NETFLIX BELGESEL DİZİSİ
Yunusların büyülü bir yönü var.
Çok dost canlısı görünüyorlar.
Ama bir o kadar da uhreviler.
Kesinlikle çok zekiler.
Ve çevikler.
Ama yine de derinliklerinde yatan şeyleri çok az biliyoruz.
Şimdi kendimizi onların dünyasına kaptırıp
ne kadar sofistike canlılar olduklarını keşfedeceğiz.
Ne kadar derinlerine inersek
bir o kadar bize benziyorlar.
YUNUSGİLLER
BAHAMALAR KUZEY ATLANTİK
SU SICAKLIĞI 26 DERECE
Nefes bile alamadığı bir dünyada doğan genç bir
Atlantik benekli yunusunun
denizde hayatta kalmak için öğreneceği çok şey var.
Neyse ki ona yol gösterecek biri var.
Annesi.
Ayrıca aile ve arkadaşlardan oluşan geniş bir grubu.
Ona nasıl yiyecek bulacağını
ve tehlikeden nasıl kaçınacağını öğretecekler.
Ama yunus toplumu karmaşıktır.
En büyük zorluk
uyum sağlamayı öğrenmektir.
Bu sıcak ve sığ sular
başka türlere de ev sahipliği yapıyor.
Şişe burunlu yunuslar.
Burası bir annenin yavrusunu büyütmesi için birebir gibi görünebilir.
Ama burada bile
hayat kolay değildir.
Takip ediliyorlar.
Eş arayan
bir grup erkek tarafından.
Anneye ulaşmak için bebeğe saldırabilirler.
Takibe başka yunuslar da katılıyor.
Anne yavrusunu korumak için elinden geleni yapıyor.
Nihayetinde
onları defediyor.
Ama bebeği görünürde yok.
Tek başına
yaşama şansı çok az.
Annesi ve dostlarıyla…
…yeniden bir araya geldi.
Yavru, bu dünyaya karşı biraz daha akıllanmış oldu.
Ama yunus olma dersleri daha yeni başladı.
Yunuslar da bizim gibi hava soluyan memelilerdir.
Ataları bir zamanlar karada yaşıyordu
fakat 50 milyon yıl önce
inanılmaz bir şey yaptılar.
Suda yaşamak için
karayı terk ettiler.
Familyalarının bir kolu
süzerek beslenen, dişsiz balinalara dönüşürken
onlar da hızlı hareket edip hızlı düşünen yırtıcılar hâline geldiler.
Bugün dünya okyanuslarında 40'tan fazla yunus türü yer alıyor.
Tropikal sulardan…
…kutup denizlerine
ve hatta binlerce kilometre iç kısımlardaki nehirlere kadar.
Nerede bir av varsa,
onu yakalamak için zekice bir yolu olan bir yunus vardır.
Orkalar, familyanın en büyük üyesidir.
Yaklaşık dokuz metre uzunluğuna
ve 6350 kilo ağırlığına ulaşabilirler.
Her birinin günde 45 kilodan fazla yiyecek bulması gerek.
Kutup kışında kolay bir şey değil bu.
Nereye bakacağını biliyorsan başka ama.
KVALØYA NORVEÇ DENİZİ
SU SICAKLIĞI 6 DERECE
En soğuk aylarda
en sevdikleri avları korunaklı fiyortlara sığınır.
Ringa balığı.
Milyarlarca.
Tam yerlerini tespit etmek
zor olabilir.
Yakalaması daha da zor olabilir.
Deneyimli bir dişinin yönettiği
aile sürüsü devasa bir balık sürüsünün peşinde.
Ringalar düzenini koruduğu sürece
onları seçip ayırmak zor.
Ama orkaların da bir planı var.
Titreşimli çağrılarla
beyaz karınlarını sallayarak…
…ringa balıklarını sığ sulara topluyorlar.
Balıklar o panikle gitgide daha sıkı sürüler oluşturuyor.
Sonunda da
orkalar saldırabilir hâle geliyor.
Kuyruk uçlarını sertçe vurmaları çok güçlü basınç dalgaları yaratır.
Bir dizi öldürücü darbe.
Balıklar sersemledikten sonra
orkalar rahatça beslenebilir.
Yunuslar av başarılarını ekip olarak çalışarak
en üst seviyeye çıkarır.
Açık okyanusta, olağanüstü bir genişlikte hareket ederler.
Bir dönücü yunus izdihamı.
Sayısı 1000'in üstünde bir devasa sürü.
O kadar etkili bir av gücü oluşturuyorlar ki
dinlenseler de hiçbir şey kaybetmiyorlar.
FERNANDO DE NORONHA GÜNEY ATLANTİK
SU SICAKLIĞI 26 DERECE
Brezilya'nın 320 kilometre doğusundaki bu takımada, Atlantik benekli yunusunun
çok sevdiği bir mola yeri.
Adanın sığ koylarına doğru gidiyorlar.
İlk gelenlerin keyfi gayet yerinde.
Yunus familyasının olimpik jimnastikçileri.
Üç metreye sıçrayıp
yedi kez dönebiliyorlar.
Çok eğlenceli görünüyor.
Ama bunun, akrobatik hareketlerden fazlası olduğu düşünülüyor.
Belki de iletişim kurup
körfeze giren diğer yunusları selamlıyorlar.
Sayıca fazla oldukları için
dönücü yunuslar gayet rahat.
Ama tamamen de koyveremezler
yoksa boğulurlar.
O yüzden beyinlerinin bir tarafını ayrı ayrı kapatıyorlar.
Bir gözleri de gittikleri yolda.
Yarı hızda yüzerek uyuyorlar.
Yaşlı yunuslar dinlenirken
küçükler oynuyor.
Deniz yosunu yakalamaca oyunu.
Gayet basit görünüyor.
Ama bu, şaşırtıcı derecede sofistike bir oyun.
Nesneleri hareket ettirmek,
hareketleri kopyalamak ve en önemlisi
birbirlerini anlamak
her genç yunusun büyürken ustalaşması gereken
bir yetenek.
BAHAMALAR KUZEY ATLANTİK
SU SICAKLIĞI 26 DERECE
Bir yaşına geldiğinde,
Atlantik benekli yunus yavrusu yunusçayı çok iyi konuşmaya başlar.
Beden dili ve dokunuşla çok şey anlatılabilir.
Yüzgeçleri birbirine değdirmek
el ele tutuşma hissi verir.
Ama bazı şeyler sadece sesle söylenebilir.
Annesi özgün bir çağrıyı tekrarlıyor.
Ona özel bir ıslık sesi.
Kalabalıkta annesini bulmasını sağlıyor.
Bunu kopyalamayı öğrendiğinde
annesine adıyla seslenebilir.
Şimdi kendi ıslık sesini deneme zamanı.
Çocuklar gibi,
yunusların da konuşmayı öğrenmesi yıllar alır.
Konuşmaya başladıklarında da
hiç susmazlar.
Ama bir yunusun ses becerileri kelimelerin çok ötesindedir.
Bölgedeki şişe burunlular deniz tabanında yiyecek arıyor.
Burada pek bir şey yok gibi.
Ama onlar bizim göremediğimiz şeyleri görebilir.
Çok tiz sesler çıkarmaya başlıyorlar.
Saniyede 500.
Ve yankıları değerlendirerek
kumda saklanan balıkları saptıyorlar.
Ekolokasyon, yunusların en beklenmedik yerlerde…
…avlanmalarını sağlayan olağanüstü bir altıncı histir.
GÜNEY CAROLINA KUZEY ATLANTİK
SU SICAKLIĞI 26 DERECE
Çamurlu bir nehir ağzı
ve gelgit çekiliyor.
Şu anda
iç kısımlara gitmek riskli olabilir.
Ama bu yunus nehir ağzının balık dolu olduğunu biliyor.
Ekolokasyon kullanarak
tuzlu sularda gezinip
avını bulabilir.
Tek sorun, sular çekildiğinde avların istiridye yataklarında saklanması.
Hızla dalarsa hassas cildi parçalanabilir.
Bir şekilde
balıkları açığa çekmesi gerekiyor.
Kuyruğunu sallayarak
onları saklandığı yerden çıkarıp
saldırmak için güvenli olan kumlu kıyıya doğru fırlatıyor.
Sadece birkaç yunus böyle avlanmayı öğrenmiştir.
Ve bu teknik her gün sadece
birkaç saatliğine işe yarıyor.
Sular yükselmeye başlayınca
balıklar dağılır.
Yeni bir strateji gerekiyor.
Arkadaşlarıyla güçlerini birleştirip
birlikte daha geniş kanallara gidiyorlar.
Sonra da
bekliyorlar.
Ne zaman bir sürü yüzerek geçse
yunuslar saldırır
ve balıkları kıyıya vurduran şok dalgaları yaratır.
Ekolokasyon ve koordinasyon sayesinde
çamurdan bir ziyafet çıkarırlar.
Yunuslar, okyanusta süper duyularının sınırlarını zorlamak zorunda.
KANARYA ADALARI KUZEY ATLANTİK
SU SICAKLIĞI 21 DERECE
Olağanüstü derinliklerde avlanma mücadelesi
en sıra dışı yunuslardan birini yarattı.
Pilot balinalar tuhaf görünebilir
ama başarılarının sırrı bombeli alınlarında yatar.
Yüzlerce metreye, uzun menzilli ses dalgası sinyalleri yayarlar.
Tüm yunuslar içindeki en güçlü ekolokasyondur.
Pilot balinaların 800 metre derindeki kalamar sürülerini avlamalarını sağlar.
Ama yavrular o kadar derinliğe kadar nefeslerini tutamaz.
O yüzden aile üyeleri sırayla
yüzeyde bakıcılık yapar.
Büyükanne 50 yaşın üstünde.
Ama hâlâ yavruları doyurmak için süt üretiyor.
Bu yunuslar 70 yaşına kadar yaşayabilir
ve ömür boyu aileleriyle kalır.
Tüm hayvanlar içindeki muhtemelen en uzun
ve en sadakatli bağ.
Avlanan grup yüzeye çıktığında
başarılı oldukları anlaşılır.
Yola devam etme vakti.
Büyükanne, okyanustaki evlerinin zihinsel haritasını çıkarmış.
Adalara çarpan dalgaların seslerini
ve deniz ağızlarını saran akıntıları dinliyor.
Bu akustik işaretler rotalarını gösteriyor.
Ama bazen
bu harika denizciler bile yollarını kaybeder.
Her yıl dünyanın dört bir yanında, yüzlerce yunus sahillerde karaya vuruyor.
En çok da pilot balinalar.
Bir ya da ikisinin rotadan çıkması yetiyor.
Aile üyeleri de onlarla birlikte yüzme ihtiyacı hissediyor.
Bazen imdat çağrıları yüzlercesini daha getiriyor.
Doğal afetler,
gürültü kirliliği ve sağlık sorunları da
bunun bir parçası.
Ama bu olayları asıl tetikleyen şey tam olarak anlaşılamadı.
İnsanlar sahile vuran balinaları kurtarmaya çalışıyor
ve denize dönmelerine yardım ediyor.
İnsanlar ve yunuslar arasındaki bağ çok derin.
Sadece birkaç hayvanda daha bulunan, heyecan arayan bir yanımız var.
Kendimizi, hayatta kalmak için bariz bir rolü olmayan şekillerde
ifade ederiz.
Ama bu oyunun bir amacı var gibi.
Öz güven ve neşe hissi yaratan
hormonlar salgılanmasını sağlıyor.
Birlikte oynamak bu duyguları artırıyor.
Ekip çalışmasını ve arkadaşlarla vakit geçirmeyi destekliyor.
Belki de yunusların dostluk aramasının sebebi budur.
Kendi türleriyle oynarlar.
Bizimle oynarlar.
Ve diğer hayvanlarla.
Yunuslar dost canlısı olmalarıyla ünlüdür.
Ama karanlık bir tarafları da vardır.
PATAGONYA GÜNEY ATLANTİK
SU SICAKLIĞI 12 DERECE
Okyanusun en büyük yırtıcıları ava çıktığında
hiçbir şey güvende değildir.
Güney gerçek balinaları.
Ağırlıkları 72 bin 500 kiloya kadar çıkar.
Bir orkadan on kat daha ağır.
Ama ekip olarak hareket ettiklerinde orkaları neredeyse hiçbir şey durduramaz.
Gerçek balinaları, aşağıdan gelecek saldırıyı önlemek için sığ sulara yönelir.
Ama orkalar kolay kolay pes etmez.
Sırayla
balinaların yan taraflarına çarparlar.
Acıyacak yerlerine vururlar.
Balinalar karşılık veriyor.
Ama boğuşma sesleri yüzünden daha fazla gerçek balinası geldiği için
orkalar sonunda geri çekilir.
Orkaların bu kadar büyük bir ava saldırması
onlara "balina katili" lakabını kazandırdı.
Ya da
"katil balina."
Yunuslar sadece acımasız avcılar değildir.
Birbirlerine karşı da şaşırtıcı derecede agresif olabilirler.
BAHAMALAR KUZEY ATLANTİK
SU SICAKLIĞI 26 DERECE
Altı yaşına gelen
bu genç benekli yunusun
nihayet kendine özgü benekleri ortaya çıktı.
Annesini daha az görüyor
ve arkadaşlarıyla daha çok vakit geçiriyor.
Bu genç yaşlarda ittifaklar kurmak çok önemlidir.
Yunuslar biz hariç, diğer hayvanlardan
daha çok sayıda ve daha yoğun ilişkiler kurar.
Yavru olgunlaştıkça hayat daha da karmaşıklaşacak.
Ve edineceği tüm dostlarına ihtiyacı olacak.
Batı Avustralya'daki bir şişe burunlu yunus topluluğu
en sofistike yunus topluluğu olarak kabul edilir.
Bu koyda iki bin tanesi yaşıyor.
SHARK BAY HİNT OKYANUSU
SU SICAKLIĞI 21 DERECE
Çiftleşme döneminde
tanıdıklar her zamankinden daha önemli hâle gelir.
Takım olabilen erkeklerin
eş kazanma şansı daha yüksek olur.
Bu üçlü körfezin doğu tarafında takılıyor.
20 yıldır yakın arkadaşlar.
Senkronize yüzmeleri ne kadar yakın olduklarını gösteriyor.
Koreografik hareketler de karşı cinsi etkilemeye yardımcı oluyor.
Çapraz geçiş.
Kelebek hareketi.
İkili kuyruk dokunuşu.
Senkronize dalışlar.
İkili atlamalar.
Tango hareketleri.
Ve ters çalım.
Hareketleri ne kadar düzgün olursa
o kadar çekici görünürler.
Yine de
bir dişiyi ikna etmek genelde günler sürer.
Şimdi de rekabete girecekler.
Batı yakasında
rakip çeteler toplanıyor.
Doğu yakası üçlüsünün desteğe ihtiyacı var.
Daha kalabalık bir arkadaş grubunu çağırıyorlar.
Zayıf çeteler genelde geri çekilir.
Ama taraflar eşit olduğunda
kavgalar ciddi yaralanmalara neden olabilir.
Bir saat sonra
her şey bitti.
Güçlü bağları ve sıkı ekip çalışmaları sayesinde
doğu yakalı arkadaşlar zafere ulaştı
ve bir sonraki neslin babası olma şansını elde etti.
Zekâ ve iş birliği,
yunusların okyanustaki yaşama
yön vermelerini sağladı.
Ama yuvaları hızla değişiyor.
Bu uyumlu hayvanlar bile başa çıkmakta zorlanıyor.
Denizlerimiz daha gürültülü hâle geliyor.
Sıcaklaşıyor.
Ve daha da kirleniyor.
Deniz yosunu yerine
birçok yunus artık plastik torbalarla oynuyor.
Çöp yutmak, her yıl 100 binden fazla deniz memelisini öldürüyor.
Kimyasal kirlilik de
üreme yetilerini tehdit ediyor.
Ama endüstriyel ölçekli balıkçılık, yunusların karşılaştığı en büyük sorun.
Hayati besinlerini hızla azaltıyorlar
ve her yıl yüz binlercesinin boğulmasına
sebep oluyorlar.
Ancak davranışlarımızdaki küçük değişiklikler bile
büyük bir fark yaratabilir.
GÜNEY CAROLINA KUZEY ATLANTİK
SU SICAKLIĞI 17 DERECE
Balıkçılar karides avlarken…
…diğer hayvanlar ağlarına takılır.
Ama bu balıkçılar daha büyük hayvanların kaçabilmesi için
özel boşluklar yapıyor artık.
Bölgedeki şişe burunlular da onları bulmayı öğrendi
ve çıkış deliklerini kullanarak balık ödüllerine kavuşuyorlar.
Bu ölüm tuzaklarına girmek riskli bir manevra.
Ama bu aç yunuslar şanslarını deniyor.
Balıkçılar da onları hoş görüyor.
Avlanmalarına bir zararları yok.
Yunuslar hakkında daha öğrenecek çok şeyimiz var.
Bazı türler yok olmanın eşiğindeyken
hâlâ yeni türler bulunuyor.
MOCAJUBA TOCANTINS NEHRİ
SU SICAKLIĞI 28 DERECE
Uzun zamandır dünyada beş nehir yunusu türü olduğu sanılıyordu.
Artık biyologlar altıncıyı keşfettiklerine inanıyor.
Yaklaşık sadece bin Araguaia nehir yunusu
olduğu düşünülüyor.
Ama bu
Brezilya kasabasına
her gün küçük bir grup geliyor.
Bölgedeki çocuklar onları görmek için can atıyor.
Bu büyülü hayvanlarla olan
yakınlıklarını anlamak çok kolay.
İnsanlar ve yunuslar çok farklı dünyalarda yaşıyor olabilir
ama doğamızda paylaştığımız çok şey var.
Gelecek nesiller için el üstünde tutulacak
derin bir bağ.
Alt yazı çevirmeni: Verda Tuna