NETFLIX BELGESEL DİZİSİ
Dünya gezegeninde, dünya dışı varlıklara en yakın canlılar onlar.
Kafadanbacaklılar sınıfının hayal gücümüzü ele geçirmesi boşuna değil.
Uzaylı görünüşlerinin yanında
şaşırtıcı bir zekâya sahip olmaları,
bağımsızlıkları
ve icatlarıyla.
Derin suların bu ender görülen
efsaneleri hakkında öğrenecek çok şey var yine de.
Hayalinizde canlandırabileceğinizden bile daha tuhaf hayvanlar.
AHTAPOT
VANCOUVER ADASI KANADA
Besin yönünden zengin suyu
burayı, gezegendeki en verimli denizlerden biri yapıyor.
Yeni bir hayatın başlaması için mükemmel bir yer.
DERİNLİK: 25 METRE SU SICAKLIĞI: 5 DERECE
Dalgaların altında saklanan…
…gizli bir dünyada…
…100 bin değerli yumurta.
Her biri bir pirinç tanesinden daha büyük değil.
Altı ay boyunca anneleri tarafından itinayla
bakıldılar.
Bu bir dev Pasifik ahtapotu.
Bedeni,
yavruların kalesi.
Alglerin yavrularını boğmasını
önlemek için suyu sürekli dalgalandırıyor.
Her yumurtanın içinde
neredeyse gerçek dışı bir canlının küçük bir kopyası var.
Sekiz kollu…
…üç kalpli
ve mavi kanlı.
Sonunda 250 bin kat daha ağır olacaklar
ve okyanusun en kurnaz avcılarının arasına katılacaklar.
Ama çok azı bu kadar büyüyebilecek.
Güvenli yuvalarını terk etme zamanı.
Annesinden gelen son bir solukla…
…bu yavru okyanus akıntılarına doğru savruluyor.
Annesini bir daha göremeyecek.
Tamamen yalnız,
denizin insafına kalmış durumda.
Hayatta kalmayı başarırsa
dünyadaki en inanılmaz
hayvan sınıflarından birinin arasına katılacak.
Her okyanusta bulunan
800'den fazla ahtapot türü vardır.
Mürekkep balığı
ve sübye.
Kafadanbacaklılar.
Gerçekten de kafadan bacaklı demek.
Olağan dışı anatomileri sayesinde
uzuvları yüzlerinden fışkırıyor.
Ama ilk kafadanbacaklılar daha çok buna benziyordu.
Bir notilus.
Yumuşakçalar sınıfından akrabası salyangozu andırıyor.
Yarım milyar yıldır hiç değişmeden kaldı.
Fakat diğerleri olağanüstü bir biçimde evrildi.
Kabuklarını kaybettiler.
Bu da onları daha esnek, daha çevik bir hâle getirdi.
Önceden onlar için imkânsız olan yerleri keşfetmelerini sağladı.
Akışkan formları sayesinde derinlerin ezici basıncına bile dayanabilirler.
Ama korunacak kabukları olmadığı için
kolay hedef hâline geldiler.
Yırtıcılarla dolu bir denizde güvende olmak
ve canlı kalmak için…
…neredeyse doğaüstü denecek yetenekler geliştirdiler.
CAPE YARIMADASI GÜNEY AFRİKA
DERİNLİK: 5 METRE SU SICAKLIĞI: 15 DERECE
Bir kibrit kutusu büyüklüğündeyseniz…
…okyanus, göz korkutucu bir yer olabilir.
Göze batmamaya çalışmak işe yarayabilir.
Ama küçük bir sübye her zaman gizlenmeyi başaramaz.
Hızlı metabolizması yüzünden her zaman açtır.
En sevdiği yemek sığ sularda yaşar.
Sadece 20 metre ötesinde.
Ama bu kadar küçük olunca efsanevi bir yolculuk olur bu.
Tehlikelerle dolu.
Çok iyi yüzer
ama balıklar daha hızlıdır.
Ve keskin görüşleri vardır.
Ama uyum sağlamak, kafadanbacaklıların uzmanlık alanıdır.
Kurnaz sübye
gizlenmeyi, bir adım ileri taşıyor.
Derisindeki özel kaslar
tüberkül olarak bilinen binlerce dikenli çıkıntı üretir.
Böylece yosun gibi görünür.
İşe yarıyor gibi.
Koleksiyonundaki tek kıyafet bu değil.
Çok kısa bir sürede herhangi bir görüntüye bürünebilir.
Salyangoz…
…mercan…
…ya da kaya.
Kafadanbacaklıların inanılmaz renk değiştirme yetenekleri
tamamen kromatoforlar sayesindedir.
Pigmentlerle dolu, beneği andıran milyonlarca hücre
balonlar gibi şişer ve kasılır.
Bu sayede çabucak renk değiştirebilirler.
Çok kısa bir sürede arka plana karışmak için mükemmel bir yol.
Kafadanbacaklılar, bütün hayvanlar içindeki
en komplike kamuflaj yetenekleriyle, bukalemunları gölgede bırakır.
Bu kılık değiştirme, tüberküllü sübyeyi güvende tutmak için yeterli olur genelde.
Ama hiçbiri işe yaramazsa…
Bir sis perdesi.
Mukus yönünden zengin mürekkep topları
onun şeklinde ve boyutunda çıkıyor.
Tuzaklarını uyguluyor ve kaçmayı başarıyor.
Ahtapotların aksine
sübyelerin iç kabuğu vardır.
İçlerinde yerleşik bir can yeleği üstün yüzücüler olmalarını sağlıyor.
Buna rağmen, bu kadar uzun ve olaylı bir serüvenden sonra
iştahı epey bir kabarıyor.
Şekil değiştirme…
…mürekkep atma, hatta yeniden uzuv çıkarma özellikleriyle…
…kafadanbacaklıların süper güçleri tehlikeli sularda sağ kalmalarını sağlar.
Kanada'da, büyük zorluklara rağmen
bir başarı hikâyesi yaşanıyor.
Dev Pasifik ahtapotu bir yaşına geldi…
…ve şimdiden iki bin kat daha büyük.
Ama daha da büyüyeceği uzun bir yolu var.
30 binden sadece biri yetişkinliğe ulaşabiliyor.
Bunu başarabilmesi için
olağanüstü görüş yeteneğine güvenmeli.
Her bir ahtapot gözünün
iki gözün gördüğünden daha geniş bir görüş alanı vardır.
İki gözünü de kullandığında…
…hiçbir şeyi kaçırmaz.
Sağlam kafatasının sınırlamadığı gözleri bağımsız olarak hareket eder.
Böylece aynı anda hem ileriye hem de geriye bakabilir.
Neredeyse 360 derecelik bir görüş alanında hem de.
Bu sayede hem yiyecek arar…
…hem de tehlikelere dikkat edebilir.
Tüm ahtapotlar gibi o da neredeyse tamamen proteinden oluşur.
O yüzden herkes bir lokma ister.
Artık kaya balığı saldırılarını atlatacak kadar büyük
ama her zaman yemek arayan daha büyük bir avcı vardır.
Tetikte olmalı.
Onları koruyacak aileleri olmadığından genç ahtapotlar,
doğuştan gelen meraklarını ihtiyatla dengelemek zorunda.
Sürekli değişen bir okyanusta da hızlı öğrenmeleri gerekir.
FERNANDO DE NORONHA BREZİLYA
Akıntı tersine döndüğünde
yırtıcılar devreye girer.
Alçalan suda açığa çıkan avlarını ararlar.
DERİNLİK: 0-1 METRE SU SICAKLIĞI: 26-45 DERECE
Bir kaya havuzuna sıkışmış…
…dokuz aylık Brezilya mercan ahtapotu.
Geri çekilen okyanusla bağı kopmuş.
Burada uzun süre hayatta kalamaz.
Ama bu becerikli genç ahtapotun çareleri henüz tükenmedi.
Yukarıda,
Sally Lightfood yengeçlerinden oluşan bir ordunun beklediği an geldi.
Gelgit, açıkta kalan kayalardan beslenmek için bir fırsat.
İlk başta, ıslanmamaya kararlı görünüyorlar.
Vücut uzunluklarının on katı mesafelere sıçrıyorlar.
Ama aradaki mesafe çok büyükse risk almak zorunda kalıyorlar.
Şans eseri olmadı bu. Dikkatlice planlanmış bir pusuydu.
Genç ahtapot, yengeçlerin her zaman kullandıkları yolu öğrenmiş.
İnanılmaz bir strateji yeteneği var.
Bu strateji yeteneğini sağlayan sıra dışı beyni
tüm vücuduna yayılıyor.
Nöronlarının üçte ikisi uzuvlarında yer alıyor.
Ne zaman duracağını ve ne zaman ilerleyeceğini kendi kendine öğrenmiş.
Gizli ağzıyla zehirli bir salya zerk ederek onu felç ediyor.
Sonra da sindirim enzimlerinin içini sıvılaştırmasını bekliyor.
Besleyici bir yengeç içeceği.
Ama büyümek için günde beş tane yemesi lazım
ve zamana karşı yarışıyor.
Öğlen güneşi, gelgit havuzunu küçültüyor…
…ve ona ortada kalma tehlikesi yaşatıyor.
Nemli solungaçlarıyla nefes alsa da
su olmadan boğulacak.
Suyun tekrar yükselmesine saatler var…
…ama zekice bir çözüm geliştiriyor.
Kafasının arkasındaki boşlukta nefes alabilmek için su depoluyor.
Birkaç dakika daha kazanmaya yeter.
Akla hayale sığmaz bir şeyi yapması için gereken nefes alanı.
Kara sürüngeni oluyor.
Hızlı hareket etmeli yoksa kuruyacak.
Akışkan bedeni artık ağırlıksız değil.
Organları iflas etme tehlikesiyle karşı karşıya.
Havuz değiştirmek riskli bir strateji
ama kurnazlığı ve öngörüsü sayesinde yakalanmayacak.
Zorluklar ne kadar güçse kafadanbacaklılar o kadar yaratıcı oluyor.
Saklanacak yer olmayan çorak kumlar.
LEMBEH ENDONEZYA
DERİNLİK: 5 METRE SU SICAKLIĞI: 28 DERECE
Yırtıcı balon balığı.
Ahtapotlar, burada hayatta kalmak için
gezegendeki en tuhaf stratejilerden bazılarını benimsemiş.
Wunderpuslar çok tuhaf davranarak avcıların kafasını karıştırıyor.
Mavi halkalı ahtapot ölümcül zehrine dikkat çekiyor.
Diğerleri daha da inovatif.
Damarlı ahtapotlar milyonlarca yıl önce kabuklarını attıklarına
pişman olmuşlar gibi.
Yeni bir zırh söz konusu olduğunda
doğru olanı bulmak hayati önem taşır.
Balon balığına karşı mükemmel bir koruma.
Yerleştikten sonra
mobil evlerini her yere taşıyabilirler.
Bir yumuşakça için fena değil.
Ahtapotlar, okyanusun en zekilerinden ve tüm omurgasızlar arasında da
en iyi gereç kullanan canlılardır.
Rüya gördükleri bile düşünülür.
Böyle bir zekâ büyük bir boyutla birleştiğinde
ortaya olağanüstü bir şey çıkıyor.
VANCOUVER ADASI KANADA
DERİNLİK: 25 METRE SU SICAKLIĞI: 5 DERECE
Gücünün doruğundaki canavara uzanan yoldaki
tahribat izleri.
Gezegendeki en hızlı büyüyen hayvanlardan biri
ve günde 20 bin kaloriye ihtiyacı var.
Avlanmaya çok zaman harcaması gerek.
Bir insan kadar ağır olan,
bu üç yaşındaki dev Pasifik ahtapotu
fizyolojik bir fenomendir.
Üç kalbiyle vücuduna pompalanan koyu mavi bir kanı var.
Yüzmek yorucu.
En iyisi enerji harcamayıp yürümek.
Beş metre çapında sekiz kaslı kol.
İnsan etini parçalayacak kadar güçlü.
Kollarıyla dokunarak görüyor.
İki bin vantuzuyla yolu hissedip
tat ala ala gidiyor.
Her yemek onu nihai hedefine bir adım daha yaklaştırıyor.
Genlerini bir sonraki nesle aktarmak.
Çiftleşmeden önce kilo almak
onun için üremeyi başarmanın en iyi yolu.
Tat, dokunma ve kavrama duyularını geliştirmek için
silahlarını
temizliyor.
Hızlı bir ovalamayla…
…avlanmaya dönüyor.
Çoğu hayvan için
bu bir tuzaktır.
Ama o, bunu anlayacak kadar zeki.
Ve açıkta,
kolay lokmalar var.
Bu onun son katliamı.
Tek tabanca olarak sergilediği son oyun.
Çoğu kafadanbacaklının çiftleşmek için tek şansı vardır.
O yüzden ne gerekiyorsa yapmaya hazır olmalılar.
WHYALLA GÜNEY AVUSTRALYA
Bu sakin koy her kış, kafadanbacaklı dolu canlı bir yere dönüşüyor.
DERİNLİK: 25 METRE SU SICAKLIĞI: 12 DERECE
250 bin dev sübye
bir eş bulmak için can atıyor.
Bu erkek partiye geç kaldı.
Erkeklerin boyu bir metreye ulaşabilir
ama henüz 30 santim olduğu için
yetişkinler tarafından kolayca alt edilebilir.
Sayıları 11'e bir oranda olan dişileri koruyorlar.
Yeni gelen biri için hamle yapmak kolay değil.
Dev ahtapotların sürekli değişen derileri
ve devasa kolları
erkeksiliklerine işaret eder.
Bu küçük adam bununla baş edemez.
İki eşit dev ahtapot karşılaştığında
mürekkepli tuzak, saldırganın dikkatini dağıtır ve kafasını karıştırır.
Savaş yaraları.
Her tehlikeyi göze alacaklarına işaret eder.
Baskın bir çiftleşme isteği var.
Yeni gelen bir fırsat yakalar.
İki büyük erkek dövüşmeye o kadar odaklanmıştır ki
bir dişiyi savunmasız bırakmışlar.
Gizlice giriyor.
Sübyeler yüz yüze temasta bulunarak çiftleşir.
Pozisyon almaya çalışıyor.
Ama dev ahtapot görev başına döndü.
Çok riskli.
Gizlice hareket etme vakti.
Cinsiyetini belli eden büyük kollarını kıvırıyor.
Bir dev ahtapotun esiri olarak tutulan bir dişiyi fark eder
ve kurnazca görünüşünü değiştirir.
Alacalı bir kadın pelerinini taklit etmek için canlı renklerini donuklaştırır.
Bir drag görünümündedir.
Yeni gelen araya karışır…
…ve çiftleşir.
Dev ahtapotun burnunun dibinde hem de.
Zeki olduğunu kanıtlamak, kaslı bir vücut kadar etkili olabilir.
Yeni gelen belki de kendini o ana kaptırdığı için gizlendiği kılığı bırakır.
Oyun bitti.
Tüm üreme başarılarının üçte biri
bu akıllara durgunluk veren aldatmaca sayesinde oluyor.
Bu küçük sübyenin işi bitti.
Ama birçok kafadanbacaklı için
çiftleşme, üreme savaşının sadece başlangıcıdır.
DOĞU KAP GÜNEY AFRİKA
DERİNLİK: 30 METRE SU SICAKLIĞI: 10 DERECE
Yırtıcılar toplanıyor.
Dikenli vatozlar…
…kürklü foklar…
…ve kaplan kum köpek balıkları…
…hepsi tek bir şey için burada.
Yıllık ziyafetleri.
Chokka mürekkep balığı filosu.
Tek yaşayan ahtapotların aksine
büyük sürüler hâlinde hareket ederler.
Açık okyanusta yol alırken kalabalık olmalarından güven alırlar.
Bu dişi zaten çiftleşti ve bir daha çiftleşmeye çalışmaması için
daha büyük bir erkek tarafından korunuyor.
Yumurtalarını kumlu zemine bırakmalı.
Ama önce yırtıcılardan oluşan aşağıdaki barikatı aşması gerekiyor.
Kurtulmak için en iyi yolu kalabalığın arasına saklanmak.
Başardı.
Kapsüllerini, mevcut yığının arasına koyuyor.
Sırf bu bölgede milyonlarca yumurta var.
Muazzam üremeleri
ve inanılmaz uyum yetenekleri
kafadanbacaklılara büyük başarı sağladı.
Bugün bile diğer birçok hayvanın nesli tükenirken
birçok mürekkep balığı, sübye
ve ahtapot
sadece hayatta kalmakla kalmayıp gelişiyor da.
Gözden uzakta,
sayıları istikrarlı bir şekilde artıyor
ve bölgelerini genişletiyorlar.
Ama deniz sıcaklıkları ve balıkçılık uygulamaları değiştikçe
gelecek nesilleri nelerin beklediği belirsiz.
Ama kesin olan bir şey var.
Her birinin, yavruları için kendini feda etmeye hazır muhteşem bir annesi var.
VANCOUVER ADASI KANADA
DERİNLİK: 25 METRE SU SICAKLIĞI: 5 DERECE
Şimdi dört yaşında olan
bu dev Pasifik ahtapotu gerçek bir mücadeleci olduğunu kanıtladı.
Tüm hayatını yalnız geçirdi.
Doğduğundan beri yetim.
Ama şimdi üç kalbi de tek bir amaç için atıyor.
Son görevi için.
Yavrularına bakmak.
Hayatının neredeyse dörtte birinde
başka bir şey yapmıyor.
Artık ininden çıkmıyor,
yemek yemiyor.
Yavruları iyi bir başlangıç yapsın diye kendini aç bırakıyor.
Onlar onun mirası.
Annelerinin onlar için canını ortaya koyduğundan habersiz olan
bu minik ahtapotlar her zorluğa kafa tutmaya
ve bize bu fantastik canavarlar hakkında daha çok şey öğretmeye hazır.
Alt yazı çevirmeni: Verda Tuna