EEN NETFLIX-DOCUMENTAIREREEKS
Albie Sachs is een Zuid-Afrikaanse activist, advocaat, schrijver en…
…voormalige rechter, aangesteld door Nelson Mandela…
…aan het eerste grondwettelijke hof van Zuid-Afrika.
Tijdens de strijd tegen de apartheid…
…overleefde Albie een bom die in zijn auto was geplaatst door de Veiligheidsdienst.
Hij verloor een arm en het zicht in één oog.
Toch, toen hem jaren later werd gevraagd wat de wereld het meest nodig heeft…
…blijft zijn antwoord onverschrokken.
Het woord vriendelijkheid komt steeds in me op.
En misschien omdat er zoveel opschepperij is…
…is het populair geworden. Het wordt ondersteund.
Maar je ontzenuwt het door je aan te sluiten bij anderen…
…door contact met anderen…
…door energie in dezelfde richting te sturen…
…en door diversiteit te accepteren en te omarmen.
Dit is geïnspireerd door Nelson Mandela.
Hij zei ooit: 'Wat telt in het leven is niet alleen 't feit dat we hebben geleefd.
Maar het verschil dat we hebben gemaakt in het leven van anderen…
…dat bepaalt wat de betekenis van ons leven is.'
Zijn leven heeft een blijvende stempel gedrukt op de wereld.
Een erfenis die zoveel anderen heeft geïnspireerd om op te staan.
Te vechten voor verandering en om leiders te worden.
Dit is ter nagedachtenis aan Madiba.
Het is gemaakt om ons te herinneren aan 't verschil dat één persoon kan maken.
Het gaat om mensen die dappere keuzes hebben gemaakt.
Leiders die naast hem liepen en in zijn voetsporen zijn getreden.
Die zorgen voor anderen, en zo werken aan een betere en gelijkere wereld.
En de rest van ons inspireren…
…om te leven om te leiden.
Mijn eerste schoolrapport, ik was zes…
…begon met de woorden: 'Albert is een dromerige jongen.'
En nu, ruim 70 jaar later…
…is Albie dat nog steeds.
7 APRIL 1988
Het laatste doelwit van wereldwijde aanvallen op het ANC…
…opende zijn autodeur toen de bom ontplofte.
Albie Sachs raakte zwaargewond.
In het ziekenhuis gaven de dokters hem weinig overlevingskans.
Maar hij overleefde het.
Verbrijzeld, het zicht in één oog kwijt, één arm geamputeerd.
Desondanks bleef de ANC-leider…
…twee maanden later optimistisch over de toekomst van zijn vaderland.
Wraak brengt m'n arm niet terug.
Integendeel, wraak zal me vernederen…
…en in zekere zin alles voor niets maken.
Ik vind het heel belangrijk dat we positief blijven.
Er zal vrijheid zijn in Zuid-Afrika.
We zullen vrijheid hebben in ons leven en een goede samenleving opbouwen.
Dat moet ons doel zijn.
Onze gast vandaag is rechter Albert L. Sachs.
Een lid van het Zuid-Afrikaans Grondwettelijk Hof.
Rechter Sachs was een leider in de strijd voor mensenrechten in Zuid-Afrika…
…en een vrijheidsstrijder in het Afrikaans Nationaal Congres.
Zijn betrokkenheid bij dit werk bracht hem in de problemen met de politie.
Hij werd twee keer vastgehouden zonder proces.
Hij werd opgesloten, zat in een isoleercel…
…zat een tijd in ballingschap.
Hij werd uiteindelijk het doelwit van een door de staat gesponsorde moordpoging.
En toen werd Nelson Mandela vrijgelaten.
Na 24 jaar politieke ballingschap…
…wordt Albie Sachs begroet door zijn moeder op het vliegveld van Kaapstad.
Hij nam deel aan de onderhandelingen…
…die van Zuid-Afrika een constitutionele democratie maakten…
…en hij werd door Nelson Mandela in het Grondwettelijk Hof aangesteld.
Door zijn tijd als rechter…
…kreeg hij een reputatie als het geweten van het hof.
Door de manier waarop Albie z'n leven leidt, zonder bitterheid…
…geeft hij je vertrouwen in het mens zijn…
…in Zuid-Afrikaans zijn.
Zie je Albie, een witte Zuid-Afrikaanse man, dan denk je:
Albie is wat mogelijk is.
VECHTEN TEGEN APARTHEID
Er is een verhaaltje van toen ik zes was. Ik moest in ballingschap. Bij 't inpakken…
…vond ik een verjaardagskaart van mijn vader, Solly Sachs.
'Albie, hopelijk word je een soldaat in de strijd voor bevrijding.'
Dat is best zware kost voor een zesjarige…
…maar dat was het soort universum waarin ik ben opgegroeid.
Wetten maakten witten officieel superieur en de grote zwarte meerderheid…
…ondervond in elk aspect van hun leven discriminatie.
Zuid-Afrika werd overweldigd door dat systeem van apartheid.
Op m'n 17e sta ik in een hal met overwegend zwarte mensen.
Misschien 200, en misschien vijf, tien witten…
…en mensen zingen vrijheidsliederen…
…en roepen vrijwilligers voor de campagne tegen onrechtvaardige wetten.
Ik zeg tegen m'n vriend: 'Avi, ik wil meedoen.'
Hij zei: 'Dat kan niet.' 'Waarom niet?'
'Omdat je wit bent.'
'We vechten tegen racisme.'
'Het is een zwarte strijd geleid door zwarte mensen.'
Maar negen maanden later…
…na m'n eindejaarsexamens…
…leidde ik tijdens de vakantie een groep…
…van vier jonge witten, om op banken te zitten waar 'niet-witten' op stond.
Actief te zijn, mensen te ontmoeten, dingen te ontdekken…
…dat is belangrijk voor me. De mensen die ik ontmoette in de strijd tegen apartheid…
…hadden energie, vitaliteit, verbeelding.
Veel interessanter dan…
…de wereld die voor ons was uitgestippeld…
…voor 'n carrière, geld te verdienen, verder te komen, om belangrijk te zijn.
Advocaat worden hoorde bij het activisme.
Een hele reeks verschillende zaken…
…maar het grootste deel van het werk dat ik deed…
…ging over mensen die werden gestraft of bedreigd met straf…
…vanwege hun ideeën, hun standpunt tegen apartheid…
…of omdat er papieren ontbraken.
Ze hielden zich niet aan de vele wetten die zwarte mensen onderdrukten.
DIVISIERAAD VAN DE KAAP WIT GEBIED
PAS OP VOOR INBOORLINGEN
Het was vreselijk.
1960, het jaar van het bloedbad in Sharpeville…
In Sharpeville schoot de politie op ongewapende demonstranten.
Er werden 69 mensen doodgeschoten, meestal in hun rug.
Het ANC, het verboden Afrikaanse Nationale Congres…
…alles wat ondergronds werd aangevoerd, een onmogelijke noodtoestand…
…en toen werd het veel grimmiger.
Ze konden je zo uit je huis komen halen…
…van je werk, terwijl je op straat liep, als een agent dat in z'n hoofd haalde.
Ik zag mijn cliënten een voor een opgehaald worden.
En dan zit je vast onder de zogenaamde 90-dagenwet.
Dat konden ze, 90 dagen zonder toegang tot een advocaat…
…de rechtbank, familie, of wie dan ook, 90 dagen lang…
…omdat ze denken dat je informatie hebt die terroristen zou helpen.
En omdat je tegen dit onrecht vocht, niet alleen…
…als advocaat die zwarte mensen vertegenwoordigde…
…maar als activist, kwamen ze ook achter jou aan.
OVERLEVEN IN DE DUISTERNIS
Je doet mee aan een strijd. Je bent een vrijwilliger.
Je wordt onderdeel van een verzetscultuur.
Zoals de mensen die tegen de nazi's vochten…
…de partizanen die zich in Europa sterk met hen identificeerden tijdens de oorlog.
Mensen die in de cel boeken hadden geschreven over hun ervaringen.
Je leest ze en bereidt je voor op het moment:
'Dus zo is het in de gevangenis.'
En je bent niet voorbereid.
Je bent niet voorbereid op isolatie.
Je gaat ermee om, want er is geen alternatief.
Wat kun je doen? Huilen.
Er is een alternatief. Je kunt samenwerken, je kunt capituleren.
Dus het gevecht is dan om te voorkomen dat je instort…
…en informatie weggeeft.
Na een tijdje weet je niet eens waarom je in de bak zit. Alleen…
…dat de grote lijnen die zo machtig en sterk waren…
…die zo betekenisvol leken, nu hol worden.
Vrijheid? Wat? Dat is onzin.
Je hebt een kleine, extreem narcistische ingesloten wereld…
…van alleen jezelf en de pijn die je voelt.
Op een goede dag was ik dan depressief.
Op een goede dag, gewoon depressief.
Op een slechte dag…
…niet totaal suïcidaal, maar dicht in de buurt.
Een toestand van volledige wanhoop.
Op een dag hoorde ik gefluit.
Ik kon m'n oren niet geloven, zoiets hoor je nooit.
De gevangenis is lawaaierig.
Mensen schreeuwen, gillen, deuren worden dichtgeslagen, iedereen schreeuwt…
…maar ik hoor gefluit en ik fluit terug…
En ik hoor het van ver in de gevangenis…
Ik weet niet eens wie het is.
En dit was een prachtige vorm van contact.
En dan trainde ik wat als onderdeel van m'n leefregels.
Ik probeer 100 keer op te drukken…
…ik hoor het gefluit en ik zeg: 'O, ik ben nog maar bij 75.'
'Kun je niet even wachten?'
En toen moesten we een bepaald tijdstip bepalen tijdens de dag…
…als we klaar waren voor het gefluit en ik heb nooit geweten wie het was.
En toen werd ik na 90 dagen vrijgelaten.
Ik liep de straat op en…
Ze sluiten me weer op.
Ze pakken mijn das af. Ze pakken mijn horloge af.
En nog eens 78 dagen.
En toen werd ik vrijgelaten zonder te weten waarom en ik was zo…
…triomfantelijk, euforisch…
…dat ik van het centrum van Kaapstad naar Clifton ben gerend.
Tien, 13 kilometer, ik had nog nooit zo'n afstand gerend.
Ik sprong in de zee.
Mijn collega's kwamen in hun pakken met hun glimmende schoenen op het strand.
Ze dachten dat ik gek was geworden. Ik was een beetje gek.
Ik leek te zegevieren, maar vanbinnen was er iets gebroken.
Je komt nooit over eenzame opsluiting heen.
Nooit.
En jaren later ben ik in ballingschap en…
Ik word opgeblazen.
Mijn vriendin Ruth First was gedood door een bombrief.
Er was een deel van de begraafplaats in Maputo…
…waar veel Zuid-Afrikanen werden begraven, meer dan 20 die waren omgekomen.
Elke keer als we erheen gingen, vroegen we ons af:
is dat plekje daar voor mij?
Het feit dat hij zo'n belangrijke tegenstander was van apartheid…
…betekende dat hij constant in gevaar was.
Ik dacht niet dat ze me zouden pakken, ik was een zwak doelwit…
…en er zou een reactie op komen. Ik had het mis.
De explosie was te horen in de hoofdstad van Mozambique, Maputo.
De boobytrap was vermoedelijk het werk van Zuid-Afrikaanse agenten.
Zijn auto had zijn graf moeten zijn.
Ik voel armen trekken en ik zeg:
'Laat me, ik sterf liever hier.'
En ik denk dat ik ontvoerd word, dat ze me naar Zuid-Afrika brengen.
MAPUTO CENTRAAL ZIEKENHUIS
Totale duisternis. Er is iets vreselijks gebeurd.
Ik weet niet wat het is. Een stem in de duisternis zegt:
'Albie, dit is Ivo Garrido die spreekt.'
'Je bent in het ziekenhuis van Maputo.'
'Je arm ziet er niet goed uit. Je moet de toekomst met moed tegemoet zien.'
En ik zeg: 'Wat is er gebeurd?'
En een vrouwenstem zegt: 'Het was een autobom.'
Ik val terug in de duisternis, maar met een gevoel van vreugde.
Ik dacht dat ik ontvoerd werd om in Zuid-Afrika in de cel te belanden.
En ik wist dat ik veilig was in handen van Frelimo…
…de regering van Mozambique.
En de tijd verstreek.
Ik voel me heel licht. Ik lig op m'n rug.
Ik zie niets. M'n ogen zijn bedekt. Ik vertel mezelf een grap.
Over Hymie Cohen, een jood, net als ik. Hij valt van een bus, hij staat op…
…en zijn hand beweegt zo over zijn lichaam.
Iemand zegt: 'Ik wist niet dat je katholiek was.'
'Hoezo katholiek?'
'Bril, testikels, portemonnee en horloge.'
Een oude mop, normaal gesproken niet verteld in die omstandigheden…
…en ik begon met testikels, die leken in orde.
Portemonnee, oké, bril…
…als hier een gat zit, zit ik in de problemen.
Oké, en ik ben een arm kwijt. Ik ben alleen een arm kwijt.
Dat moment waar elke vrijheidsstrijder op wacht.
'Komen ze me vandaag halen? Zal ik dapper zijn?'
Ze wilden me vermoorden en ik had het overleefd.
Ik voelde me blij en triomfantelijk. En dat was op 7 april, 8 april 1988.
En dat voel ik nog steeds.
Het heeft de ellende van eenzame opsluiting weggevaagd.
Het gaf een heel ander perspectief op het leven.
Ik kwam terug in de wereld.
Ik kan het niet goed uitleggen.
En ik ben een beetje bang dat ik daarna instort.
Nu ben ik zover dat ik mezelf…
…lichamelijk en emotioneel opnieuw moet opbouwen.
Het was alsof ik weer leerde schrijven. 'Kijk, mama. Ik kan schrijven.'
Leren staan. 'Kijk, mama. Ik kan lopen, ik kan staan.'
Er was iets heel vreugdevols aan het herstel na de bom.
En ik kreeg een brief.
Ik lig in 'n ziekenhuisbed in Londen…
…en er staat: 'Geen zorgen, kameraad. We zullen je wreken. Getekend, Bobby Naidoo.'
En ik denk, me wreken?
Gaan we er een arm afsnijden of aan één oog blind maken?
Is dat het land waar we voor vechten?
Als we vrijheid, democratie krijgen, krijgen we de rechtsstaat.
Dat zal mijn zachte wraak zijn.
Bloemen zullen uit m'n arm groeien.
TWEE JAAR LATER ZWICHT
Vandaag kan ik vergaande beslissingen aankondigen.
Het verbod van het Afrikaans Nationaal Congres…
…het Pan-Afrikaans Congres…
…de Zuid-Afrikaanse Communistische Partij wordt opgeheven.
Orde.
Mensen die gevangenisstraffen uitzitten alleen omdat ze lid waren…
…van een van deze organisaties worden geïdentificeerd en vrijgelaten.
In dit verband heeft de regering een krachtig besluit genomen…
…om Mr Mandela onvoorwaardelijk vrij te laten.
DE THUISKOMST
WELKOM THUIS
Ik kwam terug naar Zuid-Afrika.
Onze kiezers waren voor het eerst gelijk.
Op dit moment in de nieuwe democratie van Zuid-Afrika…
…liet de meest gerespecteerde architect het vastleggen voor 't nageslacht.
De vervulling van zijn levenslange strijd.
Ik heb heel hard gevochten tegen witte overheersing.
Ik heb heel hard gevochten tegen zwarte overheersing.
Ik koester het idee van een nieuw Zuid-Afrika.
Dat is het resultaat van de dingen waar we voor vochten.
Dat is de bevestiging van alles.
En dan word ik benoemd tot lid van het Grondwettelijk Hof…
…om dat te bewaken waar we voor vochten.
De laatste keer dat ik in de rechtbank verscheen…
GRONDWETTELIJK HOF
…was om te horen of ik wel of niet…
…ter dood veroordeeld zou worden.
Vandaag spreek ik niet als verdachte…
…maar om een hof in te huldigen dat Zuid-Afrika nog nooit heeft gehad.
Een hof waar de toekomst…
…van onze democratie van afhangt.
En om het hele proces van zachte wraak af te sluiten…
…ontmoet ik de man die de bom in mijn auto heeft geregeld.
Henri van der Westhuizen gaat naar de Waarheidscommissie.
DE WAARHEIDSCOMMISSIE, OPGERICHT DOOR MANDELA
OM MENSENRECHTENSCHENDINGEN TE ONDERZOEKEN
OM ZO ZUID-AFRIKA TE GENEZEN VAN APARTHEID
En hij wil me zien voor hij erheen gaat…
…en hij komt naar mijn kamer als rechter.
We hebben een buitengewoon gesprek.
Hij vertelt me over zijn jeugd en hoe goed hij was op school…
…en hoe snel hij vooruitkwam in het leger. Zo trots. Hij liep voorop.
Hij werd een toplid van het doodseskader.
En dit is waar de nieuwsgierigheid in me nogal verbaasd is.
Zijn uitdrukking heeft iets naïefs.
Maar hij gaat naar de Waarheidscommissie.
Hij gaat het verhaal vertellen.
Het vergde moed voor een soldaat om zich bij het nieuwe Zuid-Afrika aan te sluiten.
Ik was hem vergeten en zes maanden later was ik op een feest…
…en hoorde ik een stem 'Albie' zeggen.
Ik kijk om me heen. Henri. Niet te geloven.
Hij straalt. Hij zei: 'Ik ging naar de Waarheidscommissie…
…en sprak Bobby.' Die me had geschreven.
'En Sue, Farouk en ik hebben ze alles verteld…
…en jij zei dat je me op een dag misschien de hand kon schudden.'
Ik stak mijn hand uit en schudde z'n hand.
Hij ging opgetogen weg. Ik viel bijna flauw.
Maar ik hoorde later dat hij het feest had verlaten…
…en twee weken lang had gehuild.
Ik weet niet of dat waar is. Dat wil ik geloven.
Ik hoor liever niet dat het niet waar is.
Maar voor mij is dat belangrijker dan hem naar de gevangenis sturen.
Herstelrecht, verschillende vormen van verantwoordelijkheid…
…we beginnen nu in hetzelfde land te leven. Voor mij is dat een wonder.
Hoe heb je dit vermogen gevonden voor liefde en vergeving…
…en voor optimisme, vrijgevigheid?
Waar komt dat vandaan?
Dat wordt me vaak gevraagd…
…ik wil het niet wegjagen door er te veel vragen bij te stellen.
Het is iets dat in je zit. Je hebt het bij je.
In 1990 wordt Mandela vrijgelaten.
Ik zou net terug naar Zuid-Afrika gaan…
…en een Amerikaanse journalist, Tony Lewis, zei:
'Albie, je bent vast heel boos nu je teruggaat?'
En hij keek naar mijn arm.
Ik zei: 'Eerder was ik bang dat ik een gefaalde revolutionair was.'
Ik had die woede niet.
Ik had een mes moeten pakken en het in de rug van de bewakers willen steken.
Ik zag ze als mensen die hun werk deden.
Ze waren niet de slechtste ondervragers en zo.
En ik dacht dat ik een mislukkeling was.
Hij zei: 'Rustig maar. Die vraag heb ik ook aan Mandela gesteld.'
'Hij gaf net zo'n antwoord.'
'En Sisulu en Ahmed Kathrada en Albertina Sisulu.'
Ik besefte dat het bij een cultuur hoort.
Dat we allemaal betrokken zijn bij deze grote droom van een vrij Zuid-Afrika.
Anderen ontmoeten, contact maken met anderen…
…en geweldige kanten van onszelf vinden door interactie met anderen…
…en het is een optimisme dat we samen kunnen leven in één land.
Er is een heel sterk Afrikaans concept dat ubuntu heet.
Ik ben een persoon omdat jij een persoon bent.
Met mijn menselijkheid moet ik respect hebben voor jouw menselijkheid…
…de onderlinge afhankelijkheid van mensen.
Veel van dit kwam voort uit opgroeien in een strijd…
…geleid door Afrikaanse mensen met dat…
't Is niet alleen 't zingen, de stemming, maar de interactie en de gratie.
Niet dat er geen vreselijke dingen zijn gebeurd of niet gebeuren.
Maar er was iets van dat in de kern.
WAT DOET ER TOE?
Voor mij staat het geweten op nummer één.
Het komt voor brood, voor spraakrechten.
Het geweten is de kern van wie je bent.
En dat, als je zeg maar die gyroscoop in je…
…die jou daar plaatst en die je in staat stelt…
…met een belangrijke deugd te leven.
Niet omdat je de geboden gehoorzaamt en rituelen doorloopt…
…maar omdat iets van binnen juist is.
Het is goed.
Het past bij al die dingen waardoor je je menselijk voelt…
…en een persoon met waardigheid en moed en stijl, bravoure en verbeeldingskracht…
Al die dingen die mooi en leuk zijn aan een persoon.
Dat is wat ze allemaal uitstralen…
…en ik vond het moeilijk om te liegen, zelfs tegen de veiligheidspolitie.
Zelfs toen was het moeilijk voor me om te liegen, omdat…
Het was niet: 'Liegen is stout.'
Het schond iets binnenin me.
De waarheid onder ogen zien, ongeacht de gevolgen.
Leef je leven voor jezelf.
Neem Albie niet als voorbeeld die praat over hoe je je leven moet leven.
Modelleer jezelf.
In die zin moet je je dromen niet volgen.
Volg je leven, je dromen volgen je.
Wat dat ook betekent, je leven…
En verken het, laat het tot je te komen…
…grijp kansen en neem risico's.
Ga niet altijd voor de bekende weg, de gezellige weg.
Op een moment zei ik tegen mezelf:
'Als je een keuze hebt over een belangrijke beslissing…
…en die ene reis wordt zwaar…
…en de andere zal veel makkelijker zijn, neem dan de moeilijke.'
Want je deed meer dan alleen maar van punt A naar B te komen.
Je kwam problemen tegen.
Je verkende, nam risico's en won iets.
Laatste vraag.
Welk advies, als je de kans had om je 20-jarige versie advies te geven…
…als je terugkijkt op je leven, zeg dan één ding tegen die jongeman.
Ik zou kunnen zeggen:
'Blijf dromen.'
VOOR MADIBA
'EEN GOED KOPPIE EN EEN GOED HART ZIJN ALTIJD EEN GEWELDIGE COMBINATIE.'
Ondertiteld door: Marianna Stavinga