NETFLIX BELGESEL DİZİSİ
Gökyüzünün hâkimleri.
Özgürlük sembolleri.
Rakipsiz avcılar.
Yırtıcı kuşları
acımasız katiller olarak görürüz.
Ama başka bir yönleri daha var.
Beklenmedik bir şekilde zekiler.
Şaşırtıcı derecede uyumlular.
Ve tahmin edebileceğinizden
çok daha şefkatliler.
YIRTICI KUŞLAR
YUKARI MISSISSIPPI ABD
Kara kış.
Bu dişi kel kartal
kasılmalar yaşıyor.
Yumurtalarının çatlaması 35 gün sürecek.
Bahara hazır olması için
şu an yumurtlaması gerek.
Ancak yılın bu zamanında
hava hızla değişim gösterebilir.
Açıkta kalırsa
yumurtaları dakikalar içinde donar.
Ama kel kartallar dirençlidir.
Onları korumak için ne gerekiyorsa yapacak.
Sadece anneleri de değil.
Hayat arkadaşı da öyle.
Kendilerini yeni nesil uçan avcıları yetiştirmeye adamış bir çift.
Gezegenin dört bir yanında 300'den fazla
yırtıcı kuş türü var.
2,7 metrelik kanat genişliğiyle dünyanın en büyüğünden,
bir kelebek kadar olan
en küçüğüne kadar.
Nerede yaşarlarsa yaşasınlar gökyüzünün kontrolü onlardadır.
Sık ormanlardan
buz tutan kuzey kutbuna kadar.
Kurak çöllerden…
…yüksek dağlara kadar.
Her bir tanesi aynı silahlarla donanmış etçillerdir.
Avladıkları şeyler ve avlanma şekilleri,
bu kadar muhteşem uçan suikastçılar olmasını
sağlayan şeydir.
DEAN ORMANI BİRLEŞİK KRALLIK
Açık bir uçuş sahası olmaması
ve saklanacak birçok yer bulunması
yırtıcı kuşlar için avlanmayı imkânsız hâle getirir.
Ormanlık bölgede ustalaşmışsa başka tabii.
Çakır kuşu.
Bu zanaat için gerekli tüm donanımı mevcut.
Keskin binoküler görüşü,
eti parçalamak için sivri ve çengelli bir gaga,
ve avını kavraması için büyük, kavisli pençeler.
Bunlar standart özellikleri.
Onu sıra dışı kılan şey ise
avını nasıl kovaladığı.
Birkaç kanat çırpışıyla saatte 51 kilometre hıza ulaşır.
Tüm yırtıcılar içindeki neredeyse en hızlı ivme.
Kuyruğunu hava freni olarak kullanarak aniden dönüş yapıyor.
Kısalmış kanatları sayesinde en ufak boşluktan bile geçebilir.
Saklanmadan önce hedefini yakalaması gerek.
Arazinin dibinden ilerleyerek yaklaştığını gizliyor.
İlk seferde başarılı olamazsa bile
çakır kuşları sadece çevik değil…
…ayrıca sabırlıdır da.
Kuzey yarım küredeki ormanlık alanlarda bulunan
çakır kuşlarının başarısı inanılmaz çevikliklerine bağlıdır.
Ama tamamen hız söz konusu oldu mu…
…başka bir yırtıcı kuş
rakipsizdir.
Dünyanın en hızlı hayvanı,
gökdoğan.
Avına saldırırken en yüksek hızı saatte 385 kilometrenin
üstündedir.
Gökdoğanlar o kadar başarılıdır ki dünyanın dört bir yanında bulunurlar.
WYE VALLEY BİRLEŞİK KRALLIK
En sevdikleri yaşam alanları falezlerdir.
Burada avlarını kapsamlı bir şekilde gözleyebilirler.
Yukarıdan saldırıya geçmeden önce
gökdoğanlar, irtifa kazanmak için yukarı yönlü hava akımı oluştururlar.
Çoğu yırtıcı kuşun başarısı
uçuştaki ustalığına bağlıdır.
GÜNEY AFRİKA
Ama her zaman kalıpların dışında biri vardır.
Karşınızda sekreter kuşu.
Tipik bir yırtıcı kuş değil.
Uzun bacaklı bir
yırtıcı kuş.
Yedi yaşında bir çocuğun boyu kadar.
Uçabildiği hâlde
yürümeyi tercih ediyor.
Günde 30 kilometreye kadar.
Uzun bacakları yalnızca yürümesi için değil.
Uzun otların arasını görmesini de sağlıyor.
Biraz hantalmış gibi görünebilir…
…ama hiç aldanmayın.
Tekmesi ölümcüldür…
Göz açıp kapayıncaya kadar tekmesiyle 20 kiloluk darbe uygular.
Hızlı hareket etmesi gerekir.
Bu yaşayan velociraptor
aynı zamanda bir anne.
Neredeyse tamamen büyümüş iki yavru kuş.
Sürekli açlar.
Ebeveynlik görevleri, kel kartal yuvasında da
tempoyu artırıyor.
Karlar erir erimez
o büyülü an geliyor.
Yumurtadan yeni çıkmış iki yavru kuş.
Hava durumu…
…ne olursa olsun…
…anneleri onları hep elinden geldiğince koruyor.
Ama o pençelerle
biraz dikkatli davranmalı.
Anne ve baba sırayla kuluçkaya yatıp
sırayla yiyecek getiriyor.
Bu ortak ebeveynlik, yavrulara mümkün olan en iyi başlangıcı sağlar.
Dört gün sonra
son yumurtalar da çatlıyor.
En büyük yavru şimdiden iki kat büyüklüğe ulaştı.
Ebeveynler olağanüstü miktarda yiyecek sağlayamazsa
en küçük kardeş uzun süre dayanamaz.
Yırtıcı kuşların en savunmasız olduğu yer yuvalarıdır.
KALAHARİ ÇÖLÜ AFRİKA'NIN GÜNEYİ
Yavrular güneşten korunamazsa…
…bu kızgın çölde çok geçmeden helak olurlar.
Sosyal dokumacı kuşlar
kocaman ortak yuvalar yaparlar.
İçleri dokuz dereceye kadar daha serindir.
Bunlardan sadece dokumacı kuşlar yararlanmaz.
Yuvalarına bir çift Afrika cüce doğanı da çekilmiş.
Dünyanın en küçük yırtıcıları arasında yer alan bu tuhaf işgalciler
dokumacıların emeklerinden faydalanıyor.
Bazen
onları bile yiyorlar.
Ama baş belası komşular söz konusu olunca
dokumacı kuşların daha büyük sorunları var.
Bu yaşam kovanı
her türlü yırtıcıyı kendine çekiyor.
Dokumacı kuşlar savunmasız görünebilir
ama bir güvenlik güçleri vardır.
Her türlü saldırıyı savuşturmaya hazırdırlar.
Sadece yumruk büyüklüğünde olsalar da
bu doğanlar inanılmaz güçlüdür.
Ve neyse ki bu azılı küçük savaşçılar biraz temkinli davranabiliyor.
Her mevsim birkaç dokumacı avlıyorlar.
Çoğu zaman
etrafta bir sürü başka av olur.
Dokumacılar için "tanıdığın düşman tanımadığın dosttan yeğdir" durumu.
Küçük doğanlar için burası
çorak çölde
yiyecek ve barınak bulmak için
tek çözüm.
AMAZON ORMANLARI FRANSIZ GUYANASI
Güney Amerika'nın bu ücra köşesinde…
…hayat o kadar bereketli ki
her canlının kendine has yeteneği olmalı.
Besin zincirinin en tepesine tünemiş
yedi kiloluk harpia kartalı.
Ama buradaki başka bir yırtıcı kuş
işini biraz farklı görüyor.
Kızıl gerdanlı tepeli şahin.
Tepeli şahinler bir tehlike algıladığında herkese haber verir.
Bu da, en iyi yırtıcıyı elimine etmeye yeter.
Tepeli şahinler dünyanın en sosyal ve en zeki yırtıcıları olarak görülür.
Bu iyi özellikleriyle bir harpiyanın bile dokunmayacağı bir avla baş edebilirler.
Yaban arıları.
Normalde onlara dokunmamak gerekir.
Ama tepeli şahinler
birlikte hareket edip bir plan yapar.
İlk olarak, doğrudan yaklaşım.
Ama yuvayı kımıldatınca
o küçük iğneli arılar her yeri sarar.
İkinci olarak, kapkaç.
Bunu başarmak cesaret ister.
Ama biraz cesaretle
mesele hallediliyor.
Bir tepeli şahin acıya dayanabilirse
yaban arıları en sonunda yuvayı terk edecek.
Bu kâğıt benzeri yapıların besleyiciliği ancak karton kadardır denebilir.
Ama içindeki bal peteklerinde dolgun ve sulu kurtçuklar var.
Bir tepeli şahinin cesareti tüm sürüye yarar
O karnını doyurduktan sonra geri kalanlar ganimeti bölüşüyor.
Tam zamanında beslendiler.
Yağmur ormanlarında hayat zordur.
Ama tepeli şahinler azim ve ekip çalışması sayesinde rakiplerinden avantajlıdır.
Çoğu yırtıcı kuş böylesine bir iş birliğinde bulunmaz.
Yuvada bile rekabet çok şiddetlidir.
Yeni doğan kel kartal yavruları her gün yüzde 20 kadar büyüyebilir.
Ama en küçükleri onlara yetişmekte zorlanıyor.
Her beslenme vaktinde
sıranın gerisinde kalıyor.
İki aydan biraz uzun bir süre içinde bu yavruların on kat büyüyüp
uçmaya hazır olması gerek.
Ama yeterli yiyecek olmazsa
daha büyük kartal yavruları küçük kardeşlerine saldırır.
Üç yavrunun hayatta kalması nadirdir.
Anne ve baba tüm yavrularını
hayatta tutmak için çok çalışıyor.
DRAKENSBERG GÜNEY AFRİKA
Yeterli yiyecek bulmak, tüm yırtıcı kuşlar için
daimi bir mücadeledir.
Ama bazılarında durum çok zahmetsiz gibi durur.
Akbabalar irtifa kazanmak için
termalleri, yani yükselen sıcak hava akımlarını kullanır.
Yeterince yükseğe çıkınca, bazıları tek bir kanat çırpmadan
160 kilometre yüksekten uçar.
Yol boyunca da
teleskobik görüşlerini kullanarak yiyecek ararlar.
Akbabalar leşle beslenir.
Leşlerle ziyafet çektikleri için adları kötüye çıkmıştır
ama onlar, asla öldürmeyen tek yırtıcı kuşlardır.
Doğanın temizlik ekibi olarak çok esaslı bir iş yaparlar aslında.
Düzensiz görünebilirler fakat bir hiyerarşileri vardır.
Sadece Afrika'nın Güneyi'nde
dokuz farklı akbaba türü yaşıyor
ve her birinin kendine ait bir rolü vardır.
Önce orta sıkletler.
Ak sırtlı akbabalar.
Kalabalık bir ekip leşin en büyük kısmını,
iç organları ve eti yiyip yutarlar.
Ardından ağır sıkletler gelir.
Yedi kilonun üzerinde olan
sarkık yanaklı akbabalar Afrika'nın en büyüklerindendir.
Onlar geldiği zaman
herkes kenara çekilir.
Güçlü gagalarıyla bağ dokularını ve postu parçalarlar.
En son gelecek akbabalar için leşin yeni kısımlarını açarlar.
Hafif sıkletler.
Keşiş akbabaları kenarda bekler
ve fırsat buldukça artıkları çalarlar.
Sabırla sıralarını beklerler.
Diğerlerinin işi bitince
küçük gagalarıyla kemikleri ayıklarlar.
Akbabalar gezegenimizi temiz tutmak için pis işleri yapar aslında.
Araba aküsü gibi asitli mideleri,
yedikleri tüm bakteri ve virüsleri yok eder.
Ayrıca hastalık yayan böceklerin üremesine de izin vermemiş olurlar.
Akbabalara ihtiyacımız var
ama sayıları gittikçe azalıyor.
Sadece 15 yıl içinde
Hindistan'daki akbabaların yüzde 97'si öldürüldü.
Diclofenac isimli ilaçla tedavi edilen sığırların
leşleriyle beslendikleri için zehirlendiler.
Yabani köpekler leş yiyiciler olarak yerlerini alınca
kuduz, verem ve şarbon vakalarında artış oldu.
Diğer yırtıcı kuşlar da aynı kaderi paylaştı.
1950'lerde
DDT, serbestçe kullanılan bir böcek ilacıydı.
Ama kel kartalların yumurtaları üzerinde yıkıcı bir etkisi oldu
ve bu ikonik türü neredeyse yok etti.
İnsanlar etkisini fark edince
DDT yasaklandı.
50 yıl içinde
kel kartal sayısı yedi kat arttı.
Birçok yırtıcı kuş hâlâ baskı altında.
Hayvancılık ve av için tehdit olarak görüldüklerinden zulüm görürler.
Yaşam alanları yok edildiğinde de yiyecek ve barınaklarını kaybediyorlar.
Ama modern dünyada hepsi o kadar kötü durumda değil.
LONDRA BİRLEŞİK KRALLIK
Burası bir yırtıcıya çok da uygun görünmeyebilir.
Ama uyum sağlayabilenler için
burası bir fırsatlar dünyası.
Şehrin göbeğinde,
Battersea Elektrik Santrali'nin ikonik bacaları
90 metre yükseliğe uzanıyor.
Burası bir çift gökdoğana ev sahipliği yapıyor.
Beton duvarları falez gibi kullanıyorlar.
Şehir hayatının da avantajları var.
Burada o kadar çok ışık var ki gökdoğanlar geceleri de avlanabiliyor.
Çift, daha fazla alana hâkim olmak için ayrılıyor.
Dişi gökdoğan daha büyük
ve daha deneyimli bir gece avcısı.
Kafatasının içine değen büyük gözleri sayesinde
görüşü bizimkinin
iki katı keskinlikte.
Kafasını sallayarak hedefini tespit ediyor.
Ama şehirdeki güvercinleri kovalamanın riskleri var.
Binaların çokluğu alçalarak saldırmasını zorlaştırıyor.
Bu da şehirli gökdoğanları zor yoldan avlanmaya mecbur kılıyor.
Aynı seviyeden kovalama…
Yırtıcı kuş ve avının daha eşit seviyede olması durumu.
Alçalarak saldırmasa da,
gece de olsa,
doğanın bir numarasını atlatmak nadir görülür.
Gökdoğanlar, New York'tan Sidney'ye kadar dünyanın dört bir yanındaki
şehirlere dağılmış durumda.
Ve her üreme mevsiminde sayıları artmaya devam ediyor.
Kel kartal yuvasında
yavrular çok yol kat etti.
Üçü de.
Hepsi güçleniyor.
Ve nihayet uçuş tüyleri de çıkmaya başlıyor.
Yavruların hayatta kalması anne babanın gayretini gösterir.
Altı ay boyunca hiç dinlenmeden çalıştılar.
Ama artık daha az yiyecek getiriyorlar.
Böylece yavru kartallar da yuvadan uçma vaktinin geldiğini anlıyor.
Uçma sanatı pratik gerektirir.
Doğru şartlarda olmalıdır.
Hava düzelince her zamankinden daha kararlı hâle gelirler.
Ama dış dünya yeni ve kafa karıştırıcı.
Diğer kuşlar yırtıcılara düşmandır.
Aileden uzaklaşmak korkutucudur.
Ayak uydurmaları da
zaman alacaktır.
Bu, yetişkinliğe uzanan uzun yolculuğun sadece başlangıcı.
Neyse ki anne ve babaları bir süre onlara göz kulak olacak.
Yırtıcı kuşlar doğuştan katil değildir.
Becerilerini geliştirmek için zaman gerekir.
Üç ay boyunca yavru sekreter kuşlarının her şeyini anne ve babaları karşıladı.
Artık başlarının çaresine bakmaya başlamalılar.
Yavrulardan biri başı çekiyor.
Kardeşi de onu takip edince
av başlıyor.
Av bulmak için keskin bir göz
ve çok yürümek gerekir.
Avı yakalamak öyle kolay olmaz.
Nihayet başardı.
Ama küçük bir kertenkele ancak çerez niyetine gider.
Neyse ki anneleri de görev başında.
Yavrularını iki ay daha beslemeye devam edecek.
Beceriksiz gençler de ölümcül bir suikastçı olmayı öğrenene dek.
Tıpkı anneleri gibi.
Kuşlar içinde böyle fedakâr anne babalar çok azdır.
Yırtıcı kuşlar hayatlarının çoğunu yavrularını yetiştirmekle geçirir.
Koruma sağlarlar, zor buldukları yiyecekleri verirler.
Gün gelip de yavrularının kendi başlarına
hayatta kalabilmelerini sağlamak için.
YUKARI MISSISSIPPI ABD
Sonbahar sonları.
Yüzlerce kel kartal göç eden su kuşlarını avlamak için
çok uzun yoldan geldi.
Genç kartalların güçlenmesi gerek.
Artık anne ve babalarından bedavaya beslenemeyecekler.
O yüzden izleyip öğrenmeleri gerek.
Rüzgârda süzülen bir yetişkin
saldırmak için en uygun anı kolluyor.
Su tavukları çabucak gizlenebilir…
…ama su altında fazla duramazlar.
Avı yakalamak zordur.
Onu elde tutmak ise daha da zordur.
Kavga riskine girmektense pes etmek daha iyi.
Gördüklerini uygulama zamanı geldi.
İşin püf noktası avlardan birini gafil avlamak.
Söylemesi kolay tabii.
Her başarısız atakla…
…elinden kaçırdığı her avla…
…zamanlamasını
ve saldırı açısını düzenler.
Nihayet.
Ama kaçmaya o kadar odaklanmış ki
çuvallıyor.
Ve şimdi
bir de rakibi var.
Genç kartal, ganimetini geri almaya kararlı.
Ama bugün hiç gününde değil.
Günler de giderek daralıyor.
Sıcaklık düştükçe kartallar ısınmak için daha fazla enerjiye ihtiyaç duyar.
Ama hâlâ avlanamadı.
Genç kartalların yarısından azı ilk kışını atlatır.
Ya şimdi ya hiç.
Ve bu defa
bırakmıyor.
Daha birkaç ay önce
bu genç kartallar dünyaya çaresiz yavrular olarak geldi.
Öldürme içgüdüleri ve ebeveynlerinin inanılmaz bağlılığı sayesinde
tam teşekküllü yırtıcı kuşlar oldular.
Beş yaşına kadar kafaları beyazlamayacak.
Ancak o zaman kendi ailelerini kurmaya…
…ve yeteneklerini sonraki nesle…
…aktarmaya hazır olacaklar.
Alt yazı çevirmeni: Verda Tuna