NETFLIX — SERIAL DOKUMENTALNY
Albie Sachs jest aktywistą, prawnikiem i pisarzem z RPA.
Był również sędzią powołanym przez Nelsona Mandelę
do pierwszego Sądu Konstytucyjnego RPA.
W czasie walki z apartheidem
Albie przeżył wybuch bomby podłożonej przez służby specjalne RPA.
Stracił rękę i widzenie w jednym oku.
Ale po latach, zapytany, czego brakuje na świecie,
odpowiada bez wahania.
Przychodzi mi na myśl słowo „życzliwość”.
Na świecie jest tyle zadufania.
Rozpanoszyło się i znajduje posłuch.
Można mu się przeciwstawić, nawiązując więzi z ludźmi,
relacje z innymi,
tak, żeby dążyć do jednego celu.
A także poprzez akceptację i aprobatę różnorodności.
Zainspirował nas Nelson Mandela,
który powiedział: „W życiu nie liczy się to, że żyliśmy”.
„Dopiero to, jak wpłynęliśmy na życie innych,
określi znaczenie naszego życia”.
Jego życie zmieniło świat.
Zainspirowało wiele innych osób do oporu.
Do walki o zmianę i do tego, by zostać przywódcami.
Stworzyliśmy ten serial ku pamięci Madiby.
Żeby przypominać, czego może dokonać jedna osoba.
Opowiada o ludziach, którzy dokonali odważnych wyborów.
O przywódcach, którzy kroczyli razem z nim lub szli jego śladami.
Troszczyli się o innych i pracowali na rzecz lepszego świata.
Którzy inspirowali nas,
żebyśmy zostali przywódcami.
Pierwsza uwaga, którą dostałem, gdy miałem sześć lat,
zaczynała się od słów: „Albert jest marzycielem”.
Dzisiaj, ponad 70 lat później,
Albie wciąż jest marzycielem.
MAPUTO, MOZAMBIK 7 KWIETNIA 1988
Na całym świecie dochodzi do ataków na członków AKN.
Ofiara otwierała drzwi auta, gdy doszło do wybuchu.
Albie Sachs został poważnie ranny.
Zabrano go do szpitala.
Lekarze wątpili, czy przeżyje,
ale udało mu się to.
Stracił wzrok w jednym oku i amputowano mu rękę.
Mimo to dwa miesiące później
przywódca AKN pozostaje optymistą jeśli chodzi o przyszłość RPA.
Mszcząc się, nie odzyskam ręki.
Wprost przeciwnie, zemsta mnie poniży
i w pewien sposób przekreśli to wszystko.
Najważniejsze to zachować optymistyczne nastawienie.
W RPA zapanuje wolność.
Jeszcze za naszego życia. Zbudujemy tu porządne społeczeństwo.
To musi być nasz cel.
Naszym dzisiejszym gościem jest sędzia Albert L. Sachs,
członek Sądu Konstytucyjnego Republiki Południowej Afryki.
Sędzia Sachs przewodził walce o prawa człowieka
i wolność w RPA z Afrykańskim Kongresem Narodowym.
Ta praca sprawiała, że wielokrotnie miał problemy z policją.
Dwukrotnie przetrzymywano go bez procesu.
Był więziony i zamykany w izolatce,
przebywał również na wygnaniu…
W końcu stał się celem zamachu przeprowadzonego przez siły rządowe.
A potem Nelson Mandela został zwolniony z więzienia.
Po 24 latach na wygnaniu
Albie Sachs jest witany przez matkę na lotnisku w Kapsztadzie.
Brał udział w negocjacjach,
dzięki którym RPA jest demokracją konstytucyjną.
Nelson Mandela powołał go do Sądu Konstytucyjnego.
Jako sędzia zyskał opinię sumienia tego sądu.
To, jak Albie podchodzi do życia, to, że w ogóle nie jest rozgoryczony…
Albie przywraca wiarę w ludzi,
w obywateli RPA.
To biały Południowoafrykańczyk, który…
YVONNE MOKGORO SĘDZIA SĄDU KONSTYTUCYJNEGO
pokazuje, co jest możliwe.
WALKA Z APARTHEIDEM
Mam taką historyjkę: pakując się na wygnanie,
znalazłem kartkę z życzeniami od taty, Solly’ego Sachsa, na moje szóste urodziny.
„Albie, obyś wyrósł na żołnierza walczącego o wyzwolenie”.
To poważny temat dla sześciolatka,
ale to w takim świecie dorastałem.
Prawo oficjalnie stawiało białych ludzi ponad czarną większością,
która była dyskryminowana pod każdym względem.
Nasz kraj był przytłoczony apartheidem.
Mając 17 lat, byłem w sali wypełnionej głównie czarnymi,
było ich z 200, a białych 5, może 10.
Wszyscy śpiewali pieśni o wolności.
Szukano ochotników do kampanii sprzeciwu wobec niesprawiedliwych praw.
Powiedziałem przyjacielowi: „Avi, chcę dołączyć”.
A on na to: „Nie możesz”. „Czemu?”
„Bo jesteś biały”.
„Walczymy z rasizmem”.
„To walka czarnych pod wodzą czarnych”.
Ale dziewięć miesięcy później,
już po egzaminach na koniec roku,
podczas przerwy, przewodziłem czwórce młodych białych.
Siadaliśmy na ławkach „tylko dla kolorowych”.
Staliśmy się aktywni, chodziliśmy na spotkania…
Ludzie, których poznałem, walcząc z apartheidem…
POPIERAMY PRZYWÓDCÓW
…byli energiczni, pełni życia, z niesamowitą wyobraźnią.
To było dużo ciekawsze od drogi,
którą nam wyznaczano,
która miała prowadzić do kariery, pieniędzy i bycia kimś ważnym.
Zostałem prawnikiem ze względu na swój aktywizm.
Prowadziłem wiele różnych spraw,
ale przede wszystkim zajmowałem się ludźmi,
których ukarano albo którym grożono karą
za ich poglądy, za sprzeciw wobec apartheidu
albo brak dokumentów.
Nie stosowali się do licznych praw, które uciskały czarnych.
STREFA DLA BIAŁYCH
UWAGA TUBYLCY
STRZELAMY DO KAFIRÓW
To było straszne.
Rok 1960, gdy doszło do masakry w Sharpeville…
Policja otworzyła ogień do nieuzbrojonych demonstrantów.
Zastrzelili 69 osób. Głównie strzelając w plecy.
Afrykański Kongres Narodowy został zdelegalizowany.
Zepchnęli nas do podziemia, wprowadzili stan wyjątkowy,
a sprawy przybrały ponury obrót.
Można było zostać zgarniętym z domu,
z pracy, z ulicy, jeśli tylko policjant miał taki kaprys.
Moi klienci byli aresztowani jeden po drugim.
Zamykali ich na mocy tak zwanego prawa 90 dni.
Mieli prawo nie dać ci dostępu do prawników,
nie stawiać przed sądem, nie dopuszczać nikogo przez 90 dni.
Wystarczyło ich podejrzenie, że udzielasz pomocy terrorystom.
A ponieważ walczyłeś z tą niesprawiedliwością
jako prawnik reprezentujący czarnych,
ale i jako aktywista, po ciebie również przyszli.
PRZETRWANIE W CIEMNOŚCI
Dołączasz do walki. Jesteś ochotnikiem.
Stajesz się częścią kultury oporu.
Tak było z ludźmi walczącymi z nazistami,
z partyzantami w trakcie wojny w Europie.
Można czytać książki ludzi, którzy opisywali swój pobyt w więzieniu,
żeby przygotować się na tę chwilę.
„A więc to tak jest w więzieniu”.
Nie będziesz gotowy.
Nie będziesz gotowy na izolację.
Jakoś sobie radzisz, bo nie ma alternatywy.
Co można zrobić? Można płakać.
Jest alternatywa. Możesz być kolaborantem, poddać się.
Walka zaczyna polegać na tym, żeby nie dać się złamać,
nie ujawnić informacji.
Po jakimś czasie nie wiesz już, czemu siedzisz.
Nie wiesz czemu, wiesz tylko,
że te potężne hasła,
które zdawały się mieć taką wagę, tracą znaczenie.
Wolność? To bzdura.
Zostaje ci niezwykle narcystyczny, mały, zamknięty świat,
w którym jesteś tylko ty i twój ból.
W dobre dni miałem depresję.
To były te dobre dni.
W złe dni…
może nie chciałem się zabić, ale byłem blisko.
To była totalna rozpacz.
Pewnego dnia usłyszałem gwizdanie.
Nie mogłem w to uwierzyć. W więzieniach jest bardzo głośno.
Ludzie krzyczą, trzaskają drzwiami, wszyscy wrzeszczą.
A ja usłyszałem gwizdanie. Zagwizdałem w odpowiedzi…
A z oddali dobiegło…
Nie wiedziałem, kto to.
To była wspaniała forma kontaktu.
Ćwiczyłem regularnie.
Byłem właśnie w trakcie robienia 100 pompek,
usłyszałem gwizdanie i mówię: „Zrobiłem tylko 75.
Nie możesz zaczekać?”.
Musieliśmy jakoś ustalić porę dnia na nasze gwizdanie.
Do dziś nie wiem, kto to był.
Po 90 dniach wyszedłem na wolność.
Wyszedłem na ulicę i…
znowu mnie zamknęli.
Zabrali mi krawat. Zabrali mi zegarek.
Siedziałem kolejne 78 dni.
A potem zostałem zwolniony. Nie wiedziałem czemu. Poczułem…
To był triumf. Euforia.
Przebiegłem całą drogę ze śródmieścia Kapsztadu do Clifton.
Dziesięć, dwanaście kilometrów. Nigdy tyle nie przebiegłem.
Rzuciłem się do morza.
Moi koledzy przyszli na plażę w garniturach i wypastowanych butach.
Myśleli, że wariuję. Trochę zresztą wariowałem.
Z pozoru tryumfowałem, ale coś było we mnie popsute.
Pobyt w izolatce zostaje z tobą na zawsze.
Na zawsze.
A potem, lata później, byłem na wygnaniu i…
wysadzili mnie.
MOZAMBIK 1988
Moją przyjaciółkę Ruth First zabiła bomba przysłana pocztą.
AKTYWISTKA GINIE W WYBUCHU
Jest taki cmentarz w Maputo,
gdzie pochowano ponad 20 Południowoafrykańczyków.
Chodząc tam, zawsze zastanawialiśmy się,
czy spoczniemy obok nich.
Już to, że był…
NADINE GORDIMER PISARKA I PRZYJACIÓŁKA
…takim ważnym przeciwnikiem apartheidu
oznaczało, że jest w niebezpieczeństwie.
Myślałem, że mnie nie zaatakują. Byłem takim łatwym celem,
atak na mnie wywołałby gwałtowną reakcję, ale myliłem się.
Wybuch słyszano w całej stolicy Mozambiku, Maputo.
Podejrzewa się, że bombę podłożyli agenci z RPA.
Samochód miał zostać jego grobem.
Poczułem, że ktoś mnie ciągnie i powiedziałem:
„Zostaw mnie, wolę umrzeć tutaj”.
Myślałem, że porywają mnie do RPA.
CENTRALNY SZPITAL MAPUTO
Kompletna ciemność. Stało się coś strasznego.
Nie wiem, co. Usłyszałem głos z ciemności:
„Albie, mówi Ivo Garrido.
Jesteś w Centralnym Szpitalu Maputo.
Twoja ręka jest w opłakanym stanie. Musisz zachować odwagę”.
Zapytałem w ciemność: „Co to było?”.
Kobiecy głos odpowiedział: „Bomba w aucie”.
Znowu straciłem przytomność, ale ulżyło mi.
Myślałem, że mnie porywają, żeby zamknąć mnie w więzieniu w RPA.
Wiedziałem, że jestem bezpieczny w rękach Frelimo,
partii rządzącej w Mozambiku.
Minęło trochę czasu.
Czułem lekkość. Leżałem na plecach.
Nic nie widziałem, miałem zakryte oczy. Opowiedziałem sobie dowcip.
O Hymie Cohenie, żydzie, jak ja.
Wypadł z autobusu, podniósł się…
I zrobił taki ruch ręką, o tak.
Ktoś pyta: „Hymie, jesteś katolikiem?”.
„Jakim katolikiem?
Pingle, jaja, portfel, zegarek”.
To stary dowcip, ale rzadko wraca w takich okolicznościach.
Zacząłem od jąder. Wydawały się w porządku.
Portfel, jest, okulary…
Gdybym namacał tu krater, byłoby źle.
Dobra. Ale straciłem rękę. Tylko rękę.
Bojownicy o wolność na to czekają.
Czy dziś po mnie przyjdą? Czy będę odważny?
Przyszli po mnie, próbowali mnie zabić, ale ja przeżyłem.
Co za radość! Co za tryumf!
To było 7 i 8 kwietnia 1988.
A ja wciąż się tak czuję.
To przegnało cień izolatki.
Dało mi zupełnie nowe spojrzenie na życie.
Jakimś cudem wróciłem na świat.
Nie umiem tego wyjaśnić.
Trochę się martwię, czy później nie dojdzie do zapaści.
Ale na tym etapie muszę…
odbudować swoje zdrowie fizyczne i emocjonalne.
Musiałem od nowa uczyć się pisać. „Patrz, mamo. Umiem pisać!”
Uczyłem się wstawać. „Patrz, mamo. Mogę chodzić, stać”.
W dochodzeniu do zdrowia po bombie było coś bardzo radosnego.
Dostałem list.
Leżałem w szpitalnym łóżku w Londynie.
List brzmiał: „Nie martw się, towarzyszu. Pomścimy cię. Bobby Naidoo”.
Pomyślałem: „Pomszczą mnie?
Zaczniemy odcinać ręce? Oślepiać na jedno oko?
Czy to o taki kraj walczymy?
Jeśli zdobędziemy wolność, demokrację, rządy prawa,
to będzie moja miękka zemsta.
Róże i lilie wyrosną mi z ręki”.
DWA LATA PÓŹNIEJ PREZYDENT F.W. DE KLERK POSZEDŁ NA USTĘPSTWA
Dziś mogę ogłosić decyzje o rozległych skutkach.
Delegalizacja Afrykańskiego Kongresu Narodowego,
Kongresu Panafrykańskiego
i Południowoafrykańskiej Partii Komunistycznej zostaje odwołana.
Spokój!
Ludzie odbywający wyroki więzienia za samą przynależność do tych grup
zostaną zidentyfikowani i zwolnieni.
W związku z tym rząd podjął stanowczą decyzję,
by bezwarunkowo zwolnić pana Mandelę.
POWRÓT DO DOMU
WITAMY W DOMU
Wróciłem do RPA.
Wybory po raz pierwszy były równe.
Ten moment w historii nowej demokracji RPA
zostanie uwieczniony dla potomności na życzenie jej architekta.
Walka, którą prowadził całe życie, osiągnęła cel.
Stanowczo walczyłem z dominacją białych.
Stanowczo walczyłem z dominacją czarnych.
Hołduję idei nowej Republiki Południowej Afryki.
Osiągnęliśmy to, o co walczyliśmy.
Potwierdziło się, że było o co walczyć.
Potem mianowano mnie do Sądu Konstytucyjnego,
żebym strzegł tego, o co walczyliśmy.
Ostatnio byłem w sądzie…
SĄD KONSTYTUCYJNY
…żeby dowiedzieć się,
czy zostanę skazany na śmierć.
Dziś przemawiam nie jako oskarżony…
lecz żeby zainaugurować obrady sądu, którego w RPA dotąd nie było.
Sądu, na którym opiera się
przyszłość naszej demokracji.
A potem, może w ramach dopełnienia mojej miękkiej zemsty,
spotkałem człowieka, który zorganizował zamach na mnie.
Henri van der Westhuizen stawał przed Komisją Prawdy.
NELSON MANDELA POWOŁAŁ KOMISJĘ PRAWDY I POJEDNANIA
BADAŁA PRZYPADKI ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA
MIAŁA POMÓC ZALECZYĆ RANY ZADANE PRZEZ APARTHEID
Najpierw chciał się ze mną spotkać.
WINNI MOGLI OTRZYMAĆ AMNESTIĘ W ZAMIAN ZA ZŁOŻENIE ZEZNAŃ
Przyszedł do mnie do sądu.
Odbyliśmy niezwykłą rozmowę.
Opowiadał mi o swojej młodości. Jak dobrze radził sobie w szkole,
jak szybko awansował w wojsku.
Był dumny. Dobrze mu szło.
Został przełożonym oddziału morderców.
Byłem zdumiony i zaciekawiony.
Miał taką niewinną minę.
Ale szedł do Komisji Prawdy.
Żeby wszystko powiedzieć.
Trzeba odwagi, żeby wbrew przełożonym dołączyć do nowego RPA.
Zapomniałem o nim. Pół roku później byłem na przyjęciu.
Nagle usłyszałem czyjś głos: „Albie”.
To był Henri. Niewiarygodne.
Cały uśmiechnięty. „Poszedłem do Komisji Prawdy.
Poznałem Bobby’ego”. To on do mnie napisał.
„Oraz Sue i Farouka. Wszystko im powiedziałem.
Mówiłeś, że może pewnego dnia podamy sobie ręce”.
Więc podałem mu rękę.
Był uradowany. A ja niemal zemdlałem.
Ale potem usłyszałem, że wyszedł z przyjęcia,
poszedł do domu i płakał przez dwa tygodnie.
Nie wiem, czy to prawda. Chcę w to wierzyć.
Wolę nie sprawdzać, czy to prawda.
Dla mnie to ważniejsze od posłania go do więzienia.
Sprawiedliwość naprawcza, różne formy odpowiedzialności.
Zaczynamy żyć we wspólnym kraju.
Dla mnie to cud.
Jak znalazłeś w sobie tę zdolność do kochania i przebaczania,
do bycia optymistycznym i szczodrym?
Skąd to się wzięło?
Ciągle ktoś mnie o to pyta.
Nie chcę tego stracić, analizując to zbyt wnikliwie.
To coś, co masz w sobie.
W 1990 Mandela wyszedł na wolność.
Miałem wkrótce wrócić do RPA.
Amerykański dziennikarz Tony Lewis spytał mnie:
„Musisz być wściekły, teraz, gdy tam wracasz?”
Patrzył na moją rękę.
Odpowiedziałem: „Dawniej bałem się, że jestem złym rewolucjonistą”.
Brakowało mi gniewu.
Powinienem chcieć zadźgać swoich strażników.
Ale oni tylko wykonywali swoją pracę.
Nie byli najgorszymi wywiadowcami, nic takiego.
Myślałem, że jestem nieudacznikiem.
A on powiedział: „Nie martw się. Zadałem to samo pytanie Mandeli.
Odpowiedział podobnie.
Tak samo Sisulu, Ahmed Kathrada i Albertina Sisulu”.
Zrozumiałem, że to część naszej kultury,
wszystkich nas połączonych marzeniem o wolnym RPA.
Spotykanie innych ludzi, nawiązywanie relacji,
odkrywanie swoich wspaniałych cech przy wspólnym działaniu.
I optymizm, że możemy żyć razem w jednym kraju.
Istnieje taki afrykański koncept zwany ubuntu.
Jestem człowiekiem, bo ty nim jesteś.
Częścią mojego człowieczeństwa jest uznanie twojego człowieczeństwa.
Ludzie są od siebie współzależni.
Wiele z tego wzięło się z dorastania w realiach walki
prowadzonej przez Afrykańczyków z tym…
Nie chodzi tylko o śpiewy i nastrój, ale o interakcje i dobroć.
Nie chodzi o to, żeby mówić, że nie działy się straszne rzeczy.
Ale rdzeniem tego wszystkiego było ubuntu.
CO SIĘ LICZY?
Sumienie jest najważniejsze.
Ważniejsze od chleba i wolności słowa.
Sumienie to podstawa tego, kim jesteś.
Można powiedzieć, że to taki wewnętrzny żyroskop,
który doprowadza cię do pionu i pozwala…
kierować się w życiu zasadami.
Nie dlatego, że przestrzegasz przykazań i przystępujesz do rytuałów,
ale dlatego, że czujesz w środku, że tak trzeba.
To jest właściwe.
To pasuje do wszystkich rzeczy, dzięki którym czujesz się człowiekiem,
osobą, którą cechuje godność, odwaga, styl, brawura i wyobraźnia.
Wszystko to, co jest piękne w człowieku.
Wszystko to bierze się z tego.
Odkryłem, że nie potrafię kłamać nawet służbom bezpieczeństwa.
Nawet w takiej sytuacji trudno mi było kłamać, bo…
Nie chodziło o to, że nie należy kłamać.
To było wbrew czemuś, co miałem w sobie.
Trzeba być wiernym prawdzie, bez względu na konsekwencje.
Żyj dla siebie.
Nie wzoruj się na Albiem,
który mówi ci, jak masz żyć.
Wzoruj się na sobie.
Nie podążaj za marzeniami.
Podążaj za swoim życiem, marzenia podążą za tobą.
Jakie by ono nie było.
Eksploruj możliwości, sięgaj coraz dalej,
podejmuj ryzyko.
Nie wybieraj szybszych, wygodniejszych dróg.
W pewnym momencie mówiłem sobie:
„Jeśli będziesz musiał podjąć ważną decyzję,
a jedna droga będzie trudna,
a druga dużo łatwiejsza,
wybierz tę trudniejszą”.
Bo zrobisz coś więcej, niż tylko dotrzesz z punktu A do B.
Pokonasz pewne trudności.
Odkryjesz coś, zaryzykujesz, coś zyskasz.
Ostatnie pytanie.
Gdybyś mógł udzielić rady sobie z czasów, gdy miałeś 20 lat,
wiedząc, jak potoczyło się twoje życie, co byś powiedział?
Powiedziałbym…
„Nie przestawaj marzyć”.
DLA MADIBY
„DOBRA GŁOWA I DOBRE SERCE TO NIESAMOWITE POŁĄCZENIE”
Napisy: Krzysiek Ceran