10,000 REBOUNDS
Sinusubukang alamin ng ilang atleta kung ano ang papel ng sports sa mundo.
Saan ito bagay.
Isipin mo.
Magigising ka,
tatakbo sa loob ng Boston Garden
para sa isang kampeonato sa national television.
Heto na ang Celtics.
Gulat ang hitsura ng mga kasama mo,
na parang napagtanto nilang masasagasaan sila ng kotse.
Biro ko dati, kung maiipon lang sa bote ang mga emosyon sa laro ng basketball,
sapat ang makukuha mong galit para makidigma, at saya para pigilan iyon.
Nagpakita ng interes ang Pangulo ng US
sa kinalabasan ng laro.
At habang sinusubukan mong magpahinga sa sarili mong kuna
bago magsimula ang laban,
may isang sandaling mapapaisip ka
kung paano ito nagsimula.
Isa sa mga nagpasaya sa karera ko bilang Celtic
ay ang paglabas sa locker room.
May tagagawa kami ng public address, si Weldon Hare,
at sasabihin niya…
Heto na ang World Champions, ang Boston Celtics!
At tuwing naririnig ko iyon, kinikilabutan ako.
Gustong-gusto ko iyon.
Noong taglagas ng 1963,
anim na NBA titles na ang napanalunan ng Boston Celtics,
pero laging naroon si Bob Cousy.
Isang hamon sa aming manalo n'on nang wala si Cousy.
Di sa may hinanakit kami sa kasikatan niya o anuman,
ngunit parang, "Gusto naming makilala
na kaya pa rin naming manalo kahit wala si Cousy, okey?"
Marunong kaming magtulungan.
Aktibo akong tumulong upang maging mas mahuhusay na manlalaro ang mga ito.
Noong 1963-1964 season, naani ni Russell ang pinakamaraming rebounds at assists,
at sa kabila ng kawalan ni Cousy,
natapos ng Celtics ang regular season na may pinakamataas na rekord sa NBA.
Sa finals, nakatagpo nila ang Warriors, na lumipat sa San Francisco
mula sa Philadelphia nang nakaraang taon.
Kalaban ang Warriors sa Western Conference,
sa unang pagkakataon, nakasagabal si Chamberlain kay Russell
at sa isa pang ring.
Anumang argumento, gustong gawin ng mga tao
sa Russell vs. Chamberlain debate.
Kung di kami metapora, simbolo kami n'on.
Nakakatuwa dahil magkaibang-magkaiba sila.
Si Wilt ay kombinasyon
nina Magic Johnson at Santa Claus.
Si Bill Russell, seryoso, tutok, masungit, disiplinado, matapang.
Kabaligtaran ng kung paano nakilala si Wilt Chamberlain.
Palagi silang mahigpit na kalaban, pero
sa labas ng court, magkakapatid sila.
Noon, mas matindi ang pagpupursige.
Sa katunayan, minsan, kapag naglalaro siya sa Philly,
makikituloy siya kina Wilt.
Totoong bromance ang relasyon nina Bill at Wilt.
Iimbitahan siya ni Wilt na bumisita sa Thanksgiving dinner
at magluluto ang nanay niya.
Kapag handa na siya, sabay silang aalis,
at sasabihin niya kay Bill, "Magpakabait ka kay Norman."
"Wag mo siyang pupuruhan."
Di ko magagawa iyon, okey?
Kung kalaban kita, ayaw ko sa 'yo.
Susubukan kong ipahiya ka bago mo ako ipahiya.
May laban na sa court. May iba pa sa labas ng court.
Magiging marahas tayo sa linyang iyon.
Akala ko, mahusay na ginamit ni Russell ang talino niya kay Wilt,
sa puntong magkasama sila sa hapunan bago ang laro nila,
para lumambot siya.
Kaya kapag tumalon siya at nasa rim ang kamay niya,
di dadakdak si Wilt, magle-layup lang.
Henyo sa mga ganitong simpleng bagay si Bill Russell.
May malalapit akong kaibigang ilang beses sinabi sa akin,
"Wilt, umakyat ka roon at baliin ang kamay ni Bill Russell."
"Wag kang maging mabait sa kanila. Wasakin mo sila."
Nakabase sa respeto ang relasyon nila.
Palagi silang nakikipaglaro sa isa't isa.
Magkalaban sila, pero magkaibigan.
Makikipaglaban ka sa pinakamataas na antas, kahit sinong kalaban mo.
Pinaghalong sining at digmaan ang tingin ko sa lahat ng sports.
Posibleng baguhin ang sining at digmaan
sa kahit anong sport sa pagbago sa patakaran.
Isipin natin sa ibang panahon, sa ibang mundo,
ang komisyoner ng NBA,
para maalis ang karahasan sa basketball at gantimpalaan ang sining,
naglagay ng hurado para magbigay ng puntos
sa ganda ng bawat naipapasok na tira.
Lahat ng magagandang laro sa basketball, dapat makilala.
Bilang resulta, nahihikayat ang manlalaro sa pag-ibig nila sa sining.
Dahil inalis ang elemento ng digmaan,
magiging porma ng sayaw ang sport.
Mas ballet kaysa bugbugan.
'Pag nakikita nating lumilipad si Julius "Dr. J" Irving,
umaarko ang likod niya, nakaunat ang mga braso,
sasabihin natin, "Ang ganda n'on," kapareho sa isang magandang painting.
Nakakagilalas ang proma, at nangungusap ang galaw.
Noong 1964, binati ni Russell si Chamberlain sa una nilang NBA Finals
na may halos perpektong balanse ng sining at digmaan.
Pinasiklab niya ang Celtics pag nanghihina ito,
at ginabayan sila sa pananamlay.
Lumamang ang Celtics ng tatlo laban sa isa,
at sa mga huling segundo ng Game Five,
nagpamalas si Russell ng pangwakas ng season.
Dinakdak ni Bill Russell ang rebound
sa huling sampung segundo. Tapos na.
Binuhat ng Boston fans palabas ng court si Coach Red Auerbach.
Pinatunayan ni Bill na kaya nilang maging kampeon nang wala si Cousy.
Para sa Celtics, ikaanim na nilang Finals iyon.
Ikapito mula nang dumating si Bill Russell sa Boston,
at una ni Bill nang wala si Cous.
Ang gumabay sa koponan ng mga kampeon ay ang kanilang coach.
Ang koponang binuo ni Red ay ginawa upang magkasundo-sundo.
Pagkaalis ni Cousy, ang starting lineup ay binuo nina KC Jones, Bill Russell,
Tom Heinsohn, Satch Sanders, at Sam Jones.
Pero bago ang laro laban sa St. Louis noong Disyembre 1964,
nagka-injury sa paa si Heinsohn.
Maaari siyang palitan ni Auerbach ng sixth man, si John Havlicek.
Sa halip, inasahan niya ang mas maalam na si Willie Naulls.
Nasa sentro si Bill Russell,
Forward si Tom Sanders,
si Willie Naulls ang isa pang forward,
tapos si Sam at KC Jones.
Nang magsimula ang Celtics sa limang African Americans,
malakas na hudyat iyon.
Naging regular na ABC equation sa amin.
Interesado lang kaming manalo.
"Ito ang pinakamahusay na team ngayon. Ito ang ilalapag natin."
Limang Itim na lalaki sa court? Talaga? Di namin napansin.
Gusto niyang manalo, at nananalo ka sa pinakamahuhusay.
Ginawa ni Auerbach ang dapat niyang gawin, hindi ang pinilit niyang gawin,
o sinusubukan niyang gumawa ng marka.
Pero humingi ng komento ang mga manunulat.
Makasaysayan iyon.
Gaya ng sinabi ni Red, wala akong pakialam sa kasaysayan.
Talagang binali ng Celtics ang tradisyon
sa starting lineup nilang puro Itim.
Pero hiniling ni Bill na ilagay muna sa tamang konteksto ng kasaysayan.
Dati, marami ang nakatuon sa unang Negrong gumawa ng ganito,
unang gumawa ng ganyan.
Hindi mahalaga kung sino ang una at huli.
Ang mahalaga ay ilan. Tokenism na ang iba.
Di ko tinuturing na nakatulong sa lipunan ang nagawa ko.
Turing ko sa propesyonal na basketball ay marka ng oras,
ang pinakamababaw na bagay sa mundo.
Syempre, praktikal ako.
Saan pa ba ako kukuha ng ganitong suweldo?
Kailangang gawin ang dapat.
Pero ang kontribusyong nais ko,
para sa mga anak ko't sa mga batang Itim sa mundo,
ay pagaanin ang buhay,
para di matigil ang ambisyon nila pagharap nila sa mundo.
Para mabigyan sila ng pagkakataong gawin kung saan sila mahusay.
Puwede kong bigyan ng milyong dolyar ang mga anak ko.
Pag iyon lang ang ginawa ko, walang silbi iyon.
Para sa mga batang fans,
higit pa sa inspirasyon sina Russell at mga kasama niya.
Magandang modelo sila ng sama-samang pagkilos.
Nasa lugar ako ng mga puti.
Puti, segregated, gaya ng buong Boston,
tigmak ng racism.
At puti ang mga kabataang tumatakbo sa basketball court,
sa edad na lima hanggang pito, sumusubok na tumira,
at sinasabing, "Ako si KC Jones."
"Ako si Sam Jones."
"Ako si Bill Russell."
Nang bumisita ang Celtics,
naroon ang lahat, puno-puno roon,
dahil gusto nilang makita, di lang si Russell, kundi ang malupit na team.
Tinapos ng Celtics ang 1964-1965 season
sa pinakamataas nitong rekord, 62 at 18.
Sa Playoffs, nakaharap ng Celtics ang Philadelphia 76ers,
na may bagong mukha.
Tinugunan ng Warriors ang mga hiling ni Wilt sa sahod at ang rekord
ng pagkatalo nila sa pag-trade sa kanya.
Sa kanyang bayan, pinaghusay ni Chamberlain ang Sixers.
Nagpalitan sila ng panalo
habang hinaharap ang mga fan sa kani-kaniyang bayan.
May binatong imaginary na bagay si Chamberlain.
Kalaban namin ang 76ers sa Eastern Championships.
Ikapito at huling laro iyon.
Sa buong laro, sumulong kami, at
lagi kaming ginigitgitan nina Chamberlain, Greer, at iba pa.
Di namin sila matinag.
Nakapitong puntos na lamang ang Celtics sa natitirang 1:45.
Muli, nanlaban ang Phily,
at sa nalalabing segundo,
naagmukhang makakaligtas at makakaabot ang Boston sa NBA Finals.
Chamberlain, umikot, dinakdak ang bola. Limang segundo na lang.
Pag napasok namin ang bola, tapos na ang laro.
Wala akong pinagkatiwalaang iba kundi sarili ko lang.
Gusto kong ilabas 'yon dahil makakapasa ako.
May tsansa kaming manalo,
at mailalabas ni Russell ang bola.
Di niya alam, nasa ilalim siya ng wire
na nakadikit sa balcony. Pinatitibay n'on ang basket.
Ngayon, si Russell ay…
Naidikit niya ang bola sa suporta!
Nawala ni Russell ang bola sa suporta! Isa na lang ang lamang ng Boston.
Sa Philadelphia ang bola sa natitirang limang segundo.
Isa na lang ang lamang ng Boston.
Narinig ko iyon sa radyo sa kotse.
At masyado pa akong bata
para magmaneho, pero di nga dapat nagmamaneho noon
ang nakikinig sa radyo.
110 laban sa 109. Naroon na talaga ang tensyon.
Nag-huddle kami. Ang nasabi ko lang, "Dapat may gawin tayo."
"Tulungan n'yo ako rito." Nalilito ako. Napahiya ako.
Sabi ni Russell, "Puwede n'yo bang tanggalin ang sungay ko?"
"Kasi may sungay ako."
Parang noon lang ako narinig ng teammates ko na magsalita nang ganoon.
"Pumalpak ako. Tulungan n'yo ako."
Ang iba, magdadahilan pa, pero si Russell, hindi.
Pagpapakumbaba at paniniwala iyon sa mga kasamahan niya.
Masamang sitwasyon ito. Ito na ang ball game.
Limang segundo. Nasa Philadelphia ang bola sa ilalim ng Celtics.
Ititira ni Greer ang bola.
Lahat ng World Championships at Eastern Championships,
ang rekord at iba pa, ay nakataya sa huling segundo.
Nang iabot ng opisyal ang bola, may limang segundo siya para itira iyon.
Nagbilang ako sa sarili ko, one thousand, one,
one thousand, two,
one thousand, three.
Nakaabot na ako sa "four," pero walang nangyari.
Sa puntong iyon, sa loob ng kalahating segundo,
nakasilip ako.
Nakita kong lumipad ang bola.
Na kay Greer ang bola.
Ipinasa at nakuha ni Havlicek!
Ipinasa kay Sam Jones. Nakuha ni Havlicek ang bola!
Tapos na!
Dinumog ng mga tagahanga si Johnny Havlicek.
Tapos na!
Kinuha ni Johnny Havlicek ang bola!
Sumigaw si Johnny Most ng, "Kinuha ni Havlicek ang bola"
sa radyo sa paraang tatagos sa katawan mo.
Gustong yakapin ni Bill Russell si Havlicek. Nagyakap sila.
Niyakap niya si John Havlicek.
Niligtas ni Havlicek ang larong ito,
maniwala kayo!
Sinalba ni Johnny Havlicek ang larong ito.
Sabi ko kay Havlicek, "Pinasikat kita."
"Nakuha ni Havlicek ang bola!"
Sabi ko, "Kung di ako pumalpak, walang kikilala sa 'yo."
Nang tuluyang matalo ang 76ers,
sunod na hinarap ng Celtics ang matagal nang kalabang Los Angeles.
Saglit lang ang laban dahil nanalo ang Boston sa limang laro.
Iyon ang ikawalang kampeonato mula nang sumali si Russell sa team.
'HARI' NA NAMAN NG CELTICS
IKAWALONG PANALO NG CELTICS SA 9 NA TAON
Para sa masa, ang mahalagang sagupaan
ay sa pagitan nina Bill Russell at Wilt Chamberlain.
Bukas at consistent si Bill
sa pag-asa para sa mga bata at komunidad na Itim.
Para kay Wilt, ang pagkapanalo ay nakaugat sa radikal na hiling
ng pasahod na nakabase sa talento.
Ang totoo, nandito kami para kumita.
Naglalaro kami ng nais namin,
pero ang interes ay magkano ang kikitain mo.
Sangkot si Bill Russell sa kilusan ng karapatang sibil
at paghimok sa mga taong gumawa ng pagbabago.
Maganda ang buhay ni Wilt,
pero wala siyang ibang pakialam kundi
ang sarili niyang kaginhawaan at buhay.
May kabayong pangkarera at Rolls-Royce si Wilt.
Marangya ang buhay niya.
Palaging mataas ang sahod niya.
"Kung may pera para sa kanya, magkakaroon din ako."
Tanda kong narinig ko sa radyo,
kakapirma lang noon ni Wilt ng kontratang nagkakahalaga ng $100,000.
Di lang iyon tsismis.
Pumirma si Chamberlain ng tatlong-taong kontrata sa 76ers
para sa makasaysayang taunang sahod na $100,000,
na katumbas ng isang milyon ngayon.
Nang mabalitaan ko ito, kausap ko si Red Auerbach.
Pinag-uusapan namin ang kontrata ko.
Sabi ko, "Alam ko na ang gusto ko."
Aniya, "Ano?"
Sabi ko, "Gusto ko ng $100,001."
GAYA KAY WILT ANG SAHOD
Namutla siya.
"Mas maputla," pasensya.
Parang bata, pero ayos din.
Kahit isang dolyar lang, mas mataas ako.
Kita ang pakikipagkompetensiya niya.
Iyon siya. Iyon talaga siya.
Di biro ang dagdag na dolyar?
Mahalaga ang barya.
May dolyar ka para sa palabas.
Totoo ba ang tsismis na nanghihingi ka ng abot-langit na sahod?
"Abot-langit," parang ang taas n'on.
Mabibigyan ka niya ng 20 puntos sa pick-and-rolls at rim runs.
Makakasupalpal siya ng limang tira at makakabenteng rebounds.
Di bagay sa kanya ang $100,000, $500 milyon ang dapat sa kanya ngayon.
Sabi ko, "MVP ako ngayon sa liga, ako dapat ang pinakamataas ang bayad."
Tinawagan ko ang tatay ko,
at sabi ko, "Di ka maniniwala. Nakuha ko ang deal."
"Di ka na magtatrabaho."
Sabi niya, "Anak, di puwedeng di ako magtrabaho."
Sabi ko, "Bakit hindi?"
Sabi niya, "25 taon na ako sa pandayang ito."
Sabi ko, "25… Magandang dahilan 'yon para tumigil na."
Sabi niya, "Naku, hindi."
"Anak, ibinigay ko sa mga taong ito ang
pinakamalalakas na 25 taon ng buhay ko.
"Bibigyan ko sila ng taong mahina ako."
Ayos iyon.
Habang nagpapalamangan si Russell kay Chamberlain,
mas tumalas ang paninindigan niya laban sa
pagtrato sa mga Itim sa Estados Unidos.
May ibang mga kasagutang hinahanap pa.
Balak kong magpatawag ng White House conference
ng mga iskolar at dalubhasa, at mga natatanging pinunong Negro
ng magkabilang lahi upang maibigay ang mga karapatang ito.
Ang layunin nito ay tulungan ang American Negro
na makamit ang mga karapatang,
pagkatapos ng mahabang panahon ng kawalan ng katarungan,
ay malapit nang masiguro.
Isa si Bill Russell sa 2,400 delegadong inimbitahan,
kabilang ang mga entertainer, business leader, at mga aktibista.
Ngunit sa huli, dama niyang hungkag na pangako lang ang dulot nito.
Para kay Russell, nakadepende ang pagbabago sa pagkakataong kumita.
Ano'ng silbi ng edukasyon kung walang trabaho?
May kakulangan ng pamumuno sa paglikha ng mas magandang kapaligiran
para wasakin ang mga hadlang sa ekonomiya na kinakaharap
ng Negro sa pagiging bahagi ng ekonomiya ng Amerika.
Ang dugo ng bansang ito'y
dumadaloy sa mga ugat ng komersiyo't industriya.
Kung pananawagan ang malalaking negosyo
ng pangulo ng bansa at hihimukin para sa sama-samang pagkilos,
mapapabilis natin ang pagkamit ng mga layuning hangad natin.
Sa tagsibol na iyon sa Boston,
nagkagulo dahil sa desegregation sa paaralan, at sumali si Russell sa laban.
Tatlong taong pinag-aralan ng komite ng paaralan ng lungsod ang isyu,
pati ang kontrobersyal na dating chair nitong si Louise Day Hicks.
…patakaran niya na ang paaralang walang balanse sa lahi
ay hindi nakakapinsala sa edukasyon.
Buweno…
Kayo ni Superintendent Ohrenberger ay walang mga anak
sa racially imbalanced school,
kaya di n'yo alam ang epekto sa mga anak namin.
Isang araw, nagbigay siya ng graduation talk
sa Roxbury Junior High School.
Nang magkagulo ang preacher at komite ng mga aktibista,
pinaaresto niya sila.
Samantala, di nakapagtapos ang mga bata,
kaya gumawa kami ng seremonya para sa kanila sa simbahan,
at ako ang nagtalumpati.
Tanong ko sa sarili ko, "Nasaan ang ibang boses na humihingi ng pagbabago?"
May maliliit na krisis sa buong Estados Unidos,
at meron din dito sa Roxbury,
at walang nakikinig. Walang nakikinig.
Ang hindi alam ng mga tao,
tinutupok ng apoy ang Roxbury, ang buong Boston.
Kakalat ang sunog.
Para sa akin, dagsa ang racism sa mismong Boston,
anumang uri iyon, luma man o bago.
May mga kurap na City Hall crony racists ang siyudad,
malulupit na "ibalik n'yo sila sa Africa" na racist,
at sa university area, mga bulaang radikal na racist.
Gayunpaman, ang mga taga-Boston ay dating panig kay Dr. King.
Naguguluhan ako.
Marahil, ang pangarap ni Dr. King na lipunang walang kulay
at base sa pag-ibig ay di nila naunawaan.
Para sa kanila, ang "walang kulay" ay katumbas ng walang Itim,
na ayos lang sa kanila, at hindi gaanong naiiba sa realidad.
Ipapaalam ni Bill Russell
ang nangyayaring dapat malaman ng mga tao.
Bakit kami nagmamartsa? Bakit kami tumututol? Para saan ba ito?
Takot magsalita ang mga tao.
Alam niya ang platform niya.
Alam niya kung gaano kalakas ang boses niya.
Para makapagbukas ng mga pinto at mga daan sa batang henerasyon.
Kapag kumilos tayo, nagsama-sama at nagsalita, makikinig ang mga tao.
Bilang kilalang atleta, may forum para sa akin
kung gagamitin ko iyon.
Di nag-atubili si Russell na sabihin ang kanyang opinyon,
pero maraming basketball fans
ang mas gustong manahimik siya kaysa lumaban.
Sa karera ko, napagtanto kong hindi ko gustong makisalamuha
sa mga tao sa labas ng Celtics.
Naglaro ako para sa Celtics. Hindi para sa Boston.
Kaya sa tingin ko, nakakagalit siya sa maraming puti,
na umaasang sasambahin mo iyon dahil naroon ka sa pangkat.
Hindi sumamba si Bill Russell.
Sa tahanan niya sa Reading, madalas silang tratuhin ng pamilya niya bilang salot.
MGA ANAK NI RUSSELL, ININSULTO
Tingin ko, walang nakakaalam sa mga nangyayari sa mga magulang ko.
Nang umuwi ang mga Russell matapos ang weekend trip,
nalaman nilang pinasok at hinalughog ng vandals ang bahay nila.
Umuwi silang napakagulo ng bahay.
Malinaw na ang salarin ay tutol sa,
di lang sa pagtira niya sa lugar, kundi sa kung sino siya.
Maraming isinulat sa pader.
Mga paninira at banta sa lahi.
Pag-uwi namin mula sa bakasyon, gulo-gulo ang bahay.
Nakasulat ang "Negro" sa pader gamit ang dumi,
at punit at balot ng beer ang billiards table.
Binasag nila ang mga tropeo niya, at dumumi sa kama ng mga magulang ko.
Gulat na gulat ako. Di ko akalaing ganoon ka-racist ang bayang iyon.
Nakakadurog ng puso ang pinagdaanan ni Bill at ng pamilya niya.
Walang naiturong suspek ang pulisya.
Sabi ng iba, kaya raw sinalakay ang bahay ay dahil sa "aroganteng ugali" ko.
Si Russell ang tinutukoy rito, isang lalaking noon pa man ay inis na
sa pagtrato sa mga Itim.
Di niya iyon sinabi sa publiko.
Babalik iyon sa, "Buweno, di siya naunawaan."
Nagpa-press con sana siya at sinabing,
"Pinasok ng mga hayop ang bahay ko,
at ito ang dahilan kung bakit n'yo iniisip na masama ang ugali ko."
Kilala si Bill bilang galit na Itim
dahil di niya ipapalimot sa mga tao
ang realidad ng buhay sa Amerika.
Kailangang aminin ng mga tao ang katotohanan bago tayo umusad.
Tuwing may pagkakataon siyang maglaro,
nakakaya niya ang lahat at nakakapagpokus sa laro.
Hindi pa ako nakatagpo ng taong may ganoong kakaibang ugali at pokus.
Laging maghanap ng lamang. 'Yan ang natutunan ko kay Auerbach.
Gawin mo ang lahat para ikaw ang paboran,
intelektwal, emosyonal, o pisikal man.
Medyo nang-insulto ako.
Karamihan, nang-iinsulto nang walang dahilan.
Hindi ganoon si Bill Russell.
Nang-insulto si Bill
sa paraang direktang makakaapekto sa laro.
May sasabihin siya
dahil alam niyang masasaktan ka.
At nakatulong nga iyon para manalo ang Celtics.
Bahagi ng responsibilidad kong
ilihis ang ekstrang atake ng kalaban sa sarili ko.
Minsan, magsasalita ako sa jump circle.
"Sige," sasabihin ko sa kalaban.
"Walang layups ngayon."
"Wala akong pakialam sa mid-range. Tinatamad ako roon ngayon,
pero walang layups."
O ibubulong ko sa forward, "Kapag nag-layup ka,
magdala ka ng asin at paminta dahil kakain ka ng bola."
Syempre, wala akong sasabihin kina Oscar Robertson o Jerry West.
May mga di ka gagawan n'on.
Di ako ininsulto ni Bill
noong mag-layup siya
dahil baka bumalik sa kanya iyon.
Rookie year ko yata iyon,
narito si Russell, at naroon kami ni Satch.
Tiningnan ni Russell si Satch,
tapos, tumingin sa akin.
Tiningnan niya si Satch, at sinabing…
Mababantayan mo ba si gago?
Nagulat si Bradley.
Noon lang siya natawag ng ganoon.
Napaisip ako noon, "Ano'ng ibig niyang sabihin?"
"Para saan iyon?"
Ang matalinong marunong mang-insulto, iyon ang pinakamasahol.
Ikaw ang iniisip nila, hindi ang laro.
Naglalaro si Russ sa loob ng laro.
Dalawang beses siyang nag-goaltend sa laro, nang sinasadya.
Oo, bilang ang puntos,
pero may mensahe iyon sa mga manlalaro.
"Tingnan mo, halos nasupalpal na kita."
Isa siyang master.
Na kay Baylor ang bola. Nag-layup. Binara ni Russell.
Sinupalpal ni Russell. Napakatindi ni Bill Russell!
Arogante at mapanakot talaga si Russell.
Sa labas ng court, natatakot niya ang lumalapit sa kanya.
Tatayo lang siya at tititigan sila.
Wala siyang sasabihin.
Interesanteng kombinasyon siya ng atleta at intelektuwal.
Lagi siyang nakakapili ng kilos at naiisip niya iyon sa utak niya
nang paulit-ulit bago niya aktuwal na sinusubukan.
Pinag-aralan niya talaga ang laro.
Ang ideya ng pagkakalkula ng anggulo ng manlalarong papalapit sa 'yo,
pag-alam sa kakayahan nila at paano sila maglaro,
at pagsuri sa court para malaman,
"Kung gagawin ko 'to, mapupunta ito sa anggulo ng trajectory."
Mathematician siya.
Ang kaalaman ni Bill sa court ay may kaakibat na math.
Habang nasa kolehiyo sa USF,
kasam ang Celtics teammate niyang si KC Jones,
nanguna si Bill sa pag-iisip
ng papel ng mga anggulo at equation sa basketball.
Napagpasyahan naming ang basketball ay laro ng geometry,
na may mga linya, tuldok, at distansya.
Solo moves ang pinapangarap ko, pero mga estratehiya ang inaaral niya.
Orihinal na basketball ang naiisip ni KC, at tinuruan niya ako paano
ang mga bagay-bagay, partikular sa depensa.
Noon, halos bawat manlalaro at coach, iniisip na ang depensa
ay purong pagtugon.
Iba ang naisip ni KC.
Nag-isip siya ng mga paraan para ang kalaban
ay tumira sa paraang nais niya, mula sa lugar niya.
Hahayaan niya itong tumira
nang lampas sa perimeter na kaya nito,
at sa halip na gitgitin iyon, tatakbo siya sa court,
iisiping makaka-rebound ako at ipapasa ang bola sa kanya para makatira.
Nangarap kami ng mga ganitong laro,
at isinali namin sa mga equation ang mga kahinaan ng mga kalaban.
Gumawa kami ni KC ng sarili naming munting mundo ng basketball.
Inspired kami.
Mga rocket scientist na naka-sneakers.
Lagi siyang may ganitong karangalan sa sarili niya.
Tinitingnan ko ang mga larawan niya. May partikular dito.
Nakatayo siya sa half-court, nakapamaywang,
sa sold-out na Boston Garden.
At pag tinitingnan ko iyon, para siyang…
haring nakatingin sa kaharian niya.
Kahit henyo ang turing kay Russell sa court,
pinuna siya ng mga fan at mga sportswriter
sa pagiging moody, suplado, at arogante.
Arogante ako. Inaamin ko iyon.
Pero kaninong kahulugan ng arogante?
Kung puting atleta iyon,
hindi iyon arogante, competitive ang itatawag nila roon.
Kapag ikaw si Bill Russell,
at nakatira ka sa bansang itinatakwil ka,
pagiging atleta mo lang ang kinikilala sa 'yo,
"Heto ang gagawin ko. Ilagay n'yo ako sa arena."
"Sa labas ng arena, pabayaan n'yo sa buhay ko."
Bilang patunay ng kayabangan ni Russell, tinukoy nila
ang pagtanggi niya sa autograph.
Bilang manlalaro, paglipas ng 1964, hindi na siya pumipirma.
Kakatwa ang nararamdaman ko sa autograph,
kahit noong naglalaro pa ako sa kolehiyo.
Noong una, di ko pinapansin iyon.
Pumipirma ako dahil iyon ang ginagawa ng lahat.
Pero noong 1960s,
napansin kong pagkatapos ng session ng 50 o 60 na lagda,
kakaiba ang naramdaman ko paglipas ng ilang araw.
Nagalit ang publiko at ang media.
At pinersonal
na ayaw niyang magbahagi ng personal space niya
para mag-autograph.
Di mo puwedeng hayaang ariin ka o utusan ka ng mga tagahanga.
Di ko maisip ang halaga ng isinulat na pangalan sa papel.
Ano ang halaga ng pirma ko, at bakit ko ito kailangang pirmahan?
Ibinibigay ko ang halaga ko sa court.
Pag-aari ako ng publiko sa laro.
Pribado akong pag-aari kapag di naglalaro.
Kung gusto ko, pipirma ako,
pero walang mamimilit sa akin.
Bibilhin mo ako bilang si Bill Russell, o hindi.
Wala namang magagawa ang pirma ko.
At aksidente lang ang pagiging basketball player ko.
Gusto ko 'yong hindi siya nagpapaari sa iba.
Nagpasya siyang maglalaro lang siya
at makikisama sa teammates niya.
Siya ang laging may kontrol.
Mas gusto niya ng malalim na usapan,
o makipagkamay sa lalaki o babae.
Ayos iyon.
Kung alam mong ayaw niya n'on, wag ka nang sumubok.
May mga paninindigan siyang di mababago.
Gusto ko iyon.
Kahit Pangulo ng Estados Unidos, di siya pipirma.
Humingi ako ng autograph sa kanya, at ang sinabi niya?
Ayoko.
At tumawa ako, "Nakakatawa iyan."
"Heto. Pirmahan mo."
Humindi ulit siya, at totoo iyon.
Sinubukan ko noong papirmahin ang players na nakalaro ko
sa mga litrato nila,
para may alaala ako,
at tumanggi si Russell.
Pahayag niya,
"Ang tagal na nating nagkasama. Lumalabas pa tayo.
"Alam mo hindi ako nagpapa-autograph."
Sabi ko, "Papatayin kita. Pambihira ka."
Ito ang dalawa kong libro ni Bill Russell na walang pirma,
na itinatago ko sa pagitan nina H. Rap Brown at James Baldwin.
Ganito ang gusto ko. Personal itong di pinirmahan
para sa akin ni Mr. Bill Russell.
Mga tatlong taon ang nakararaan, nakita ko siya noong bumisita siya.
Aniya, "Uy, Satch, kumusta na?" Nag-usap kami.
Sabi niya, "At di pa rin ako magpapa-autograph!"
Sa tingin ko, nanguna sa maraming bagay ang tatay ko.
Siguro kung titingnan mo ang kultura ngayong humaling sa artista,
makikita mo ang mga pangit sa pagiging sikat na tao.
Binatikos siya sa hindi pakikisama
at pagiging mas bukas,
at gaya ng ibang sikat, sa tingin ko, hindi niya kailangang gawin iyon.
Lagi siyang nagpapakatotoo,
at kung di mo maigagalang iyon, may mali sa 'yo.
Mula 1963 hanggang 1965, nawalan na ng kinang ang basketball.
Akala ko, larong pambata 'yon, sinabi ko pa sa masa.
Paano ako maglalaro ng basketball gaya ng paglalaro ko noong bata ako
samantalang maraming mas mahalagang nagaganap?
Nais kong tumulong mabago ang mundo at nag-iisip ako para magawa ito.
Nagsisimula na ang Black revolution, at marami pang iba ang nagbabago.
Isa kang Itim na naglalaro dito.
Puno ito ng racism. Marami pa ring bawal.
At pinagdidiskitahan ang mga Itim. Binubugbog, inaatake,
at naglalaro ka para sa Boston Celtics.
Tingin ko, kapag umatras ka, makakaramdam ka ng survivor's guilt.
Tipong, "Bakit ako naglalaro para sa mga puting
humihiyaw para sa akin,
pero ayaw akong patirahin sa lugar nila?"
Sa telebisyon, mapapanood mo ang pang-aabuso,
at may puso ka at kamalayan.
Sasama ang pakiramdam mo. "Di sapat ang ginagawa ko."
May dalawang lipunan sa bansang ito,
at dapat kong kilalanin iyon.
Para makita kung ano ang buhay at hindi mabaliw.
Nakikipagpanayam siya sa Sports Illustrated, Saturday Evening Post,
kinukuwento ang kanyang pagkadismaya sa Amerika.
Kinukuwestiyon niya ang kawalang karahasan ni Martin Luther King.
Inilaban niya ang Malcolm X at ang Nation of Islam,
na kasumpa-sumpa sa maraming Amerikano noon.
Aniya, walang racial enlightenment sa sports.
Sinasalamin nito ang mas malalaking racist pattern sa Amerika.
Ano'ng mangyayari kung alam mo ang tungkol sa ginagawa mo?
Ano'ng epekto nito sa kasiyahan mo rito?
Habang nahihirapan si Bill
sa kanyang tungkulin bilang Itim na pampublikong atleta,
malapit nang magbago ang team niya.
Nagpasya si Coach Red Auerbach na oras na para bumaba sa puwesto.
Ang 1965-1966 season ang huling taon niya bilang coach.
Ayaw kong pumasok sa season,
kung manalo kami, "Magreretiro na ako."
Anila, "Hihinto ka sa panalo."
Sagot ko, "Hihinto ako anuman ang mangyari."
Ang mahalagang tanong ay kung sino ang papalit kay Red.
Ang unang pinili ni Red ay ang team captain na si Bill Russell.
Sino pang higit na makakahikayat sa manlalarong Bill Russell
bukod sa coach na Bill Russell?
Ako ang unang inalok niya, at sinabi kong ayaw ko.
Kung hindi si Bill, sino? Kailangang maghintay sa desisyon.
Samantala, may tatapusing season,
at sa napipintong retirement ni Red, ekstrang incentive para manalo.
Nais naming tiyaking sa pagretiro ni Red bilang coach,
kami ang kampeon sa huling taon niya.
Naisip naming ang maglalarawan sa karera niya bilang coach,
ay, "Paano siya nagtapos?"
Nakadepende sa postseason ang pagbibigay kay Red ng kampeonato.
Matapos talunin ang Philadelphia sa ikalawang taon
at angkinin ang Eastern Division title…
Tinalo ng Boston ang Philadelphia, 121-117.
muli na namang nakaharap ng Celtics ang Lakers.
At gaya ng laging nangyayari, umabot ang serye sa mga huling segundo
ng ikapitong laro, lamang ang Celtics ng apat na puntos.
Anim na segundo na lang, biglang nagkatsansa ang Lakers.
Na kay Ellis ang bola. Mabilis na jump shot, ang husay!
Sa apat na segundo, bumagsak ang lamang sa dalawang puntos.
Hawak ni KC ang bola, ginitgit. Isang segundo.
At iyon na. Tapos na!
Nasalo ni Havlicek ang bola, at dinumog na siya.
Tapos na.
Natalo ng Boston Celtics…
ang Los Angeles Lakers, 95 laban sa 93.
At dumagsa ang madla sa court.
Pareho naming gusto ni Red na manalo para matagumpay siyang aalis.
AUERBACH, AALIS NANG NAKANGITI
Plano ni Red na manatili sa Celtics bilang general manager,
kaya dapat siyang pumili ng kasunod niya.
Alam niyang kailangan ni Russell ng coach na magbibigay
ng inspirasyon at interes sa laro.
Sino'ng mas mahusay, dati o kasalukuyang Celtic?
Gumawa kami ng listahan, at una sa akin si Frank Ramsey.
Retirado na si Frank sa Kentucky at di makaalis.
Lumapit kami sa tatlo o apat pa,
at wala sa kanila ang bagay sa amin.
At sabi niya, "Kailangang may kunin ako."
Aniya, "Maghahanap ako sa labas ng organisasyon."
Dahil desperado, lumapit si Red kay Alex Hannum, San Francisco Warriors coach,
dating player-coach ng St. Louis Hawks,
at dating kalaban ni Russell.
Sabi ko, "Pag kinuha mo siya, Red, sasabay ako ng retiro sa 'yo."
Kausap ko si Russell noon, "Sino'ng coach pagretiro ni Red?"
Aniya, "Alex Hannum,"
isa sa pinakamalupit niyang kaaway.
Sabi ko, "Di ka makakapaglaro kay Alex Hannum. Kinamumuhian mo siya."
"Makinig ka, utang na loob, ikaw na ang mag-coach sa team."
"Gusto mong mag-coach?" "Oo."
"Sabihin mo kay Red, magko-coach ka."
Makalipas ang nasa 25 minuto,
nakaupo ako sa hotel room ko,
tumunog ang telepono.
Si Red Auerbach iyon, ang sabi, "McSweeny, tarantado ka."
"Red, ano'ng nangyari?"
Bang, binaba na niya.
Ilang minuto pa, may kumatok. Si Russell. "Ako na ang coach."
Niyakap ko lang siya, hinalikan,
at hinila ko ang balbas niya.
At… "Iyon ang pinakamagandang bagay sa mundo."
UNANG NEGRO NA PROFESSIONAL MENTOR
Naging player-coach na nila dati sina Cousy at Auerbach, pero wala silang
World Championship. Ngayon, si Bill Russell naman.
Kung magko-coach ako,
mapapasigla n'on ang relasyon ko sa laro.
Iyon ang dapat niyang makuha
base sa ginawa niya.
Heto ang bagong coach ng Celtics. Ang pinakamahusay.
Salamat.
Gagayahin mo ba si Red Auerbach, o may sarili kang istilo?
Walang makakagaya kay Red Auerbach.
Sariling istilo ang gawain ko. Matigas din ang ulo ko.
Doon ko susundan si Red. Magiging matigas ang ulo, gaya niya.
Sa taunang end-of-season break-up dinner ng Celtics,
nagsabi si Russell na mababago ang papel niya,
pero pareho pa rin ang nararamdaman at inaasahan niya sa mga kasama
Marami akong inaasahan sa team na 'to sa susunod.
Ngayon lang ako naging kasapi ng koponang may ganitong puso.
Di ako malapit sa marami, pero nagawa n'yong mahalin ko kayo.
Mas maganda ang pakikitungo n'yo sa'kin kaysa sa iba.
Pamilya ko talaga kayo.
Higit pa sa pangalan o koponan ang Celtics.
Paraan sila ng pamumuhay.
Napakahalaga ng anunsyo para sa Celtics,
para sa lahat ng sports, at para sa bansa.
Si Bill ang unang Black head coach
ng anumang propesyunal na koponan sa North America.
Pero di sigurado ang media kung ano ang gagawin.
'MUKHANG KAYA KO ANG TRABAHO' --RUSSELL
Kaya mo bang gawin ang trabaho nang walang kinikilingan, walang pagtatangi sa lahi?
Oo.
Ngayon, siyempre, ikaw ang unang Negro na nagkapangunahing posisyon bilang coach.
Dagdag pressure ba ito sa iyo?
Hindi. Mas binibigyang-diin ito ng ibang tao kaysa sa akin
dahil natural lang na makuha ko o maialok sa akin
ang trabaho.
Ang pagiging coach ni Russell ng Celtics, koponang nanalo
ng ilang titulo na,
ay malaking pangyayari sa kasaysayan ng American sports.
Tanda ko nang malaman kong
si Russell ang magiging coach ng Celtics.
Tuwang-tuwa ako noon.
At limang taon pa lang mula noong quota system.
Hindi lang siya naging mukha ng Celtics.
Naging bahagi siya ng front office
na pinakatanaw sa mundo.
Di ko maisip kung paano 'yong subukang
maging mahusay sa parehong tungkulin dahil ibang-iba ang mga ito
at nangangailangan ng enerhiya, perspektibo, at isip.
Higit pa siya sa akin.
Malakas ang simula nina Russell at ng Celtics,
nanalo ng 10 sa unang 12 laro ng season.
Pero higit sa panalo o talo,
isang pangyayari ang nakaapekto kay Coach Bill Russell.
Nang nasa Lousiana ang Celtics para sa isang exhibition game,
dinala ng ama ni Bill ang lolo niya sa una nitong basketball game.
Pumasok si Mr. Charlie sa dressing room kasama ang matanda.
Pagkalipas ng ilang minuto, nag-panic kami. Umiiyak ang matanda.
Akala ko, inaatake sa puso.
Tapos nakita naming di siya nasasaktan.
Nakatitig siya na parang natulala,
nagulat nang makita sina Sam Jones at John Havlicek sa kalapit na shower.
Nagsabon at nag-uusap ang dalawa kong kasamahan,
di alam ang emosyon ng matanda.
Tumingin sa amin ang matanda at mabagal na nagpahayag.
"Di ko akalaing maaabutan kong
dadaloy ang tubig sa Itim patungo sa Puti."
Panay ang iling niya.
"Alam mo, masasabi kong gusto nila ang isa't isa."
Nasa posisyon kang mamuno sa unang pagkakataon.
Napakarami mo nang panalo. Gusto mo bang magbigay-hula?
Kung di kami magkaka-injury, tingin ko, aabot kami sa dulo.
Mukhang napasobra siya sa kaya niya noon.
Naglalaro siya ng halos 45 minuto bawat laro,
at nagko-coach din,
at sinisigurong makakarating kami sa puwestong kailangan,
na tama ang opensa, na may depensa sa mga mahahalagang puwesto.
Tiyak na noong pumasok siya sa trabaho,
hindi niya alam kung gaano kahirap ang gagawin niya.
At nagkataong taon iyon na natauhan na si Wilt at
may napakahusay nang pangkat.
Opisyal na pre-game program, 35 lang. Ang opisyal na line-up sa programa.
Nabasa iyon ni Wilt Chamberlain sa opisyal na program line-up.
Sa nakalipas na dalawang taon, ang 76ers ay
naging makapangyarihan.
Sila ang may pinakamagandang rekord sa NBA,
at natagpuan na ni Wilt ang team na makakasundo niya.
Masasaktan ka sa rejection.
Sa nakalipas na 10 taon, nanalo ang Celtics ng 9 World Championships.
Nang nakaraang taon, halos manalo na sila.
Sigaw ng nakaraan, "Talunin ang Boston."
Balik kay Greer, ititira niya. Tinira na nga. Lusot.
Talagang dikit ang dalawang clubs na ito.
Nasa kaliwa si Greer. Tumira. Sablay.
Rebound ni Chamberlain. Nag-layup, at na-foul siya.
Nangibabaw ang Sixers sa unang tatlong laro ng 1967 playoff series.
Nakapag-adjust na ang beteranong si Wilt sa laro,
nagpapasa na at sumasali sa depensa ng team.
Ang gandang supalpal ni Chamberlain!
Sa unang taon niya bilang player-coach sa NBA,
namana ni Russell ang solido ngunit palyadong grupo.
Pagpunta namin sa Garden, naroon ang mga napakababastos na fan.
Di na iyon kompetisyon. Komprontasyon na.
May fan na nakisuntok.
Nanalo ang Celtics sa Game Four sa Boston,
para lang bumalik sa Philly,
kung saan isinigaw ang pagtatapos ng dinastiya ng Celtics.
Heto si Walker, nag-layup.
Napakalupit na ball club nito.
Ipinasa kay Greer, hinabol. Nag-layup.
PATAY NA ANG BOSTON
Sumisigaw ang Philadelphia fans, "Patay na ang Celtics. Sa wakas."
BOSTON MAMAMATAY NGAYONG GABI
Pinanood ni Bill Russell ang pagguho ng dinastiya.
Lima, apat, tatlo, dalawa, isa!
Natalo kami nina Wilt at ng Philadelphia 76ers dahil mas magaling sila.
Muntik na nila kaming malampaso,
at natikman ko agad ang loser syndrome.
Bagama't may walong sunod-sunod na
kampeonato ang Celtics, binato ako ng mga tagahanga sa Boston.
"Laos ka na, ha?"
"Sabi na nga ba, di magtatagal. Laos na kayo."
Kumurap-kurap ako.
Nanalo ang Sixers sa NBA Finals noong taong iyon,
ang unang kampeonato ni Wilt.
Samantala, sa Boston, ipinokus ng midya ang pagkatalo ng Celtics
sa isang tao.
Nakaugalian na naming manalo,
at hangga't kaya naming umasa kay Russell bilang angkla,
akala naming mananalo kaming lahat.
Si Russ, bilang mayabang,
ay labis na nasaktan
sa katotohanang di kami nanalo.
At napahiya siya.
Tahimik lang siya, ayaw pag-usapan ang season.
Ganoon na siya talaga.
Aniya, "Tingnan natin ang mangyayari sa susunod."
Kung hindi n'yo napapansin sa kasabikan ng World Series,
magsisimula na ang NBA season sa Sabado ng gabi.
Dito sa Boston Garden, lahat ng mga beterano
babalik para sa Celts, susubukang maibalik ang koronang
inagaw sa kanila ng Philadelphia 76ers.
Hindi ako nanghuhula.
Sa tagal ko rito, tatanungin nila, "Paano ang laro mo?"
Sagot ko, "Ewan. Wala akong masasabi."
Nang nakaraang taon, tinanong nila iyon.
Sabi ko, "Mananalo kami," at natalo kami.
Kaya wala na ulit akong sasabihin kahit kailan.
May banta kay Russell sa ikalawang season bilang coach.
Una, patunayang mababalik niya ang team sa kampeonato
matapos matalo ng Philadelphia 76ers.
Ang isa, mula sa isang digmaang gumutay sa Amerika
at sa mundo ng palakasan.
May mga paniniwala ako sa Vietnam noong unang bahagi ng digmaan.
Pagpapatuloy ito ng mga digmaang kolonyal na,
bilang Itim na salungat sa mga kolonya sa Africa,
sensitibo sa akin.
Ayon sa mga Vietnamese, ayaw nilang
patakbuhin ng mga Kanluranin ang kanilang bansa.
Syempre, di ganoon ang tingin ng mga Amerikano.
Bilang imperyo, ang digmaan para sa atin
ay isang usapin ng komunismo laban sa demokrasya.
Ang mga bomba sa Vietnam ay sumabog sa mga bahay.
Sinisira nila ang pangarap at posibilidad
ng disenteng America.
Lyndon B. Johnson, ilang bata ang napatay mo ngayon?
Puno ng komunista rito!
Ang digmaan ay nagdulot ng galit at kapaitan, at nagpagulo sa bansa.
-Ano'ng gusto natin? -Kapayapaan.
-Kailan? -Ngayon na.
Kabilang sa mga tutol dito ay
ang 25-anyos na heavyweight champion, si Cassius Clay,
na nagbalik-loob sa Islam at ginamit ang pangalang Muhammad Ali.
Iginiit ni Ali na ang kanyang mga paniniwala
ang pumigil sa kanya sa pagpatay ng mga di niya kilala.
Di ako dapat pumunta sa Vietnam
at bumaril ng di ako tinawag na "negro,"
di ako sinaktan, binastos, o ginahasa ang ina ko.
Nanganganib si Ali na mawalan ng titulo,
mausig nang pederal,
makulong nang limang taon,
at pagmultahin ng $10,000.
Ang ginagawa ni Muhammad Ali ay
maaaring magwakas sa kanyang karera bilang boksingero.
Wala siyang pakialam na mawalan ng milyon-milyong dolyar. Napakatapang niya.
Bilang Itim na atleta, ipinagmalaki namin siya
dahil ipinapakita niya sa akin, sa kilos niya,
kung ano ang mahalaga.
Bilang ang kilala kong atleta
na kayang gawin ang ginagawa niya.
Kailangan dito ng matinding lakas ng loob at lakas ng loob.
Paniniwala.
Ang Cleveland Summit ay tugon ng mga Itim na atleta
sa sa paganggi ni Ali na pumasok sa puwersang militar ng US.
Nais nilang ipakita ang suporta sa kanilang kapatid.
Di kami pumunta sa Cleveland para himukin si Ali na sumali sa Army.
Naroon kami para tulungan siya.
Walang nagsasabing ang kampeon sa heavyweight
ay dapat mabilang sa isang partikular na relihiyon o hindi tumutol sa digmaan.
Narito kami sa pakikipagkaibigan kay Muhammad Ali.
At alam kong gusto naming malaman mula sa kanya…
Nagbabasa kayo ng dyaryo, nanonood ng telebisyon.
…ang nangyayari.
Nanindigan siya sa napakahirap na tanong,
at, mga ginoo, nakumbinsi kami n'on
na isang isyung panrelihiyon ito sa kanya.
May paniniwala siya,
at ang paninindigan niya ay batay rito.
Ang mga pinagdaanan niya
ang labis na nakapagpalungkot sa kanya.
Ito ang sikat na litrato.
Marahil isa sa mga pinaka-iconic na larawan noong ika-20 siglo.
Ang makita ang mga sikat na Itim na ito
na umalis sa kanilang tungkulin bilang stars ng Cleveland Browns,
o stars ng Celtics, o stars ng Packers,
at sabihing, "Hindi, Itim kami."
Nadama nila ang pananagutan at responsibilidad
para gamitin ang plataporma, boses,
mga kagustuhan at hangarin para sa pagbabago sa bansang ito,
at ibig sabihin ng Itim na atleta.
Ang pagkakapareho namin ni Bill,
tumanggi kaming isuko ang aming pagkatao
at hinarap ang prejudice,
at diskriminasyon,
at mga di patas na gawain.
Kung sikat ka,
at kung tama ang sinasabi at kinikilos mo,
kikita ka.
Kung magiging aktibista ka, isusuko mo ang pera.
Espesyal na tao si Bill.
Maaasahan siya sa paghamon ng
mga bagay na hindi tama.
Nakuha ni Bill Russell ang diwa,
ang kaluluwa at puso ng sinasabi ni Ali.
Nang tanungin ng reporter si Bill,
"Ano ang mangyayari kay Muhammad Ali?"
Ang sagot ni Bill ay,
"Hindi ako nag-aalala kay Muhammad Ali."
"Nagawa niya ang bagay na di ko pa nagawa,
ang humanap ng labis na paniniwala, handa akong ialay ang buhay ko rito."
"Hindi ako nag-aalala kay Ali. Nag-aalala ako sa iba."
Ito ang CBS News special report.
Si Dr. Martin Luther King Jr.,
civil rights leader at Nobel Prize winner,
ay pinatay ngayong gabi sa Memphis, Tennessee.
Nakatayo siya sa balkonahe ng ikalawang palapag ng Lorraine Hotel,
nang may magpaputok sa kabilang kalye.
Tinamaan siya nito sa leeg.
Ang pangarap ni Dr. Martin Luther King Jr.
ay hindi namatay kasama niya.
Ang Amerika ay hindi pamumunuan ng bala,
ngunit sa pamamagitan lamang ng balota ng malaya at makatarungang tao.
Parang lahat ng tao sa bawat koponan, anuman ang lahi o relihiyon,
o anupaman,
tila namatayan.
At may epekto ito sa ating lahat.
Sumiklab ang kaguluhan sa mahigit 150 lungsod sa Amerika.
Nagkalat ang panununog at pagnanakaw na di mapapantayan sa kasaysayan.
Sinusubukan ang himaymay ng republika.
Sumabog ang pighati at galit sa mga lungsod sa buong bansa.
Sa Philadelphia, nakatakda ang unang laro
ng Celtics sa Eastern Division finals
laban sa 76ers sa sumunod na araw.
Hindi na tayo tatayo at maghihintay habang pinapatay ang ating mga pinuno.
Alam kong gulat na gulat ako buong araw.
Apat o limang oras akong nakaupo bago ako nakapagsalita ng iba.
Naisip kong baka di ako dapat maglaro. Tinawagan ko si Wilt.
Pati ang mga ganito kabibigat na atleta,
sina Bill Russell at Wilt Chamberlain,
di mapagsabi ang NBA ng, "Sa ngalan ng dakilang taong ito,
hihinto tayo. Hindi tayo maglalaro."
Dahil puno na ng tagahanga ang stadium,
nagpasimula ng botohan si Chamberlain sa locker room kung maglalaro sila o hindi.
Pareho kaming nagkasundong hindi magandang itigil ang laro sa huli.
Nasa 12,000 na ang manonood, at problema kung ititigil iyon.
Sa huli, nagpasya ang dalawang koponang maglaro.
Matindi ngunit wala sa hulog ang laban,
kahit naroon ang magkalabang sina Russell at Chamberlain.
Nakakatakot ang kapaligiran. Hindi pareho ang saya at kasabikan
na mayroon sa playoff basketball.
Nagawa ng Celtics na manalo ng 127 laban sa 118.
Makalipas ang apat na araw, inilibing si King sa Atlanta.
Dinaluhan ang libing ni King ng mga sikat sa pulitika,
industriya ng entertainment, at NBA.
Marami ang nangambang namatay na rin ang pangarap niya.
Malaki ang respeto ko kay Dr. King.
Siya ang huling harang.
Ang mga bagay na sinabi ko dati,
na tinuring nilang, salita ng Negrong galit,"
ay lalabas ngayon, at iyon ang nakalulungkot.
Walang magandang naidudulot ang karahasan.
Heto ang taong naniwala sa walang karahasan,
at may pumaslang sa kanya.
Ang laking trahedya.
Abril 10, isang araw pagkatapos ng libing ni King,
nagpatuloy ang playoff series sa Boston Garden.
Naungusan at nalampasan ng 76ers ang mga kalaban,
at natalo ang Celtics ng 115-106.
Nanalo rin ang 76ers sa sumunod na dalawang laro.
Walang team, kahit ang Celtics, ang nakabawi
sa 3-1 deficit sa isang serye.
'Di pa kumakanta ang matabang babae.
Hangga't di pa siya kumakanta, hindi pa tapos.
Bumangon ang Celtics sa Game Five,
pinabagsak ang Philadelphia, 122-104.
Nagbago na ang momentum.
Nanalo ang Celtics sa sumunod na laro sa Garden.
Sa walang humpay na harang at coaching ni Russell,
naipanalo nila ang series sa Philadelphia
para patunayang kampeon pa rin sila.
Tinawag ito ni Russell na pinakamasayang tagumpay.
Tatalunin din ng Celtics ang Lakers sa finals,
Ang ikasampung kampeonato ni Russell, at ang una bilang head coach.
Bill, pagbati sa magandang laro at season.
Salamat.
Higit ba ang hirap sa 'yo ng season na ito bilang coach at player
kaysa mga dating season?
Parang hindi.
Magagawa ba ng bagong Itim na atleta ang pagbabago sa lipunan o pulitika?
Ang mga ginawa at sinabi ko sa mga nakaraang taon,
nagawa ko dahil may kapangyarihan ako, at mahusay ako.
Pero baligtad, mas maraming dapat mawala sa akin,
sa kahulugan ng pinag-uusapan nila.
Pero wala sa akin iyon dahil kung wala ang pagkalalaki ko,
wala nang matitira.
Mga produkto ang mga atleta, sa halip na tao.
Lagi akong hina-harass at nababartolina
sa humigit-kumulang tatlong buwan na.
-Ano kayo? -Black Panthers!
Mahalaga ang pagpigil sa pasismo
bago tayo pigilan nito.
Alam n'yo, dama kong kulang ako.
Dahil pagkatapos kong makita ang pinagdadaanan ng mga tao,
napakaliit ng kontribusyon ko.
Nagbanta si Russ na magretiro sa huling tatlo, apat na taon.
Sabi ko, "Russ, di ka pwedeng magretiro."
Sabi ko, "Kailangan mong maglaro, para patuloy tayong maging kampeon,
at kumita ng mga tseke ng kampeonato, okey?"
"Di kaya kung wala ka."
Noong Marso 15, 1969,
habang naglalaro laban sa Baltimore Bullets,
tinabla ng Celtics ang score sa mga huling segundo.
Matapos makuha ang bola, tumawag ng timeout si Coach Russell.
Sigaw ko, "Hawak na natin sila sa paa! Todasin na natin sila!
Bigla akong humagalpak ng tawa at 'di ko na napigilan.
Akala ng players, baliw ako. Sabi ko, "Totoo talaga 'to."
"Matandang lalaking tumatakbo nang halos hubad sa harap ng libo-libong tao,
naglalaro at sumisigaw tungkol sa pagtodas ng tao."
Tumingin ako sa mga kasama ko na tila may sinabi akong malalim.
Blangko ang tingin nila, parang wala akong sinabi.
Tinapon namin ang bola, nanalo sila.
Sa lahat ng taon ng pagtawa ko sa basketball,
kailanman, di ko binastos ang laro.
Di mo maibibigay ang kailangan ng laro
kung tutuon ka sa mga nakakatawang aspeto.
Alam ko nang walang huling panalo sa sports.
Tuloy-tuloy ang laro.
Ang tanging posibleng tagumpay sa huli ay paglayo
sa huling laro nang buo.
Sinabi ko sa sarili ko, at wala nang iba,
na huling season ko na iyon.
Mabangis ang season na iyon sa Celtics,
na, sa mata ng liga,
ay tila nawawalan na ng kinang.
Bihira na ang mga bakas ng inspiradong basketball.
Alam kong, nangyayari ito minsan dahil nagko-coach at naglalaro ako,
pero karamihan doon ay dahil di ako makasabay.
Halatang nasa takip-silim na si Russell.
Matanda na rin sina Sam Jones at Satch Sanders.
Ugod-ugod ang tawag namin dati.
Kapag nagsimula ang laban, puno ng benda ang tuhod nila.
Para silang taga-1940s sa luma nilang high-top sneakers.
Naaawa ka sa kanila.
Nasa yugto na ako ng karera kong bawat season ay parusa.
Pang-apat ang Celtics sa East sa taong iyon.
Tapos na dapat.
Walang umasang mananalo sila.
Sa kabila ng mahinang laban at masasamang hula,
pasok ang Boston sa semifinals ng Eastern Division
para kaharapin ang 76ers.
Tinalo ng Celtics ang Philadelphia.
Ngayon, haharapin nila ang Knicks para sa division title.
Alam naming matatalo namin ang Philadelphia.
Alam namin 'yon.
Problema namin ang New York.
Tama ang lahat para sa Knicks.
May masipag at mahusay silang pinuno sa sentro, si Willis Reed, ang forward
na si Bill Bradley, at dinamikong guard na si Walt Frazier.
Sa simula, nag-usap kami tungkol sa kampeonato.
Naroon kami sa locker room,
sinasabing, "Ito ang pinag-usapan natin."
"Kaya tayo naglalaro. Gawin na natin."
At akala namin, mananalo kami.
Akala ng Knicks, talo na nila kami sa taong iyon
dahil anim ang panalo nila sa pitong laro sa regular season.
Si Willis Reed ang gulugod ng kanilang depensa.
Tinulungan niya lahat.
Kaya binago ko ang opensa sa bawat laro.
Kapag nag-adjust na sila sa low-post game, sa high-post offense ako.
Sa gayon, nabago ko ang takbo ng depensa.
Pero mas maganda ang team namin.
Ayaw nilang marinig iyon.
Nagtagumpay ang pagbabago kada laro ni Russell.
Bumagsak ang Knicks.
Ngayon, malapit na ang ikalabing-isang kampeonato.
Makakalaban ng Celtics ang Lakers sa NBA Finals sa ikapitong pagkakataon.
Coach, nakuha mo si Wilt Chamberlain.
Ilang tao ang nagalit sa 'yo?
Hindi, marami akong napasaya.
Sumaya ang coaches ng Eastern Division dahil mas malaki na ang tsansa nila.
May triple threat ka dahil may tatlong malalaking manlalaro doon.
-Ano'ng gagawin mo ngayong season? -Isa lang. Dapat manalo kami.
Kung hindi, wala akong trabaho.
Noon pa man, gusto kong makipaglaro sa mga tulad nina Jerry West
at Elgin Baylor, at iba pang matapang na manlalaro ng Lakers.
Masayang-masaya ako na ite-trade ako.
Na-trade ako sa koponang may tsansang maging
isa sa pinakamahusay na koponan sa basketball.
Di pa natalo ng Lakers ang Celtics sa finals,
pero noong 1969, sa pagdagdag ni Chamberlain kina West at Baylor,
nabuo ng team ang orihinal na Big Three ng NBA.
Mas maganda talaga ang team namin.
Hindi karapat-dapat ang Boston na makasama sa amin.
Naghihingalo na ang koponan nila.
Number 13, mula sa Kansas, Wilt Chamberlain!
Paulit-ulit na sinasabi, "Matanda na ang Celtics. Di na sila mananalo."
Sa puso mo, dama mo bang kaya n'yo pang manalo?
Oo.
Para ito sa World Championship, mga kaibigan.
Nasa linya na lahat.
Habang naglalaban sina Russell at Wilt,
tinapos ni Jerry West, na naka-53 puntos, ang laro,
at ipinanalo ang Lakers sa Game One.
Si Jerry West ang may pinakamagandang laro sa lahat ng players na nakita ko.
Hindi siya mapigilan.
Hiniling ng Boston Globe kay Russell na sumulat araw-araw,
at kuwentuhan ang mga tao kada laro.
Gaya ng dati, prangka siya at deretsa.
Malaking factor sa laro ang pagpuntos ni West,
pero two-point game iyon, at talo iyon.
Walang kaibahan kung naka-100 puntos siya,
at nanalo kami ng isa o dalawang puntos.
Ang panalo ang mahalaga.
Sa Game Two, naka-41 puntos si West,
na muling nagdala sa Los Angeles sa tagumpay.
Lamang na ang Lakers ng dalawang laro
sa Celtics ni Russell.
Hirap ang Celtics.
Wala pang may dalawang talo ang nakabawi't nanalo.
Hinayaan namin ang average na 119 puntos kada laro.
Di puwedeng magbigay ng maraming puntos kada laro.
Di mahalaga kung sino'ng pumuntos.
Nalipat sa Boston ang sumunod na dalawang laro,
at dapat maipanalo ng Celtics pareho
para magkatsansang makuha ang ika-11 titulo.
Nanalo sila sa Game Three.
Pero sa Game Four, lamang ang Lakers ng isang puntos
nang kunin ng Celtics ang bola sa nalalabing pitong segundo.
Lumilipad si Sam Jones, tatlong tao ang dinaanan.
Ibinato.
Bingo.
May isang segundo pa, pero tapos na ang laro.
Makalat, pero pwede na.
Naipanalo iyon ni Sam sa clutch basket.
Nanalo ang bawat team sa mga home court nila,
at nagpatuloy ito nang manalo ang Lakers sa Game Five sa Los Angeles.
May mga bagay na maiging di na sabihin. Tungkol sa laro noong Huwebes
laban sa Lakers, wala akong komento.
Litaw ang gigil ni Bill sa home court kinabukasan,
at pinababa ang puntos ng dating nakaka-100 sa isang laro
sa walong puntos.
Hinulaan ng kalamangan ng home court ang serye,
at dahil sa Los Angeles ang huling laro,
nanatiling paborito ang Lakers.
Ano ang pakiramdam mo sa ikapitong laro,
na nasa balwarte ng iba?
Nagawa na namin 'to dati.
Lumalaban ang Boston para sa ika-11 kampeonato sa loob ng 13 taon.
Dinastiyang sinusubukan ng Lakers na wakasan.
Ang ikapitong laro sa home court ng Lakers,
mananalo na ang Lakers sa kampeonatong
hindi pa nila nakuha laban sa Boston Celtics.
Binuod ito ni Jerry West. Aniya, "Matatalo natin 'to."
At, "Baka di na ako magkatsansa."
Akala namin, may problema kami.
Sa totoo lang, mahina na ang kumpiyansa namin
hindi gaya ng dati.
Malaking gabi ito. Maaaring manlampaso ang Lakers.
Maaari silang maging World Champions.
Naglagay ng mga lobo si Jack Kent Cooke sa rafters ng Forum
na pakakawalan kapag nanalo ang Lakers.
Paano nakaisip ng ganoon katanga ang isang tao
para maglagay roon ng lobo?
Naglagay ng kumot si Jack Kent Cooke sa lahat ng upuan.
Kapag nanalo ang Lakers, tutugtog ang banda ng USC,
mahuhulog ang mga lobo sa rafters.
Dinala ko iyon kay Russell.
Pinakita iyon sa akin ni Sam, sabi ko, "Napakaimposibleng
manalo ang Lakers ngayong gabi. Di tayo matatalo ng Lakers."
Kapag may nambastos sa 'yo,
o sa nanay mo,
o nanghila sa kapa ni Superman,
o sumira sa mga tanim mong mais,
naghagis ng buhangin sa 'yo,
magagalit ka, at dadalhin ka ng galit na iyon sa ibang lebel.
Russell at Chamberlain.
Inabot ni Russell ang bola kay Sam Jones.
Ipinasa kay Havlicek, nakipagharapan kay Baylor.
Lusot ang 20-ft na tira ni Havlicek. Nakapuntos sa loob ng 10 segundo.
Ang diskarte ni Russell sa laro…
Sabi namin, "Tatakbuhan natin sila."
Nasa gitna si Sam, tumira, pasok.
Inikutan si Siegried, umilalim, itinira. Sinupalpal ni Russell! Husay.
Puno ng enerhiya ang Celtics. Panay ang tayo ng Lakers.
Parang mas pagod sila kaysa Celtics.
Tinakbo ng Celtics hanggang maka-17 na lamang sa 4th quarter.
Kulelat ang Lakers ng 17 puntos.
Pero ayaw sumuko ni Jerry West at ng Lakers.
Pinasigla ng tira niya ang Forum
at pinababa ang lamang sa siyam.
Nakapokus ang lahat kay Wilt.
Havlicek, tumira. 15-ft ang layo, sablay. Rebound.
Nakuha ni Chamberlain. Sumakit ang tuhod ni Chamberlain.
Nasa kabilang dulo si Chamberlain, injured.
Officials' timeout. Injury…
Mukhang aalis si Chamberlain sa laro.
Aalis si Wilt. Di na siya tutuloy.
Galit na galit si Van Breda Kolff.
"Ang PI!"
"Paanong umalis siya sa laro?"
Para sa sarili kong dahilan,
na-offend ako pagkaalis ni Wilt sa laro.
Tingin ko, di siya napuruhan.
Kahit pa, gusto kong naroon siya.
Napakalapit na namin sa wakas ng isang magandang laro.
Ang pag-alis ni Wilt ay tila paghanap ng mali
sa wakas ng magandang aklat.
Papasok si Mel Counts kapalit ni Wilt Chamberlain.
Pumasok si Mel Counts. Mahusay siya.
Itinira ni Mel sa malayo. Pasok!
Dahil wala na si Wilt, paspas ang Lakers,
sinamantala ang tumatandang Celtics.
Kita ang pagbabago ng momentum dito dahil nagkaenerhiya ulit ang Lakers.
At halos pinantay ang score.
Tanaw na nila ang World Championship. Halos nalalasahan na nila.
Isa na lang ang lamang.
Sabi sa akin ni Wilt,
"Sabihin mo,
handa na akong bumalik sa laro."
Sa tindi ng galit ni Van Breda Kollf,
sabi niya, "Sabihin mo, tarantado siya."
"Di natin siya kailangan." Di na niya binalik si Chamberlain sa laro.
Nakahabol sila, pero di pa rin tumabla.
At magbabalik ang Lakers nang wala si Wilt Chamberlain.
Lamang sila ng isang puntos,
lagpas isang minuto na lang ang natitira.
Binabantayan ko si Havlicek, nasa kanya ang bola, nagdi-dribble,
umabot ako sa likod at itinulak ang bola palayo sa kanya,
papunta sa kamay ni Don Nelson.
Na nasa free-throw line.
Kinuha ni Don Nelson ang bola at tumira.
Mabilisang tumira.
Tumama sa likurang rim at umangat.
Nag-bounce sa backboard.
Nasa 13 talampakan ang taas.
At pumasok sa basket.
Erickson…
Tinulak, pero nakuha ni Nelson!
Parang slow-motion na patalim ang tira.
Don Nelson.
Suwerte iyon.
At parang ayaw ng ibang mas malaki ang kapangyarihan na manalo kami.
At nagawa na naman ng Boston Celtics!
Minsan, iniisip kong tama si Jerry,
na sinumpa siya 'pag kalaban ang Celtics.
Di malimutan iyon ng ibang tao. Kahit ako.
Hanggang ngayon.
Parang… may butas sa puso ko.
Iyon ang pinakamalaking kabiguan sa buhay ko bilang atleta,
di ko sila natalo.
Ang kaibahan ay palaging si Bill Russell.
Maraming nakasabit na lobo sa rafters, pero hindi sila ibabagsak.
Masasabing, "Kasama nila sa From ang mga diyos na Celtic."
Sa Boston Garden iyon.
At, syempre, masasabi mong
ang Celtics ang pinakamalupit na sports dynasty
sa kasaysayan ng professional athletics.
Nagpakahirap kami ng mga kasama ko sa paglalaro
at lumaban nang maigi
na talagang ipinagmamalaki ko sila at ang sarili ko.
Bill, mukhang masayang panalo ito.
Mismo.
Alam kong mahirap sabihin ang nasa isip mo.
Masayang panalo siguro ito.
Napakahusay na grupo ng mga ito.
At napakaganda ng paraan ng paglalaro nila para sa akin.
At parang corny na magsalita ng ganito,
pero sabi ko sa kanila bago ang laro, "Wala akong pakialam sa mangyayari."
"Di ko kayo ipagpapalit sa kahit sino."
Pagkatapos ang laro, tiningnan ko si Bill Russell habang mag-isa siya.
25 anyos ako noon, red hair, may pekas,
at ako ang pinakaputi sa North America.
At lumapit ako.
Lumapit ako kay Bill, sabi ko, "Uh, Bill?"
Tiningnan niya ako, at sinabi ko,
"May tsansa bang magreretiro ka na?"
At natigilan siya.
Si Jim Brown, tumingin sa akin at sinabing,
"Retiro? Kakapanalo niya lang ng World Championship."
"Bakit mo siya tatanungin ng pagreretiro?"
Parang walang nakahalatang iyon na ang huling laro ni Bill Russell.
May mga interes siyang mas malawak kaysa sa laro,
sa tingin ko, lumipat siya sa ibang lugar.
Nang sabihin sa akin ni Bill Russell na magreretiro na siya,
tiningnan ko siya. Di ako naniwala noong una.
Pero nakita kong emosyunal siya,
kaya naniwala na akong aalis na nga siya.
Inihayag niya ang pagreretiro sa artikulo sa Sports Ilustrated,
na binayaran siya ng $25,000.
TAPOS NA AKO SA BASKETBALL
May isang taon pa akong kontrata sa Celtics.
Isa iyon sa pinakakumikita sa sports, at napakasaya ko rito.
Binayaran akong maglaro, pero naglaro ako para sa ibang dahilan.
Naglaro ako dahil dedikado akong maging pinakamahusay.
Bahagi ako ng team,
at inialay ko ang sarili ko sa ikahuhusay ng team.
Pero pagdating sa laro, wala na ang hilig ko sa kompetisyon.
Kung maglalaro ako ngayon, malalaman ng ibang wala na akong paki.
Di ganoon maglaro. Di dapat ganoon ang pagkilos.
Sa nakaraang season,
may kakaibang pakiramdam na naranasan ko na 'to dati.
Bawat laban, bawat sitwasyon. Set ng screen, sasablay ng tira.
Nakita at nagawa ko na lahat. Naging paulit-ulit na lahat.
Di ito ang attitude na dapat dalhin sa isa pang season.
Nang marinig ko iyon, sabi ko, "Diyos ko."
Makasaysayang sandali iyon para sa taong kaya pang maglaro
sa kampeonato, ang masabi niyang, "Tama na, di na ako maglalaro."
Tapos na ang karera.
Hindi na siya babalik.
Ang pinakasikat na team sport dynasty,
pagkatapos ng larong iyon, tapos na.
Ang propesyonal na basketball ay nawala sa buhay ko noong 1969,
pero marami itong kasama.
Tila naging pabigat sa akin ang lahat sa buhay,
maging ang asawa ko nang 13 taon, tatlo kong anak, mga kaibigan sa Boston,
at mga materyal na pag-aari.
Ilang buwan matapos kong magretiro,
iniwan ko rin ang buhay sa Boston at ang lahat ng naroon.
Bawat paghinga ko, parang may lamig.
Nagbabakasakali ako sa mundo pagkatapos ng 13 taon sa compression chamber.
Parang may utang ako, pero hindi ko alam kung ano iyon.
Sa isip ko,
alam kong di ako mapoprotektahan ng basketball,
pero di pa ako nabuhay nang wala iyon.
Sumakay si Bill Russell at isang maleta sa Lamborghini,
at nagmaneho pa-Los Angeles.
Sa pagkakatanda ko, nasa LA ang aksiyon.
Nangako akong magsasaya ako.
Sumenyas ang entablado ng entertainment.
Welcome sa isa sa pinakamahuhusay na basketball players sa kasaysayan,
Mr. Bill Russell.
-Sino'ng nagsulat ng intro? -Ako.
Ano'ng, "Isa sa pinakamahuhusay na basketball players?"
Paumanhin, Bill.
Ang pinakamahusay na basketball player.
Ilang beses lumabas si Bill sa mga comedy show at talk show.
Kapag tinuloy mo iyan, sa retirement home ka na.
Tuturuan kita kung paano.
-Sige. -Okey? Ganito.
Mr. Tillengast?
Ano iyon, sir?
Ito si Mr. Tillengast.
Nag-host siya ng sariling talk show.
Ako si Bill Russell.
-Ako si Bill Russell. -Ako si Bill Russell.
Pwede bang tumayo ang totoong Bill Russell?
Sinubukan pa ni Russell ang pag-arte… ngunit di gaanong umubra.
Para sa utang ko.
At lumabas siya sa ilang patalastas sa TV.
Hindi ako sumasablay!
Nang malayo.
Nagsilbi siyang NBA analyst sa ilang network.
Alam mo ang pakiramdam dahil nakapunta ka na rito.
Ako, di pa ako nakapuntos.
Nagdala ka ng mga pumupuntos dito.
Sobra ang bayad sa'yo.
May mga lecture din siya sa pagbabahagi
ng mga karanasan at pilosopiya niya sa kabataan.
Seryoso, para sa akin, edukasyon ang pundasyong magagamit n'yo
para mag-isip sa sarili.
Para handang tanggapin ang tungkulin
ng pagkasangkot sa sangkatauhan.
Ako si Rob Chamberlain. Iniisip ko…
-Ano'ng pangalan mo? -Rob Chamberlain.
-Chamberlain? -Opo.
-Di kami magkaano-ano. -Naisip ko nga.
Sa isang talk, tinuya ni Bill si Wilt Chamberlain
sa pag-alis sa 1969 Finals matapos niyang ma-injured.
Babasahin ko ang sinabi ni Bill.
"Tingin ko, tumakas siya sa huling serye ko, sa huling laro."
"Ang injury na hindi baling binti o baling likod
ay di sapat."
Tumakas siya sa huling laro nang mapuruhan ang tuhod niya,
di ko rin siya pababalikin, kahit na tingin ko ay magaling siya.
Di ko sinabing walang talento si Chamberlain,
pero team game ang basketball.
Nananalig ako sa bilang ng kampeonato.
Pinapahusay ko ang mga kasama ko.
Masasabi mo bang napahusay mo sina Baylor at West?
Marami siyang sinasabing gagawin niya.
Ang mahalaga lang ay pagpanalo at pagkatalo, at marami na siyang talo.
Iniisip niyang henyo siya, pero hindi.
Naisapubliko ang pahayag,
at ilang taong di nag-usap ang magkaibigan dahil doon.
Di ko dapat sinabi iyon dahil wala siyang ginawa sa akin.
Pero matigas ang ulo ko para manghingi ng tawad. Ganoon talaga.
Kung may nagsabing nasaktan siya, sa tingin ko, nasaktan talaga siya.
Di mo isasawalang-bahala iyon hanggang mapaano ka na talaga.
Ngayon? Huli na ba?
Di ko na iniisip iyon. Lipas na iyon.
Alam kong di ko dapat ginawa. Alam niyang di ko dapat ginawa iyon.
-May magbabago ba? -Wala gaano.
Tiyak akong nakapamuhay kami nang di nakasasagabal iyon.
Ang pagkakaibigan nila ni Chamberlain
ay isa lang sa mga naiwan ni Russell, kasama ng Celtics
sa siyudad ng Boston.
Nang iretiro ang numero niya noong 1972,
tumanggi sa pampublikong seremonya si Russell.
Ang mga kasamahan niya lang ang naroon.
Sa Boston, may mga sportswriters na…
medyo nakakalito, alam mo?
At baka ikinagalit ni Bill
ang ilang mga pangyayari sa Boston,
at inilabas niya iyon. Isang paraan iyon.
Di lang iyon ang pag-iwas ni Russell sa indibidwal na karangalan.
Noong 1974, napili siya para mapasama sa Basketball Hall of Fame.
Noong inanunsyo ang pagpili sa akin, naglabas ako ng pahayag
na mas gusto kong di mapasama roon.
Dinumog ako ng mga sportswriter.
Marami sa kanila, racist ang tingin ko sa Hall of Fame.
Oo, pero higit pa iyon doon.
Si Russell diumano ay,
at wala pang nakakapagsabi talaga,
tumutol sa kawalan ng mga Itim na manlalaro.
At bakit?
Una, may mga Itim tayong manlalaro. Mula lang noong 1946.
Mas gusto namin,
kung may lehitimo siyan tanong o pasubali,
anuman iyon, Bill, na gusto naming malaman. Pero…
Dahil kung may mali kami,
gusto naming magbago.
Sa kabilang banda, kumbinsido kaming
bukas ang isipan namin sa lipunan,
at maaaring higit pa.
Astig si Bill Russell. Lumaban siya sa iniisip niyang tama.
Ayaw niya ng kalokohan.
Ang lumabas, ang tingin ko sa Hall of Fame
ay gaya sa autographs at pagretiro ng numero ko.
Sa bawat kaso, nais kong ihiwalay ang sarili ko
sa ideya ng mga sikat tungkol sa mga fan
at mga ideya ng fan sa mga sikat.
Noong 1973, lumipat si Bill Russell mula California patungong Washington
para maging coach at general manager ng Seattle SuperSonics.
Dinala niya sila sa playoffs sa unang pagkakataon.
Makalipas ang 10 taon, kumuha uli siya
ng isa pang koponan, ang Sacramento Kings.
Nang hindi maibalik ang koponan,
umalis si Russell makalipas ang kalahating season.
Nag-aalala ang pamilya niya na sa 1990s,
dahil patapos na ang dekada,
habang nakakausad na ang NBA sa nakaraan nito,
malilimutan na si Bill Russell.
Sa puntong iyon bumalik si Russell sa publiko,
sa pagtatapos ng 1990s.
30 taon matapos ang huling laro,
nagkaayos na si Bill Russell at ang Boston.
At ang nag-aatubiling celebrity na unang nagretiro ng numero noong 1972,
nang walang kasiyahan,
ay nagbahagi ngayon sa kanyang fans.
Sa Boston Garden ginanap ang pagdiriwang kay Bill Russell,
at dumating ang mga dignitaryo sa basketball.
Narito ako upang katawanin ang mga kaedaran kong
lumaking humahanga sa atletang si Bill Russell.
Natutunan rin ng lahat sa kanya kung paano maging lalaki.
Kung wala kayong alam sa kanya,
kung di n'yo kaya ang mapait na katotohanan,
wag n'yo siyang kakausapin.
Nang lumaki ako sa 1950s at 1960s,
at binasa ang kanyang Go Up For Glory,
librarian ang nanay ko at inuwi niya iyon sa akin dati.
Naging bayani ko si Bill Russell.
Alam kong maliit lang ang papel natin
sa pinakamalaking professional sports dynasty sa kasaysayan,
at dahil iyon sa 'yo, Russ.
Ang mga sandaling iyon ang naging susi para malaman
ang epekto niya sa mga atleta.
Sa ngalan ng Celtic organization,
kabalintunaan kung di kami magbibigay kay Bill Russell
ng piraso ng sahig.
Sa pirasong ito,
lumikha ka ng tradisyon ng kampeonato sa Boston Celtics.
At nagawa nga niya!
Bill, ikinalulugod ko.
Hiyang-hiya ako, sa totoo lang.
Nakakatuwang marinig ang mga kaibigan kong sabihin iyon.
Isa sa pinakamahahalagang malaman ng bawat tao
ay 'yong hindi ka nag-iisa sa sansinukob.
Dumating kang mag-isa, aalis mag-isa,
pero sa pagitan n'on, di ka nag-iisa.
Sa mahiwagang gabing iyon,
isa pang sorpresa ang naghihintay kay Bill sa Boston Garden.
Mga kaibigan, Wilt Chamberlain!
Nagtagpong muli ang mga unang icon ng NBA,
pagkatapos ng maraming taon,
at napagtantong buo pa rin ang kanilang samahan.
Ang kaibigan kong si Wilt Norman Chamberlain
ay ang pinakamahusay kong nakalaban.
Nag-uusap kami ni Wilt
at wala kaming hinihiling sa isa't isa bukod sa pagkakaibigan.
Salamat para dito.
Nakakatuwa.
Ang nais kong ipasalamat sa inyo,
hinayaan n'yo akong dumating sa buhay n'yo.
At sa mga pumunta sa Garden,
sa fans, parte kayo ng buhay ko.
Mahal ka namin, Bill!
Mahal ko rin kayo.
Malapit nang mabuo ang buhay-basketball ni Russell,
ngunit walang mapapait na kawalan sa dulo.
Malungkot na balita sa mansyong ito sa Bel Air, California.
Yumao na si Wilt Chamberlain,
isa sa pinakamahuhusay na manlalaro sa kasaysayan ng basketball.
Ayon sa awtoridad, atake sa puso ang sanhi ng kamatayan.
Ilan sa mga pinakakilala sa basketball ang dumating
para magbigay-galang sa isang alamat.
Ang dating Boston Celtic na si Bill Russell,
inalala ang mabangis na kalaban.
Dusa ang maraming gabi dahil sa kanya.
Pero di tunggalian iyon, kompetisyon.
Habang tumatanda kami, nagustuhan namin ang isa't isa,
dahil alam naming sanggang-dikit talaga kami.
Magkaibigan kami magpasawalang-hanggan.
Ang espesyal sa kanilang dalawa,
ay ang katotohanang, kahit ngayon,
ganito,
parehong lalaki ang pinag-uusapan.
Kailangang ipagpatuloy ang kasaysayang iyon.
Pag-aaralan natin ang legacy ni Bill Russell
sa mga susunod na taon.
Ipinapakita ng mga tatanggap ng Medal of Freedom ngayong taon
kung sino ang nais nating maging.
Ginawang posible ni Bill Russell ang tagumpay ng mga susunod.
May medalya raw ako, sabi ng anak ko.
Una, nagmaneho ako patungong California, at binisita
ang himlayan ng ama ko.
At…
At sinabi ko iyon sa kanya.
At…
gumaan ang loob ko.
Dahil sinabi ko sa kanya,
"Alam mo…
sang-ayon ako sa 'yong
ayos lang ang ginawa ko."
Sana balang-araw, sa Boston, makikita ng mga bata ang estatwang
itinayo di lang para sa atleta, kundi sa taong si Bill Russell.
Matapos kong makuha ang medalya at ani Obama,
"Balang-araw, magkakaestatwa si Bill Russell sa Boston."
Sabi ko, di ko siya mapapatawad doon.
Tunog-libingan sa akin ang estatwa.
Aniya, "Di iyon para sa 'yo, kundi para sa siyudad."
Malaki ang nagawa mong kaibahan
sa komunidad at sa lahi.
Isa sa mga pinakanakaantig na ginawa mula nang lumuhod si Colin Kaepernick
bilang protesta sa karahasan ng pulisya at racial inequality,
ay ang makita si Bill Russell
na lumuhod mismo
at mapanghamong tumingin sa camera
tila sinasabing, "Kung hahabulin siya, habulin n'yo rin ako."
Nakaramdam ng koneksyon si Bill kay Colin dahil para sa kanya,
ang basketball ay di tungkol sa ginawa niya,
at di kung sino siya.
Ang legacy niya ay sina Malcolm Jenkins
at Anquan Boldin,
at LeBron James…
DI AKO MAKAHINGA
…at si CP3,
at D-Wade,
at Renee Montgomery,
at mga babae ng WNBA at iba pa,
na nagsasalita sa henerasyong ito,
"May ambag kami sa labang ito."
Bilang samahan, may kapangyarihan tayo
para suportahan ang pagbabago.
Sinasabi mo ang kailangan, tumatayo ka,
pinapaalam sa ibang di tama ang nangyayari.
Iyon ang buong karera ni Bill Russell.
Tanong ng mga nasa henerasyon ko, "Ano'ng susunod?"
Pero kung di mo alam ang kasaysayan, mawawala ka.
Ang maunawaan ang kapangyarihan mo, na may halaga ang boses at opinyon mo,
dinig iyon sa loob at labas ng court.
Mahal ko si Bill Russell.
May kaluluwa siya. Ang iba, wala. Siya, mayroon.
Isa lang siya sa mga natatanging lalaking nakilala ko sa buhay ko.
At di ko sinasabi 'yon dahil matagumpay siya
bilang manlalaro. Isa siyang lider
Aktibista siya,
noong di pa sikat ang pagiging aktibista,
at minsa'y kapalit ang sariling karera.
Kapag naisip ni Bill na di tama ang isang bagay,
iyon ang pinaninindigan niya. Tapat siyang tao.
Ganoon talaga si Bill.
Mabibilang lang ang tao kung tingin niya ay tama ang ginagawa niya.
Sa huli,
nabubuhay akong may umaasang pag namatay ako,
ang isusulat para sa akin,
"Isang tao si Bill Russell."
Nawalan ng alamat ang Boston Celtics.
Yumao na si Bill Russell sa edad na 88.
Isa sa mga paborito kong sinabi ng tatay ko nang yumao siya,
di siya sigurado sa Langit. Baka sa baba siya.
Dahil para sa kanya, langit na ang maglaro sa Boston Celtics.
Pambihirang makita ang epekto ni Bill Russell.
Nais niya talagang tumayo at ipaalam sa mga taong
di dapat tanggapin ng mga Itim ang status quo.
At iyon ay sa loob at labas ng sports.
Marami siyang ginawa para sa mga African-American bilang tao.
Ang tiniis niya para makapag-basketball,
at ang kagustuhan niyang mapabuti ang buhay ng iba.
Iyon pa rin ang nilalabanan namin.
Ang mga pinuno at higante sa lipunan tulad ni Bill Russell
ang naglagay ng pundasyon para bigyan tayo ng kumpiyansa.
Inanunsyo ng NBA na ireretiro nila ang numero ni Bill.
Walang sinuman sa NBA ang makakapagsuot ng number six.
Siya ang pinakamatagumpay rito, at nararapat iyon sa kanya.
May mga paninindigan si Bill,
di lang sa laro, kundi sa buhay,
at pati sa bansa.
Makabayan siya bilang Amerikano.
At hindi takot na sabihin ang nasa isip niya,
anuman ang kahihinatnan.
Isang icon, at isang alamat, at isang pioneer.
At ipinapakita niya ang pagiging tunay na kampeon.
Dapat bigyan siya ng lahat ng 5% ng kontrata nila. Seryoso.
Kung hindi dahil sa kanya, di tayo magiging ganito.
Pinag-iisipan ang repleksyon.
Ang…
dapat na nakaraan…
ay magiging hinaharap.
Bill Russell,
nagawa mo ang trabaho mo.
Kami na ang bahala sa iba.
Masasabi kong hindi ako nagtrabaho para magustuhan.
Nagtrabaho lang ako para igalang.
Kumusta ang buhay ko? Maraming bagay.
Maraming lugar, maraming paglalakbay, maraming kabiguan,
at panahon ng matinding pag-ibig at poot at isyu.
Lumaban ako sa lahat ng paraang alam ko.
Lumaban ako dahil naniniwala akong tama ang lumaban.
Tingin ko, walang dapat matakot sa kahihinatnan nito
dahil dapat gawin ng tao ang sa tingin niya ay tama.
Ipinaglaban ko ang karapatan ng lahat ng tao, lahat ng lahi, lahat ng relihiyon.
Baka lagi akong magmamartsa sa tunog ng tambol.
Baka di ko na masaliwan ang tunog.
Pero susubukan ko.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni: Jessica Ignacio