaten ari zarena da etortzen direnak zure ardurapean daudela?
Bueno, apur bat paradoxikoa da.
Zenbat eta jende gehiagori lagundu, orduan eta gutxiagori laguntzen diogu.
Benetan horrela izan zen?
Bai, Suediako 50 urteko lege baten arabera,
komunitate erlijioso guztiak ziren euren kideen arduradunak ekonomikoki.
Eta orain, Suediako juduen kongregazioa dirurik gabe geratzear zegoen.
Beraz, kongregazio gisa ukatzera behartuta egongo zinateke?
Ez, ez. Ez dugu inor ukatzen. Ez genuke hori sekula egingo.
Baina...
Berriro ere... Nondik aterako dugu dirua?
Hori bai dela Gordiar korapiloa.
Jaunak.
Zer da Gordiar korapilo bat?
Konponbide sinplea duen arazo konplexua.
Bondytarren gutuna jaso dugu.
- Eta? - Bikiak ez dira iritsi.
Baina...
Kontaktatu eskaera onartu zuen alemaniarra.
- Azaldu beharko du. - Ezin da.
Kalera bidali
eta kontzentrazio-esparru batera eraman dute.
Itxuraz, euren atzerri-ministroa kargugabetzen saiatu zen.
Ba al dakigu non dauden bikiak?
Agian esparru batean Theresienstadten.
"Agian"?
Konfirmatzerik al dugu?
Bueno, hara joan eta bila ditzakegu.
Ez da ideia txarra, Hallonsten. Zure laguntza eskertzen dut.
THERESIENSTADTEKO ALDIRIAK
Badirudi errepide zuzena dela.
Primeran.
Haragia jateko gogoarekin nabil. Agian ahate-patea.
Hemen harrapatzerik ba al dago?
Seguruenik, ez.
Paperak.
Suediarrak?
Zer nahi duzue?
Suediako enbaxadan egiten dugu lan, bi umeri buruz galdetu nahi dugu.
Suediako herritarrak dira, badirudi esparru honetan daudela.
Baimenik baduzue?
Bai, Berlinekin hitz egin dugu.
Baina ez dute astirik izan eta urgentea da, beraz...
- Pasaporteak kendu dizkigu. - Bai, hala da.
Lasai zaitez.
Ezin zarete sartu.
Goazen bueltan ba.
Ezin al gara segundotxo batez sartu?
Galdera gutxi batzuk ditugu.
Atzera!
Ulertuta.
- Zer da toki hau? - Ez da horren txarra.
Ez da ahate-patea.
Eskerrik asko.
Berdin. Eskerrik asko.
Barkatu. Axola zaizu galdera bat egiten badizut?
Esparru honetan omen dauden biki pare baten bila gabiltza.
Ba al dakizu nola aurkituko dugun informazio gehiago?
Zertan zabiltza?
Agian esparruko langilerik ezagutzen duzu?
Guardiaren bat, adibidez?
Ordainduko dizugu.
- Bikiak bizirik daude. - Eskerrak!
Uste genuen bezala, Theresienstadteko esparru batean daude.
"Baina" bat dago.
Pasatze-esparru deituriko esparru bat da.
- Beraz... - Mugitu egingo dituzte.
Alemaniako Atzerri-ministerioko guztiekin hitz egingo dugu.
Nik, atzerri-ministroarekin.
Söderströmek ez dizu utziko ume batzuengatik besterik ez.
Nork esan du Söderströmekin hitz egingo dudala?
- Vogl andrea. Nirekin zatoz? - Noski.
Ez dut horretan sartu nahi.
Ados.
Gauza da... aurrekaria ezartzeko aukera dugula.
Umeak etxera ekartzen baditugu,
judu gehiago ekartzeko aukera izango genuke.
Denok dakigu zer gertatzen ari den.
Zerbait oker baldin badoa, zure ardura da.
Ulertzen duzu?
E eguna eta armada sobietarrak Berlin zapaldu baino askoz lehenago,
hiru diplomazialari suediarrek, Engzellen agindupean,
Alemaniako Atzerri-ministerioari eraso zioten.
Grundherr jauna ikustera nator.
- Aurrera. - Milesker.
Grobgeld jauna ikustera nator.
Eskerrik asko.
Götz jauna ikustera nator.
Agian tigre suediarren erasorik gogorrena...
Bueno, sekula.
Hamaika urteko biki batzuei buruzko note verbale bat onartu duzu
eta gainera, hitzeman duzu...
Gure eskaerari baiezko
eta berehalako erantzuna ematea eskertuko genuke.
- Ez da ona. Batere ona. Ez. - Söderström...
Lasai zaitez.
Ume batzuk euren gurasoekin elkartu nahi ditugu Suedian.
Non daude umeak?
Zergatik ez zenuen niregana jo?
Alemaniarrak haserre badaude... Lege Saila zigortu genezake.
Zigortu. Ondo. Oso ondo.
Alemaniarrek ikusiko lukete erantzuten dugula. Ondo, atzerri-ministro.
Atzerri-ministro, bazkaldu ondoren deituko nizula esan genuen.
Berlinetik berririk baduzu?
Umeak etxera itzul daitezke. Baina kristoren desastrea sortu duzu.
Söderströmen bulegoan ordubete barru.
- Besterik ez. - Bai. Eskerrik asko.
Gure Moskuko gizona... ordezkatu egingo dute.
Ados.
Norbait gomenda dezadan nahi...
Ez, zurekin ordezkatu nahi dugu.
Zurekin eta zure sailarekin.
Gure sail osoa Moskura eramatea oraintxe bertan...
Konforme.
MOSKU
Ene! Festa bat al dugu gauean?
Errepresentazioa.
Hara, bikaina.
Oso lan ona, Engzell.
Eskerrik asko.
Zer nahi zuen Söderströmek?
Bondy umeen kasuarengatik zoriondu nahi gintuen gehienbat.
Ados.
Orduan, soldata igoko dizute?
Ez, horretarako bakea munduan lortu beharko nuke.
Hori biharko.
- Agur. - Gero arte.
- Agur. - Agur.
Engzell jauna.
Astebete barru, Bondy bikiak gurasoekin elkartuko dira Kopenhagen.
Gogoan al dituzu erreakzioak prentsak Norvegiari buruz idatzi zuenean?
Eta prentsak Bondy bikiei buruz idazten badu?
Han egon beharko zenuke!
Norbait ekar zenezake argazkiak egiteko.
Norbait?
Nolakoa zaren jakinez, zuri buruz ari zara.
Ez.
Ez, ni ez. Beste norbait.
Zuri esker da.
Norbaitek joan behar badu, zu zara.
Aizu, Suitzari buruz ari garenez...
Eta beste toki batera bidaliko banindute?
- Suitzara? - Ez, Suitza ez.
Zer diozu? Gerra bat dago.
Diplomaziak ez du atsedenik hartzen.
Edo Ameriketara? Umeek maite dute.
Bai... Egia.
Engzell andrea. Aspaldiko.
Espero dut larruzko berokia edukitzea. Bestela, bat erosi beharko zenuke.
Larruzko berokia?
Negua pasatzeko.
Moskun.
- Mosku? - Bai.
Bulego zoragarriak.
Hitz egiterik baduzu, atzerri-ministro jauna?
Ez dut ulertzen zergatik bidaliko nauten hara.
Bondy operazioa ondo joan da.
Zehazki.
Zu bezalako gizon ona Moskun behar dugu. Garrantzitsua da.
Suediarako garrantzitsua da eta denok bete behar dugu gure partea.
Baina zure emaztearekin hitz egin behar duzu.
- Gela hauek benetan gogoko ditut. - Bai...
Ingrid?
Atzerri-ministerioko gizonik langileena zara.
Zer gertatu da?
Sentitzen dut.
Baina... Bueno...
Joaten bazara, ni eta umeak gabe zoaz.
- Mesedez, ez esan hori. - Mosku, Gösta? Mosku!
Bai...
KOPENHAGE
- Sentsazio txarra dut. - Zergatik?
- Alemaniako pasaportea daukat. - Ez al da ona oraintxe bertan?
Gainera, nire diplomazia-pasaportea erabiliko dugu.
- Nirekin dator. - Bai.
Zergatik dago hau Alemaniako soldaduz beteta?
Juduengatik.
Uste dut eramango dituztela.
KOPENHAGE
- Uste dut horiek... - Bai.
Barkatu. Bondy jauna eta andrea al zarete?
- Gösta Engzell? - Bai.
Engzell jauna...
"Eskerrak eman nahi dizkizut bihotz-bihotzez.
Mensch on bat zara.
Eskerrik asko".
- Jarriko zarete? - Noski.
Argazkia egingo dugu...
Prest?
Bat, bi, hiru.
Non daude nire semeak? Zergatik ez daude hemen?
Lucas!
Mateo!
Mateo! Lucas!
Non daude nire semeak?
Lucas!
Non daude nire semeak?
Non... Non daude nire semeak?
Berlinera deituko dut.
Non daude nire semeak?
Barkaidazu.
Ez duzu barkamenik eskatu behar.
Inola ere ez.
Alemaniako zer partetan duzu familia?
Lübecken.
Ez ditut bost urtetan bisitatu.
Engzell jauna?
Badakizu zer gertatzen ari den Danimarkan?
Bisa eskaera indargabetu behar duzu.
Uste duzu ez dakidala?
PASAPORTE-KONTROLA
Saileko besteak kontaktatuko ditut Stockholmen elkartzeko gurekin.
Engzell jauna!
- Engzell jauna! - Zer?
Nora zoaz? Ezin zara sartu.
- Engzellekin noa. - Zer gertatzen da?
Zure laguna ezin da Suedian sartu.
- Nire laguntzailea da. - Horrek ez dio lagunduko.
Zer da hau? Suedian sartzeko eskubidea du.
Diplomazia-pasaporte bat da. Berak Alemaniakoa du.
Hauxe diozu?
Baliozkoa bada ere, bera bezalakoak ezin dira sartu bisa berezirik gabe.
Esan beharko nizun.
Bisa horiek ematen dituen sailaren burua naiz.
Suedian sartzeko baimena eman diot.
Auskalo nolakoa den Stockholmen,
baina hemen, legea betetzen dugu.
Eta bera bezalakoak...
Alemaniara bueltan!
Goazen lasaitzera, ostia!
Gero konpondu.
- Hau salatu egingo dut! - Geldi!
Ordaindu egingo duzu! Ni arduratuko naiz.
Vogl andrea, Kopenhageko Suediako kontsulatuarekin hitz egin dut.
Danimarkara itzuli behar duzu.
Kontsulatuko norbaitek aduanetan ikusiko zaitu.
Orduan, hor geratu.
Kontsulatuan.
Ondo.
Zer moduz zaude?
Ondo nago.
Zure azken bisita Lübeckera...
Zergatik joan zinen?
Zure familiaren bila zenbiltzan.
- Aurkitu al zenituen? - Ez.
Ez... Eta "J" bat jarri zizuten pasaportean.
Nola bueltatu zinen Suediara?
Zortea izan nuen.
Zortea?
Ez luke zorte kontua izan behar.
Arraioa.
Tren madarikatuak.
Badator.
- Engzell jauna. - Bai.
Bai... Denbora agortzen ari da.
Bizkor eta ondo egin behar dugu lan.
Atzerri-ministroarekin hitz egin behar dut.
Hau ez zen beharrezkoa.
- Goazen! - Bai! Bagoaz!
- Ondo zaude? - Bai.
- Mugitu, Hellstedt! - Ai!
- Behar... - Urgentea da!
Arazo bat dugu.
Motorra berotu behar da.
- Joango gara? - Goazen!
Emaiozu kolpe bat.
Horrela? Kolpeak horrela?
- Martxan jarri! - Lasai!
Orain!
Goazen. Itxi atea. Itxi.
Milesker.
Barkatu, jaunak, baina atzerri-ministroa okupatuta dago.
Ez, barkatu, Söderström jauna.
Oso probablea da Danimarkako judu guztiak erbesteratzeko eramaten ari izana.
Norvegian bezala.
Esamesak entzun ditugu eta neurriak hartu egin dira.
Egon lasai. Kito.
Zer-nolako neurri jakiterik al dago?
Berlingo enbaxadari egoerari buruz galdetzeko eskatu zaio.
Zeri buruz galdetu? Egia da! Nik neuk ikusi dut!
Zer nahi duzu, Engzell jauna?
Bisa eskaera indargabetu nahi duzu?
Gu nazio neutro bat gara.
- Hartu-eman bat da. - Eman gehienbat.
Alemaniak Suedia okupatzea arriskatuko zenuke?
Gainera, bisa eskaera indargabetu nahi izan arren, ezin dugu.
Geure immigrazio-legeen arabera,
Suediako juduak ekonomikoki arduradunak direlako.
Edo 50 urteko legea bat-batean aldatu nahi zenuen?
Agian itxaron beharko genuke.
Itxaron? Erotu egin al zara?
Engzellek alemaniarrekin hitz egin du? Ez.
Gerra-legea da. Noski bazirela alemaniarrak kalean.
Ez dago juduekin lotuta.
Burua galdu al duzu erabat?
Ez duzu uste juduak atxilotzen ari direla?
Atxilotzen ari dira.
Atzera egingo dugu.
Nola daki hori Nils Zentsoreak?
Bueno, Nils Zentsorea izan baino lehen, Kopenhagera bidali zuten.
Hor, Alemaniako mandataria ezagutu zuen.
Eta alemaniarrek Danimarkako juduak atxilotu zituztenean,
Nilsek jakin zuen inork baino lehen.
Alemaniako lagunari Stockholmera etortzeko eskatu zion...
Milesker.
...Suediako gobernua informa zezan.
Erabakia Berlinetik dator?
Zenbat judu?
Egia bada, oso serioa da.
- Lehen ministroak badaki? - Bai.
Berlinetik egia dela konfirma dezaten nahi dute.
"Egia dela"? Uste dute esango digutela adeitasunez galdetzen badiegu?
Bisei buruz galdetu diozu Söderströmi?
Diru kontua dela esan du.
Zehazki.
Beti izaten da diru kontua.
- Johansson andrea. - Bai?
- Hammarskjöld hemen dago? - Beti bezala.
Hellstedt, Hallonsten, zatozte nirekin.
Gordiar korapiloa argituko dugu.
- Nora goaz? - Ni Hammarskjöldengana noa.
Baina zu, Hallonsten... Hirian ministro danimarkar erbesteratu bat dago.
Eraman ezazu Hammarskjölden bulegora. Hemen itxarongo dut.
Ez dakit zergatik, baina ados.
Zuk, Hellstedt, bilera bat antolatu behar duzu
atzerri-ministroaren bulegoan atzerri-ministro eta Ehrenpreisekin.
Arazorik ez, arduratuko naiz.
Baina Söderströmek ezin du jakin.
- Zer egingo dut ba? - Zeu moldatu.
- Nils Zentsorearekin hitz egingo dut? - Nahi duzun bezala.
Barkatu hain modu zibilizatugabean mozteagatik.
HAMMARSKJÖLD FAMATUA IZAN BAINO LEHEN
Uste dut lagundu ahal didazula Gordiar korapilo bat argitzen.
Ziur zu Wiedek hemen elkartu nahi zuela?
Bai...
Hori esan zuen behintzat.
Ez al luke Söderströmek hemen egon behar?
Auto batean dago, baina agian bera gabe hasiko gara?
Ondo baderitzozu?
- Ehrenpreis jauna. - Bai?
Uste dut ezpata bat aurkitu dudala gure Gordiar korapilorako.
Zer?
Zehazki. Zer diozu?
Lege-hutsune bat
juduen kongregazioa errefuxiatu guztien arduradun egiten duen legea saihesteko.
Hammarskjöld ez da Finantza-ministerioko Idazkaria besterik ez.
Banku Zentraleko Batzorde Nagusiko presidentea ere bada.
Eta azaltzen badiozu?
Ardura ekonomikoa inguratu ahal izateko,
erbestean dagoen Danimarkako ministro bati deitu diogu, Johan Kruse.
Suediako gobernuak 20 milioi koroako mailegua eskaintzen dizu,
Suediara datozen Danimarkako errefuxiatuentzako diru-laguntza gisa.
Erbestean nago, gogoratzen?
Ez diogu dirua mailegatuko Danimarkako estatuari.
Suediak mailegatuko dizu dirua pertsonalki.
Danimarkako juduen bizitzak salba ditzakezulako.
Guk ezin dugu.
Hogei milioi?
Etorkizuneko Danimarkako estatua abala izango da.
Ate horretatik sartu naizenetik esan duzun guztia
inoiz entzun dudan gauzarik ergelena eta eroena da.
Logika suediarra al da?
Nolatan iritsi zarete plan puta honetara?
Emadazue kontratua.
Danimarkako ministro erbesteratuak dirua duenez,
Ehrenpreis jaunak jada ez du ekonomikoki erantzun behar.
Beraz, jada ez dago oztoporik
Danimarkako juduak hartzeko.
Zoragarria.
Eta hau guztia bat-batean egin duzue?
Hori... mirari bat da.
Ez, burokrazia da.
Itxaron! Zergatik ez nauzue bilera honetara gonbidatu?
Juduak Suedian sartzearen kontua konpondu berri dugu.
Zergatik?
Danimarkan gertatzen ari denagatik.
Ados.
Jaunak, gu...
Berlingo konfirmazioa jaso al dugu?
Ba al dakigu esamesak egia diren?
Ez, ez dakigu.
Jaunak, pazientzia apur bat gehiago izatea gomendatuko nuke.
Söderström.
Alemaniako salatzaile bat etorri zaigu. Engzellek berak Kopenhage bisitatu du.
Atzerri-ministro jauna,
Suediak ez luke esamesetan oinarrituta jokatu behar.
Alemaniako erasoa arriskatuko dugu esamesak sinetsi ditugulako?
- Ez. - Ez.
Berlingo konfirmazioa jaso arte itxaroteko esango nuke,
esamesak errealak badira ala ez.
- Deituko diegu? - Iradokizun ona, atzerri-ministro jauna.
- Ehrenpreis jauna. - Bai?
Zure denboragatik bihotzez eskertzen dizut.
Hammarskjöld jauna, milesker zure denboragatik.
Etortzea eskertzen dizut.
Eta Engzell jauna, zure betebeharrekin jarraituko duzu, mesedez?
Baina guk...
Berehala, mesedez.
- Baina guk... - Milesker, jaunak.
- Konpondu dugu! - Engzell...
- Ez dago zertan... - Segi zure betebeharrekin, Engzell.
Milesker. Jarraitu.
Hortxe zaude! Zer ondo.
Atzerri-ministroak jarraitzeko baimena eman dizu?
Ez. Zalantzan dago.
Ez al dizu esan Söderströmek zure betebeharrekin jarraitzeko?
Bai, berak...
Horixe esan du.
Johansson andrea, esperientziarik al duzu prentsaurrekoak antolatzen?
Ez.
Barkatu. Prentsaurreko bat izaten ari da eraikinean oraintxe bertan.
- Suedia erdia gonbidatu duzu? - Ez al da bikaina?
Arratsalde on eta ongi etorri.
Orain Suediako gobernuaren parteko
komunikatua irakurriko dut.
"Herrialdean sartzeko juduei inposatu zitzaien bisa
indargabetua izango da gaurtik aurrera".
Zer demontre? Zer esaten ari da?
"Hortaz, juduen erlijioko guztiak ongi etorriak dira Suediako lurzoruan".
Danimarka utzi nahi duten judu danimarkarrez ari zara?
Judu guztiei buruz ari naiz.
"Eta herrialderen bat honen aurka baldin badago,
ondorio serioak izango dira".
Zer ondorio serio dira zehazki?
Oraintxe bertan, ezin diogu horri erantzun.
Engzell!
Arratsaldeko 18:30ak dira. Hona hemen berria.
Gaurtik, urriaren bitik aurrera, gobernuak jatorri judua dutenentzako
bisa betekizuna baliogabetu du.
Beraz, orain arte indarrean zegoen bisa betekizuna
Suedian sartzen diren juduentzat indargabetu egin da.
Gainera, komunikatuak dio
herrialderen bat erabaki berriaren aurka balego,
ondorio serioak ekarriko lituzkeela.
Hortaz, erlijio juduko edozein lagun ongi etorria da Suediako lurzoruan.
Sven?
Zer gertatzen da?
- Begira. - Zer?
Begira.
Orain zer?
Ehun eta hogei?
Milaka izan beharko lirateke. Non daude?
Suedian.
Hitlerrek bere bulegoan ikusi nahi zaitu.
Zergatik ez dugu herrialde tamalgarri hori okupatu?
Hori gertatu al zen?
Bai.
Dag Hammarskjöldek gobernu-funtsak mailegatu zizkion danimarkar bati.
Suediak "ondorio serioekin" mehatxatu zuen prentsaurreko batean.
Eta milaka errefuxiatuk zeharkatu zuten Öresundeko itsasartea.
Gerraren joera aldatu zen eta alemaniarrek atzera egin zuten.
Hortxe zaudete.
Söderström, Engzell.
Entzun. Washington Post-ean guri buruz idatzi dute.
"Argi-izpi bakarra etengabeko iluntasunean".
Entzun.
"Suedia superpotentzia moral bihurtu da
Danimarkako juduen biztanleria salbatzeari esker".
Engzell, esadazu. Zergatik antolatu zenuen prentsaurrekoa?
Bueno...
Söderströmek nire betebeharrekin jarraitzeko agindua eman zidan.
Söderström, arraioa... Urrea balio duzu.
Bueno, ez dakit... Hobe dugu ez esajeratzea.
Juduak salbatzea, eta orain estatubatuarren artikulu hau...
Oso garrantzitsua da.
Bueno, denok bete dugu geure partea.
Hala da.
Baina zure adimen zorrotza behar dut,
eta une zuzenean zuzen jokatzeko duzun trebetasuna.
Milesker.
Ohore bat da zu zerbitzatzea, atzerri-ministro jauna.
- Zure zerbitzura nago behar duzunerako. - Bai.
Horregatik izango zara gure mandataria.
- Hara. - Moskun.
Ni?
Bai.
Hau izan zen Gösta eta bere sailari buruz jakin nuen lehen aldia.
Jende normalak historiari aurre egin ahal diola erakutsi zuten,
eta gauzak aldatu.
Kaixo.
- Ongi etorri! - Milesker.
Ongi etorri.
Kaixo.
Alergia ikaragarria daukat. Begiak malkotzen zaizkit etengabe.
Zer ondo zu bueltan izatea. Lan asko dugu.
Eta idazmakinarekin oso txarra naiz.
Eta kudeatu behar dituzun eskaera berriak ditugu.
Besteak baino azkarragoa zara.
Zure falta sumatu dugu.
Beste pauso bat emateko garaia zen.
Gösta ezagutzeko garaia nuen.
Nire semeak jazz banda bat sortu du eta kontzertura joango naizela esan diot.
- Zer ondo! - Bueno, ez nago ziur.
Uste dut tronpeta gehiegi direla.
- Barkatu, Gösta Engzellen bila nabil. - Ni naiz.
Raoul Wallenberg.
Telefonoz komentatu genuen hona etorriko nintzela galderak egitera.
Zoritxarrez, joan behar dut,
baina Vogl andreak, Hallonsten jaunak eta Hellstedt jaunak
- galderei erantzungo diete. - Jakina.
- Ongi etorri, Wallenberg jauna. - Milesker.
GÖSTA ENGZELLEK EZ ZUEN INOIZ PUBLIKOKI HITZ EGIN
JUDUEKIN EGIN ZUEN LANAZ BIGARREN MUNDU GERRAN
Tira, aita! Oso alaia dela!
Ez al da bikaina?
DIPLOMAZIA LANETAN JARRAITU ZUEN ETA 1997AN ZENDU ZEN
100 URTEREKIN GERRA HEROI SUEDIAR ANONIMO GISA
GÖSTA ENGZELLEN SAILAK ABIATUTAKO BEHIN-BEHINEKO PASAPORTEEN SISTEMA
RAOUL WALLENBERGEK ETA PER ANGERREK GARATU ZUTEN BUDAPESTEN
SUEDIA
ENGZELLEN LANARI ESKER, 100 000 JUDU BAINO GEHIAGO SALBATU ZIREN
Azpitituluak: Aroa Villalba