KE AUPUNI O HAWAIʻI
Keōuakūʻahuʻula.
Ke tūlou nei lākou lā
te ahi o ka lua ē.
Ala ka pele i nā hewa i hana ʻia iā ʻoe, e ke Aliʻi.
ʻAi mai ʻoe no kuʻu mau kānaka a me kuʻu ʻāina
i ke kaua me Kamehameha!
ʻAʻole nō hoʻi ʻoe i kū pū mai me ko Kaʻū i ka hala ʻana o ke Aliʻi ʻAi Moku.
Hewa au.
Hana hewa maila ʻoe, e Kahikina.
He aha tāu hana e pono ai?
Pale akula au i tou ʻohana mai ka inaina o toʻu mau akua.
A he aha tāu noʻu?
No Hilo ke koa o nei lāʻau
i kālai ʻia i ke au iā Hanakahi.
Me ia ka mana o kuʻu poʻe kānaka.
ʻAʻale naʻu i hana i kēia iā ʻoe.
Nāu nō.
A no leila, he aha tāu noʻu i kēia lā?
Kou niho.
Hāʻawi ʻia kou niho i ke Aliʻi Nui.
No tou ʻohana kēia lāʻau e luku aku ai i ko kāua hoa paio.
Mai poina naʻe i tou aliʻi e kukuli iho ai.
Lawe aku iā ia.
Keōuakūʻahuʻula.
Me ʻoe
te atua o te ahi.
ʻAhe mea e hōʻole ai i tou pono.
Kaʻiana a ʻAhuʻula ē.
Ua hiki maila ʻoe he kama na Maui
me nei palaoa.
E hoʻonoho wau iā ʻoe
ʻo ʻoe i alakaʻi o nā pūʻali oʻu.
ʻO ʻoe ka ʻAlihi Kaua Nui.
Iā ʻoe kou wahi e holo aku ai, e Kaʻiana.
Aia nō naʻe he wahi mau e noho ai ʻoe me mākou nei.
Ua kuʻi mai ka lono
kū pū nā moku o Kahikina mā me Keōua.
Ua nui paha ʻo lākou ala,
eo naʻe i ka ʻAlihi Kaua Nui.
Eo nō hoʻi i nā pū waha ʻulaʻula
a me ka leo pohā o Kū,
a kāʻili ʻia ke aupuni.
Ua pono?
Ua pono.
Eia aʻe.
Kaʻahumanu.
He mai.
Eia kuʻu kūkala i lohe a laha iā ʻoukou:
Mai ia mua aku,
komo mai nō ʻo Kaʻahumanu i kuʻu ʻAha Kuhina
me ke aʻoaʻo i nā mea a pau o ke aupuni nei.
ʻO ia kuʻu kūkala,
i lohe ʻoukou, e oʻu poʻe aliʻi.
No laila, e hoʻouka kākou ʻapōpō.
E hoʻokuʻu kākou.
ʻIke ʻoe i ke ao ma ke ʻano ʻaʻole like me mākou.
Nāu nō aʻo mai e hana me kēlā.
Mākaukau!
A kī!
Hoʻopiha hou a kī!
Maikaʻi nō. E hoʻomaʻemaʻe a hoʻihoʻi nō.
Maikaʻi nō ka lako, ka hoʻomaʻamaʻa nō kekahi.
He pilikia nō?
Haʻalulu nō?
ʻAʻole.
ʻAʻole ʻoe haʻalulu iki?
ʻAʻole.
ʻO ʻoe?
ʻOia, ʻaʻole au hoʻopunipuni.
Akā… ʻaʻole au makaʻu e like me ma mua.
Pehea kou ‘ano?
Mai make nō wau i kēlā kēia lā, a holo mahuka akula nō.
ʻO ka makaʻu ka mea e ʻeu ai ka holo,
no ka mea, ua ʻike nō au, ʻo ka hiki mai nō koe o ka make.
Akā, maikaʻi nō wau.
He aha ka mea i loli?
Ua aʻo wau i ke kī pū.
Naʻu nō paʻa i ka pū.
ʻApōpō, kaua pū nā kānaka me nā akua e kūkulu ai i ke aupuni.
E hoʻomaopopo ʻoe, ke make nō wau, ʻo kēia kou ʻāina e noho ai.
ʻO mākou nō kou ʻohana.
Pau ka holo mahuka.
ʻO kēia one kou kulāiwi.
Mea ‘ole kēia poʻe mea.
Na kēia poʻe mea nō pepehi māinoino loa.
Hakakā mau nō wau ma kou ʻaoʻao.
Akā, ʻaʻole hiki ke komo i ke kaua me ka hūnā pū i ka manaʻo.
Manaʻo wau ua make nō ʻoe,
Mākou nō a pau.
Kakali wale nō mākou.
Ua ola nō paha ʻoe, make paha.
Ua minamina mākou i kou mau iwi.
Ua ʻehaʻeha nō mākou.
Ua loʻa ka ʻoluʻolu me Kupuohi.
Ua moe nō māua.
ʻO koʻu hilahila nō ia.
Aloha nō wau iā ia.
Ua makaia nō wau iā ʻoe.
ʻAʻole ʻoe i hana hewa i kou kaikuʻana make.
Akā, ma neʻi nei nō wau. ʻAʻole hiki ke ʻalo aku iā Keōua inā ʻaʻole ʻoe.
KE AUPUNI O OʻAHU
Waiho wale ʻia kuʻu wahi ʻohana.
Ua ala.
E kiʻi iā ia.
He koko hekili.
No ka ʻeha.
ʻAʻole au hōʻāhewa i kāu hana.
ʻAʻale nāu ka hewa.
Ua huli kua wau i ke kūāʻino ʻia.
ʻO kaʻu kama ponoʻī.
Haumia ʻo ia.
Na ka make e hoʻomaʻemaʻe.
Uoki.
ʻAʻole.
E kaʻa mai ana ko Hawaiʻi aupuni ma lalo oʻu,
a na kāua e ʻai i ka moku.
E ola ʻo ia.
Uoki!
ʻO ke kamaaliʻi kona hoʻōla,
ma lalo naʻe o koʻu lima e maʻe loa ai.
Haʻalulu ko Kohala.
E pāleo pū ʻo Kamehameha me ke akua kaua i ke kakahiaka.
Maikaʻi anei ʻoe?
Ke kēnā aku nei ʻo Pele i nā aliʻi e kū me Keōua.
Kū ko Maui me ia.
ʻUʻuku kākou.
Me he mea lā kūʻēʻē mai nā akua.
Ua ulu ko kākou ikaika iā ʻoe.
Loaʻa nā pū haole iā kākou.
Ua lawa nō kēlā.
ʻO Keōua ka hoʻomaka wale nō.
Aia ke kakali mai nei ʻo Kahekili,
me nā ʻIlikea.
Hilinaʻi nō au iā ʻoe.
Kaʻahumanu,
ʻo ʻoe nō ka pili ʻaoʻao o Kamehameha.
Pili nō ʻoe me kou ʻohana.
Pono nō kēlā.
Ua ulu nō kou naʻauao.
Pēia pū nō ʻoe.
Ua oia mau nō kou paʻakikī ma ka maluhia, ʻaʻole ma ke kaua?
ʻAʻole i kēia lā.
Ua mehameha loa wau i ka luʻuluʻu. Palaka wau i kou luʻuluʻu.
He makamae nō ʻoe iā Nāhi.
Aloha nō ʻo ia iā ʻoe.
Minamina loa wau i kou ʻehaʻeha.
Makemake au e hakakā.
He aha ka hua o ka umauma?
E alakaʻi kākou i nā koa i ka lanakila.
ʻAʻole naʻe maha kuʻu naʻau
i ka make a kākou e hana ai i kēia lā.
E kūnou e nā lani ē,
e hoʻolohe mai, e ka honua,
iā Kūnuiākea,
iā Kūkauakahi,
iā Kūliliʻaikaua,
iā Kū i ka pono,
iā Kū i ka paʻa,
iā Kūkāʻilimoku.
E nā ʻaumākua a pau loa ē,
Iā ʻoukou e pale i ka pō,
Iā ʻoukou e pale i ka make,
e pale i ka pilikia,
e kaʻikaʻi mai i ka hana a mākou.
E Kū ē, e kāʻili ʻia ka moku.
E kāʻili ʻia ke aupuni.
Ua kūkū ʻōkalakala
nā hulu o Hinawaikoliʻi.
E neneʻe kēia pūʻali i ka Wao One ʻEleʻele ʻānō.
Hoʻomaka ka paio mana.
E Kūkāʻilimoku ē,
e ola mākou!
ʻOni paʻa!
Lāʻī pala wale nō. He lāʻī pala wale ʻai hoi.
Kū nō ā ke aliʻi palu lāʻī.
ʻŌkala mai ka lā
ā mae kānaka.
Waha pala! Waha pala!
Eia lā ke okooko, ke pau ala
ʻo Hoʻokumuhonua, hele loa Haumea,
ʻo ka papapau nō lā ia,
he wai ʻalaʻuka ʻalohi mai i ke ao.
Auē, pau loa!
Papa kaua i ka make e kau ai i ka lele.
Hele nō ā pāpāia ʻawa.
Pūpū nō i ka iʻa loa o ka ʻāina.
Eia mai ʻo Kaʻiana, lepo pōpolo.
Ka ʻūkele lepo ʻekaʻeka
e paumāʻele pū ai.
ʻO ʻoe hoʻi kēnā, e Kaʻiana. Haʻalele wale.
ʻAuheʻe wale ana i kēlā poʻopoʻo kēia poʻopoʻo o nā Kai ʻEwalu.
ʻO ko ia ala make, ʻo ko ʻoukou make.
Eia ko Kaʻū maka
ke kū maila. ʻO ko Maui o Kahekili Nui.
Hō wale nō i ka make pau loa.
Kanaka aha lā e māʻana i ka ʻai ʻia.
ʻO Kāʻili ke Akua Kaua!
Kena nei puʻu i ka hapa pū maiʻa
lāʻī pala.
ʻO kēnā wahi ʻŌpūnui
ʻo wau wale ana i ka hoʻopilipili mai ʻia
me Kahekili.
Pai ʻōpeʻa paipai wale
ā ia hakina aku, ia hakina aku.
Aʻo ʻo ua ʻŌpūnui lā, lawelawe wale ʻo ia i lima ikaika no Maui.
A i ʻaneʻi ʻo ia e hoʻohinuhinu ai
i ka ʻēlau o kona aliʻi.
ʻO wai kā o nei pūʻali e hoʻohinuhinu ihe
ke hoʻopā mai?
Nā ihe.
Malule, malule nā ihe.
Mai makaʻu i kahi pūʻali puaʻa.
He maʻi ahulau ʻoe o ta ao o waho, e Kaʻiana.
A ili mai auaneʻi iā mātou ia maʻi ou
a hoʻomaʻi ahulau iā ʻoe i ta lua one ʻeleʻele…
tohu kaʻu i hana ai i tou kaina.
E Keōua!
Makapō nō ʻoe i ka mea e hiki mai ana.
ʻAʻole ʻoe i ʻaʻapo. Keu loa ʻoe a ka hūpō!
ʻAʻole au i hiki mai i neʻi nei e kaua.
I hele mai nei au e holoi pau loa i kou lālani aliʻi mai nei aupuni aku!
Holoi pū i ka hilahila o kou hānau ʻana!
Mai, me nā pūʻali a me nā akua, naʻu nō lākou e hānai aku i ka uahi hiwa
no kāu hana i hana mai ai iaʻu!
E Keōua ē.
Kau ʻia mai kou wā lapu lā.
No Nāhi.
Pepehi ā make loa!
I mua!
ʻOia!
Hūnā lewa,
i mua!
Ihe!
I mua!
Keōua!
Heke!
Hoʻopōmaikaʻi hou maila iaʻu…
me ka wai o ka lehua.
Hele mai!
Hele mai, e Kaʻiana!
Kaʻiana.
Hoʻōla mai, e Pele!
Hoʻōla mai iaʻu!
Kaʻiana.
Ua make ʻo Keōua!
Kaʻiana!
Kamehameha.
Eō Kamehameha.
Eō Kamehameha!
E ke Aliʻi!
Ua kuʻi ka lono mai ko Hawaiʻi aupuni.
E nānā mai i koʻu maka hekili
ke ʻōlelo mai ʻoe, e kēnā kama.
Ua kaʻi nā kānaka i ka Wao One ʻEleʻele me Keōua i nehinei.
Ua hāʻule lākou i ka pūʻali a Kamehameha.
I laila ʻo Kaʻiana.
Kaʻiana?
ʻAe.
Hō, ka nani.
Pēlā nā ʻōlelo a nā kāula.
Naʻu nā iwi o Kaʻiana
me nā aupuni ʻē aʻe.
Ei nei, e nānā mai.
Hoʻouna i ka ʻōlelo i Maui.
E liuliu ka ʻauwaʻa.
Inā ʻo Kaʻiana ma laila,
e pouli ana ke kai i koʻu poʻe waʻa kau
a e nahā ana ke one,
ka ʻāina,
a me nā kuahiwi o Hawaiʻi aupuni.
O hele.
Unuhi ʻōlelo Pelekane - Hawaiʻi Keao NeSmith