NETFLIX BELGESEL DİZİSİ
Dünyanın en güçlü yırtıcıları.
Ama zirveye ulaşmak için…
…kaba kuvvetten fazlası gerek.
Ayılar, olağanüstü beyin güçleri
ve fırsatları en iyi şekilde değerlendirmeleri sayesinde
gezegenin en olumsuz koşullarına sahip bazı topraklarında hüküm sürer.
Ama yavrular, hayatta kalma becerileriyle doğmaz.
Onlara öğretilmesi gerek.
Bu yüzden anne ayının, yavrularını dünyayla yüzleşmeye
hazırlamak gibi
çok zor bir görevi vardır.
AYIGİLLER
MASSACHUSETTS AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ
Kara kışa teslim olmuş
kuzey ormanlarında
sükûnet hâkim.
Sessiz.
Karın altına gizlenmiş
bir devin uyuduğunu gösteren
hiçbir ipucu yok.
Yavaşça nefes alıyor.
Kalbi dakikada sekiz kez atıyor.
Sonbahardan beri bir şey yemedi.
Üç aydır
bu Amerikan kara ayısı hareket etmeye ara vermiş durumda.
Daha da mucizevi olan şu ki…
…üç hafta önce
kısa süreliğine uyanıp üç yavruyu doğurmuş olması.
Her biri, konserve çorba ağırlığında.
Kendisi yalnızca yağ rezervleriyle hayatta kalsa da
yavruları aç kalmaz.
Sütü o kadar besleyici ki
şimdiden iki kat büyümüş durumdalar.
Aynı durum tüm Kuzey Amerika'da da yaşanıyor.
Kış uykusuna yatan 500 binden fazla kara ayısı var.
Yer altında.
Ya da devrilmiş ağaçların altında.
İnanılmazdır ama bazıları da açıkta.
Yavrular iyice sokulup annelerinin sıcaklığıyla hayatta kalırlar.
Ama bu anne
en konforlu ini seçmiş.
Nihayet bahar geldiğinde
annenin sıkı çalışması başlayacak.
Bir ayının yetiştirilme şekli tüm hayatını şekillendirir.
Sadece sekiz ayı türü vardır.
Asya ormanlarından tutun, Kuzey Kutbu'nun
buz tabakalarına kadar bulunurlar.
Bazıları şaşırtıcı derecede küçüktür.
Bir köpek kadar.
Bazıları ise neredeyse bir ton ağırlığındadır.
Hepsi etobur olarak sınıflandırılsa da
çoğu, pençesine ne geçerse yer.
Ama doğru zamanda doğru yemeği bulmayı
ancak fedakâr bir anne öğretebilir.
Her ayının yaşam alanının kendine has zorlukları vardır.
Yani kas gücünü olduğu gibi
beyinlerini kullanmayı öğrenmek hayatta kalmak için çok önemlidir.
Kuzey Kutbu'nda kış.
Çok sert.
Cansız.
Aslında
tamamen değil.
SVALBARD NORVEÇ
Eksi 40 derecenin altında bile
bir kutup ayısı, çift kat kürkü
ve bir insan kolu kadar kalın
yağ tabakası sayesinde soğuktan korunur.
Kutup ayıları kış uykusuna yatmaz.
Kış, onların avlanma mevsimidir.
Foklar en sevdikleri avdır
ve kutup ayıları onları kilometrelerce öteden bulmak için
inanılmaz koku duyularını kullanır.
Bu erkek bir koku aldı
ama av kokusu değil.
Diğer ayıların kokusu.
Erkek ayıların kendilerine ait olmayan yavruları öldürdüğü bilinir.
Bu annenin erişkinliğe yaklaşmış yavruları
o kadar da savunmasız değil.
Yine de
mesafeyi korumak en iyisi.
Tek başlarına hareket etmeden önce
yavrular, avlanma becerilerini geliştirmeli.
Bu da, annelerinin
nasıl yapıldığını göstermesi için bir fırsat olabilir.
Rüzgâr yönünden yaklaş.
Kendini kamufle et.
Yavaşça saldırı menziline gir.
Her başarılı avda anne yavrularının güçlenmesine
ve akıllanmasına yardımcı oluyor.
Annelerinden ayrıldıklarında bu dersler yaşam mücadelelerinde
büyük bir rol oynayacak.
MASSACHUSETTS AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ
Ayılar, inden çıkar çıkmaz annelerinden öğrenmeye başlar.
Kara ayı ailesi için nihayet bahar geldi
ve doğa onları çağırıyor.
Anne ayı, sonbahardan beri 45 kilodan fazla yağ kaybetti.
Neredeyse vücut ağırlığının yarısı. O yüzden harekete geçmeye hazır.
Ama karınları sütle dolan mutlu yavruların
pek de acelesi yok gibi.
Yepyeni bir dünya.
Tırmanma özellikleri doğuştan gelir.
Yine de bu parkur biraz engellerle dolu doğrusu.
İlk engelden beri…
…anneleri hep arkalarında.
Tek başına hem onlara bakıyor, hem onların öğretmeni hem de koruyucusu.
Çok büyük bir sorumluluk.
Yavruların yaklaşık üçte biri ilk yıllarında ölür.
Karşılaşacakları en büyük tehlike
diğer ayılardır.
ALASKA AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ
Bazen bozayılar olarak da bilinen kahverengi ayılar
dağlardaki kış inlerinden indi.
Saz otlarıyla beslenmek için kıyıdaki çayırlarda toplandılar.
Ayılar bir bölgeyi kediler veya köpekler gibi savunmaz
ama kimin patron olduğunu bilirler.
Bu yaşlı ve baskın erkek
yıllardır bu otlağa hükmediyor.
Çiftleşme mevsimi geldiğinde
ona meydan okuyan herkese karşı koyabilmek için
kilo alması gerekiyor.
Bu otlar, kas yapıcı protein açısından şaşırtıcı derecede zengin.
Ama ortalama bir ayıdan daha zeki olanlar için
daha da besleyici yiyecekler bulunabilir.
Bu anne, yavrusunu
özel bir yemek deneyimine götürüyor.
Çamurlu bir kumsaldan bir şey çıkmaz sanılabilir.
Ama birazcık kazınca
hazine ortaya çıkabilir.
Bir istiridye bulduktan sonra
kabuğu açılmalıdır.
Şaşırtıcı derecede hassas bir işlem.
Buradaki her ayı bunu yapamaz.
Bu tekniği annesinden öğrendi.
Ve şimdi de yavrusuna aktarıyor.
Sular çekilince, yetenekli bir istiridyeci bu sulu yiyeceklerden yüzlerce bulabilir.
Otlamayla geçen zamandan
çok daha iyi bir protein kaynağı.
Kızına öğrettikleri, rekabetçi bir dünyada ona avantaj sağlayacak.
Bir yabancı.
Geri çekilme zamanı.
Önemli bir ders daha.
Mümkünse çatışmadan kaçın.
Öfkeli bir ayı doğal afet gibidir.
Rakibi daha büyük olsa bile asla bir ayının kaybedeceğini sanmayın.
Pençelerinin de öyle.
10 santimetre varan uzunlukta korkunç silahlar.
Ama aynı zamanda çok amaçlı aletlerdir de.
Tırmanma çivileri.
Kürekler.
Buz kancaları.
Hatta çatal bıçak.
Bir de güzelce bir kaşınmak istenince
ondan daha iyisi yoktur.
En uzun pençelerden bazıları
en küçük ayılara aittir.
Bir bozayının onda biri büyüklüğündeki
malaya ayısı, ormanda hayatta kalma uzmanıdır.
BORNEO MALEZYA
Bitki örtüsü arasında yiyecek bulmak
kolay iş değildir.
Ama âdeta rakipsiz bir koku alma duyusuyla…
…burnunun aldığı kokuyu takip ediyor.
Bu tatlı aromanın kaynağına gittikçe yaklaştı.
Tek bir sorun var.
Ta yukarıda.
Dört katlı bina uzunluğunda.
Ama malaya ayıları
balı çok sever.
Neyse ki tırmanma konusunda da bir numaralar.
O uzun, kavisli pençeler
mükemmel tutuş sağlar
ve köpek büyüklüğündeki bedeni sayesinde de hafif ve çeviktir.
Ancak
yanlış ağaca tırmanıyor.
Ve şimdi de
bir rakibi çıktı.
Yoksa çıkmadı mı?
Malaya ayıları, çürümüş kütüklerin içindeki larvaları yemeye de bayılır.
Diğer ayının dikkati dağılmışken
ağaçları değiştirme fırsatı doğdu.
Arılar öfkelendi ama neyse ki iğneleri yok.
Nihayet.
Hazineye ulaştı.
O pençeler, bal kepçesi görevi de görüyor.
Gerisini de 25 santimlik diliyle hallediyor.
Ormanda yiyecek bulmak söz konusu olduğunda
malaya ayıları bunu tereyağından kıl çeker gibi halleder.
Ama sığındıkları bu ormanlar tarım için tahrip edildikçe…
…malaya ayıları yuvasız kalıyor.
Ve geleneksel ilaçlar için kaçak avcılığa daha çok maruz kalıyorlar.
Artık dünyadaki en az sayıda bulunan ayılar onlar.
Dünyanın en esrarengiz ayısından bile daha azlar.
SİÇUAN ÇİN
Dev panda hayatının çoğunu
tek bir şey yiyerek geçirir.
Bambu.
12 saat boş boş takılıp karnını tıka basa bambuyla doldurabilir.
Beslenmesinin yüzde 99'u bundan ibaret.
Pençesinde, baş parmağa benzeyen
kemiksi bir çıkıntı olan tek ayıdır.
Bambu sosislisi yapmak için birebir.
Bu bitkisel beslenme tuhaf bir seçim gibi görünebilir.
Pandalar etçil olarak evrilmişti.
Ama bambular çok bol bulunduğu ve yıl boyunca yetiştiği için
milyonlarca yıl içinde daha kolay seçeneğe geçmişler.
Sorun şu ki
bağırsakları bambuyu sindirmeye tam olarak adapte olmamış.
Bu yüzden ancak çok yiyerek hayatta kalabiliyorlar.
Başka da pek bir numaraları yok.
Ama insanlar Asya'nın bambu ormanlarını kestikçe
pandaların yiyecek bir şeyi kalmadı
ve yok olmanın eşiğine gelmeye mahkûm edildiler.
Böyle özel bir beslenme istisnai bir durumdur.
Çoğu ayı damak tadı konusunda daha maceracı.
MINNESOTA AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ
Kanada sınırındaki ormanlar
on binlerce kara ayıya ev sahipliği yapıyor.
Yaz ortası gelmiş ve bu anne, yavrularını beslenmeye götürüyor.
Yumuşak homurtularla onları peşinden getiriyor.
Altı aylık olunca çok da meraklı oluyorlar.
Ama hâlâ saflar.
Annelerinin onlara göz kulak olması gerek.
Annenin hafif iniltisi bir terslik olduğuna işaret ediyor.
Bir erkek.
Yavrularını öldürüp onu tekrar çiftleşmeye zorlayabilir.
Anne homurdandığında saklanma zamanı gelmiş demektir.
Erkeği uyarıyor
ama erkek umursamıyor.
Bu öksürük sesi "tırmanın" demek.
Şimdi anne cesaretini korumalı
ve dik durmalı.
Ta ki erkek ayı anneyle baş edemeyeceğini anlayana dek.
İnlerinden ayrıldıklarından beri
anne, yavrularını tırmanmaya teşvik ediyor.
Karşılığını da gördü.
Tehlikenin geçtiğine emin olana dek
yerden uzak duracaklar.
Onlara tırmanma pratiği için fırsat doğarken
anne de hak ettiği uykuyu çekebilir.
Ama çok da değil.
Sonbahar yaklaşıyor
ve tüm ailenin beslenmesi gerekiyor.
Daha tehlikeli topraklarda
yiyecek ve su bulmak
yıl boyu süren bir mücadeledir.
AND DAĞLARI PERU
Bu tepeler yaşama elverişsiz gibi görülebilir.
Ama burası birkaç gözlüklü ayının
yuvası.
Güney Amerika'daki tek ayı türü.
Gerçek hayattaki Paddington ayısı.
Tabii burada kabana ve yağmur şapkasına gerek yok.
Çok yüksek dağlar bulutları keser…
…ve yüksek rakımda bir çöl yaratır.
Sekiz ay boyunca yağmur yağmayabilir.
Kilometrelerce alan içindeki tek doğal kaynak bu.
Yemyeşil bir vaha.
Bütün gün burada keyif yapabilir.
Bir erkek banyoyu kendine kapattığında
diğerleri de daha yaratıcı davranmalı.
Bu anne, yavrusuna bir ağaç gövdesinin bile
hayatta kalmaya yarayabileceğini gösteriyor.
Kendi büyüklüğündeki ayılar içindeki en güçlü çeneye sahip olmasıyla
içindeki sıvı maddeye ulaşmak için kolayca parçalıyor.
Yiyecek ve su o kadar az ki enerjisini boşa harcamamalı.
Sık sık dinlenmeli.
Yukarısı çok daha serin ama cılız ağaçlar ağırlığı kaldıracak gibi değil.
O yüzden diğer ayıların yapmadığı bir şey yapıyor.
Kendi yatağını yapıyor.
Bu mahareti sayesinde
yağmurlar geri gelene dek zor zamanları atlatabilecek.
Doğal klimalı.
Çok rahat.
Öğle uykusu için mükemmel bir yer.
ALASKA AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ
Uzak kuzeyde hayat bu kadar huzurlu değil.
Baskın bozayı.
Bahardan beri
günde iki kilo alıyor.
Fazla kiloya ihtiyacı var.
Daha büyük ve daha korkutucu olması sayesinde
en iyi beslenme noktalarına hükmedip bölgedeki dişilerle çiftleşebiliyor.
Ama on yıl süren liderlik sonrası
artık cazibesini kaybediyor gibi.
Ve daha da büyük bir sorun karşısına çıkmak üzere.
Ondaki zayıflığı hisseden genç bir erkek.
Patron kendini dişilere kanıtlamalı
ve bu gence burada kimin borusunun öttüğünü göstermeli.
Kovboy havalarında.
Heybetli görünmek için yapıyor.
Ama sorun şu ki
genç ayı muazzam boyutta.
Ama dişiler izlerken
artık geri çekilmek olmaz.
Eski patron tuş oldu.
Çayırdaki yönetim el değiştiriyor.
Şu andan itibaren.
Eski patronun devri bitti.
Dişi akıllıca bir seçim yaptı
ve yavrularına babalık etmesi için daha güçlü ve zinde bir ayıyı bekledi.
Bu uzun ve sıcak günleri kazanımlarını kullanarak geçiriyor.
Ama daha kuzeyde
sadece yazı atlatmak bile
ciddi bir uğraş istiyor.
Her yıl Kuzey Kutbu ısındıkça
buzullar da kuzeye çekiliyor.
Kutup ayıları, yiyeceğin çok az olduğu karada mahsur kalıyorlar.
Ve artık iklim değişikliği buzları daha erken erittiği için
kutup ayıları daha uzun süre aç kalıyor.
Bir anne, ailesini hayatta tutmak için
ne gerekiyorsa yapmalı.
Onları tehlikeye sürükleyecek olsa bile.
Kuzey Alaska kıyılarında,
balina avcıları kemik yığınları bırakır.
Açlık içindeki ayılar
kalan artıklar için bir araya gelir.
Bir yere kadar birbirlerine tahammül ederler.
Anne, yavrularının aksi yetişkinler arasında savunmasız olduğunu biliyor.
Ama açlıktan ölme tehdidi
daha da kötü.
Yavrular daha uzun ve daha sıcak
yazlara dayanabilmek için
böyle rahatsız edici durumlarla başa etmeyi öğrenmek zorunda.
Yine de önümüzdeki birkaç on yılda kutup ayısı sayısının
üçte bir oranında azalacağı tahmin ediliyor.
Tehlike altında olanlar sadece onlar değil.
Sekiz ayı türünden altısı yok olma tehlikesiyle karşı karşıya.
En büyük tehdit
yaşam alanlarının kaybı.
Birçoğu zulüm de görüyor.
Ama onları kurtarmak için çok geç değil.
Yaşayabilmek için ihtiyaç duydukları vahşi yaşamı koruyabiliriz…
…ve ayıları kurtarıp
rehabilite ettikten sonra doğaya salarak yardım edebiliriz.
İşe yaradığı görüldü de.
Çiftleştirme projeleri ve koruma çalışmaları
vahşi pandaların sayısını neredeyse ikiye katladı.
Ayılara yer bırakırsak
gerisini onların uyumlu doğaları halleder.
Onlara yol gösterecek birileri
olduğu sürece.
Sonbahar renkleri Kuzey Amerika'yı örterken
anne kara ayıları, yavrularını kışa hazırlamak için
son bir çaba gösterecek.
Kalorisi yüksek yiyecekleri hedef alıyorlar.
İyi bir yılda, palamut hasadı bol miktarda karbonhidrat ve yağ sağlar.
Ama doğada yeterince yiyecek olmadığında ayılar paket servise yönelirler.
Şehir merkezine gidip
bizim attığımız yiyeceklerin
tadını çıkarırlar.
Şehir ormanlarında
veya vahşi doğada
ayılar güz boyu semirmek için çözüm odaklı doğalarına güvenir.
Ayı ne kadar büyükse ziyafet de o kadar efsane olur.
KAMÇATKA RUSYA
Bozayılar,
ayıların içindeki en yaygın görülen türdür.
Kuzey Amerika'nın, Avrupa'nın ve Asya'nın her yerinde bulunurlar.
En büyükleri, yiyeceğin bolca olduğu yerde yaşar.
Ve bu volkanik yarımadada yaklaşık 10 bin tane bozayı var.
Ama bu topraklar altı ay boyunca
karla kaplı olacak.
O kadar uzun bir kış uykusu için ağırlıklarını ikiye katlamaları gerek.
Ve bunu yapmanın tek yolu var.
Balık tutmak.
Her yıl yavrulayan milyonlarca somon aynı zamanda büyük bir av sağlamış olur.
Çok şaşırtıcıdır ama iri bir erkek
günde 100 bin kaloriyle midesini doldurabilir.
300 çizburgere eşit.
Buna hiperfaji deniyor.
Hiç tokluk hissetmeden, sürekli,
bir an bile durmadan
yemek yiyebilirler.
Mevsimlik ziyafet çekip
önlerindeki uzun kış için yağ ve yakıt depolarlar.
Her ayının hayatı biraz farklıdır.
Ama hepsinin ortak bir yanı var.
Annelerinin, kendi becerilerini
nesilden nesile aktarmak için harcadığı zaman…
…ve yavrularını mevsimler boyunca yönlendirmeleri
bir ayının başarısının gerçek sırrıdır.
İster çetin çöllere dayanmak olsun,
ister Kuzey Kutbu kışını yaşamak için tekrar yola çıkmak olsun.
Kara ayı yavruları yılın sonuna dek hayatta kalmayı başardı.
İnlerine geri döndüler.
Bataryaları tamamen şarj olmuş…
…ve artık bekleme moduna geçiyorlar.
Güvende ve sıcaktalar.
Bahar gelene kadar güzelce uyuyacaklar.
Annelerine sokularak.
Alt yazı çevirmeni: Verda Tuna