BİR NETFLIX BELGESEL DİZİSİ
Bizim kendi hayvan familyamız.
Akıllı.
Hassas.
Yabani kuzenlerimizi tanıdıkça…
…ne kadar sıra dışı olduklarını daha iyi öğreniyoruz.
İnsansılar hayatta kalma oyununda ustalaşmakla kalmadı,
oynanış şeklini de baştan yazdı.
İNSANSILAR
Orman.
İnsansı familyasının doğduğu yer
ve bugün yaşayan tüm yabani insansıların
yaşam alanı.
Ayrıca iki yaşından küçük
bu oğlan yavrusunun da
hayatta kalmayı öğrendiği yer.
O bir şempanze.
En yakın hayvan akrabamız.
Gelecek aylarda keşfedeceği şeyler
tüm hayatını şekillendirecek.
150'den fazla şempanzeden oluşan bir toplulukta yaşadığı için
diğer hayvanlardan korkmasına pek gerek yok.
En büyük mücadelesini kendi türüyle yaşayacak.
Bizler gibi şempanzelerin de farklı kişilikleri vardır.
Kime güveneceğini bilmesi gerek.
Annesinin arkadaşları destekleyici ve kibar.
Kendisinden büyük bazı çocuklarla oynamak da eğlenceli.
En çok yetişkin erkeklere karşı temkinli olmalı.
Bu iki yaşlı adam hep bir aradalar
ve ona hep iyi davranıyorlar.
Ama bu erkek
bir zorba.
İzlediği yıldırma politikasıyla…
…statü kazanmaya çalışıyor.
Şempanzeler için
şiddet, hayatın bir parçasıdır.
Ancak bu güç mücadeleleri sadece vahşetten ibaret olmaz.
Ve bu yavru
kayda değer bir şeye tanık olmak üzere.
İki yaşlı erkek de
o zorba kadar iri değil.
Yine de
boyun eğmeyi reddediyorlar.
Zorba çok güçlü, o yüzden ilk erkek geri çekiliyor.
Ama arkadaşı hücum ediyor.
Şimdi ilki de geri döndü.
Zorba ikisini birden yenemez.
Fırsat varken kaçma vakti.
İkisinden biri yaralandı.
Ama acısını tek başına çekmeyecek.
Bu hayvan toplumunda…
…en iri ya da en saldırgan olmanıza gerek yok.
Dostlara
ihtiyacınız var.
Ne kadar müttefikiniz varsa o kadar iyi.
Ama o dostları edinebilmek
kişiliğinize bağlı.
Bir yavru, insansı familyasının
başarılı bir üyesi olmak için
yolunu kendi bulmalı.
Bu familyada dünyanın en sofistike hayvanları mevcut.
İlk olarak büyük insansı maymunlar var.
Şempanzeler,
cüce şempanzeler,
üç orangutan türü…
…iki goril türü
ve bir insan türü var.
Hepimizin kendine has özellikleri var.
Özel bir omuz eklemi sayesinde
kollarımızla asılabiliyor ve dalların ucundaki meyvelere ulaşabiliyoruz.
Ve sallanabiliyoruz.
Afrika veya Asya'daki hiçbir maymun bunu yapamaz.
Sallanırken kuyruk dengeyi bozar. O yüzden insansıların kuyruğu yoktur.
Sallanmayı en iyi becerenler gibonlardır.
Gibongiller olarak bilinirler.
Asya ormanlarında
en az 18 farklı tür yaşar.
Daha ziyade maymun ebatlarındadırlar ve çok çeviktirler.
İnsansıların beyni ve bedeni çoğu maymundan daha büyüktür.
Büyük insansı maymunların boyutuysa
bambaşka bir seviyeye ulaşır.
Bu da biraz sorun yaratabilir.
SEPİLOK MALEZYA
Orangutanlar,
ağaçta yaşayan hayvanların en büyüğüdür.
Yetişkin erkekler yaklaşık 77 kilo kadardır.
Yetişkin bir insana benzer şekilde.
Babanızın şunu yaptığını düşünsenize.
Bu genç orangutan
tırmanma tekniğini hâlâ geliştiriyor.
Orangutanlar, kaplanlarla birlikte evrilmiştir.
O yüzden de yerden uzak durmanın
eşsiz bir yolunu buldular.
Sırıkla atlama çok az çaba gerektirir
ve ağır olmalarının nimetlerinden faydalanmalarını sağlar.
Ama ormanın devasa ağaçlarına tırmanmak
daha yorucu
ve daha risklidir.
Bu ağaçlar 20 katlı bir binadan daha yüksek.
Ve genelde en iyi meyve de
en tepedeki dallarda olur.
Orangutanlar bile hata yapabilir.
Çoğunda, önceki düşüşlerinden miras kalan
iyileşmiş kırıklar vardır.
Ama orangutanlar
iyi öğrencilerdir.
Sadece en iyi yiyeceğin nerede olduğunu hatırlamakla kalmaz,
oraya ulaşmak için en güvenli rotaların üç boyutlu
zihinsel haritalarını da oluşturur.
Beyin gücü büyük bir avantaj sağlar…
…ve takım çalışmasına odaklanıldığında
müthiş sonuçlar doğurur.
Anne ve yavrusu bir grup erkek şempanzeyi takip ediyor.
Yiyecek arıyorlar.
Ama bu normal bir yiyecek arayışı değil.
Şempanzeler ete bayılır.
Normaldeki vejetaryen beslenmelerinde olmayan besin maddelerini içerir.
Anne ve yavrusu da paylarına bir şey düşer diye umuyor.
Kızıl gerazaları yakalamak zordur.
Ama şempanzeler
birlikte çalışarak şanslarını artırıyor.
Bu ikisi yol tıkayıcı.
Kaçış yollarını kesmek için harekete geçiyorlar.
Diğeri de pusu kurmaya gidiyor.
Kovalayan, hamlesini yapabilir artık.
Bu olağanüstü takım çalışması
yüzde 80'lik bir başarı oranı sağlıyor.
Tüm büyük kedilerden çok daha iyi.
Ama bu şempanzeler
o kadar becerikli avcılardır ki
bölgedeki maymun nüfusunu yok etmiştir.
Aşırıya kaçma özelliği olan tek insansılar
insanlar değildir.
Et bulmak zorlaştığı için daha da kıymetli hâle geldi.
Et bulamayanların dilenmesi gerekiyor.
Bunu da kibarca yapmalılar.
Et, yiyecekten öte bir şey.
Ayrıca sosyal bir para birimi.
İyi bir avcı olmak
sınıf atlamanın başka bir yolu.
Erkek bir insansının başarısı genellikle
ihtiyaçları karşılama yeteneğine bağlıdır.
KHAO YAI TAYLAND
Beyaz elli gibonlar.
Çoğumuz gibi çiftler hâlinde yaşarlar.
Her gün birbirlerine olan aşklarını şakırlar.
Ama bildiğimiz üzere,
ilişkiler biraz
karmaşık olabilir.
Esmer, dört yaşında bir genç…
…ve onun sarışın abisi.
Yakın zamanda babalarını kaybettiler.
Onun yüzünden.
Birçok hayvan familyasında
yeni üvey babalar, kendi çocuklarını yetiştirmek için
mevcut olan gençleri ihmal eder, onlara zulmeder ve hatta onları öldürür.
Ama şu anda bu kardeşlerin yardıma ihtiyacı var
ve tutunacakları tek dal üvey babaları.
Yılın bu zamanında
çok az ağaç meyve verir.
Ellerinde sadece bir ağaç var.
Bölgelerinin sınırında,
düşmanlarının hemen yanında.
Aile çok temkinli yaklaşıyor.
Komşu gruptan bir erkek.
Yollarını kapatıyor.
Üvey baba, düşmanını ses çıkararak korkutmaya çalışıyor.
Ama komşusu geri adım atmıyor.
Üvey baba saldırıyor.
Düşmanı panikliyor.
Üvey baba yaklaşıyor.
Çaresizce son bir saldırıyı göze alıyor.
Üvey baba, yeni ailesi için çok önemli bir yemek elde etti.
Belki de o kadar kötü değildir.
Gibonlar genellikle üvey çocuklarına şaşırtıcı bir şefkat gösterir.
Kim bilir?
Bir gün onların desteğine de ihtiyacı olabilir.
Uzun vadeli bir strateji fayda getirebilir.
Çoğu insansı 40'lı yaşlara kadar yaşar.
Aile hayatları da karmaşık bir hâl alabilir.
Özellikle de en büyük insansı için.
Bir dağ gorili.
Gümüş sırtlı bir goril
ve ailesinin reisi.
Çok da geniş bir aile.
Dört eş…
…üç ergen…
…iki bebek…
…ve huysuz bir dede.
Baba, köpek dişleriyle donanmış…
…200 kiloluk bir yarma.
Buna rağmen, şaşırtıcıdır ama nazik de bir dev
ve neredeyse tamamen vejetaryen.
Bu ormandaki en kolay seçenektir bu.
Ne zaman acıksalar
tek yapmaları gereken ağaca doğru uzanmak.
Salata kâsesinde yaşamak gibi.
Ama bu kadar sebze yiyince
sindirmesi de vakit alır.
Dağ gorilleri günün en az üçte birini dinlenerek geçirir.
Ya da dinlenmeye çalışarak.
Sinekler tam bir baş belasıdır.
Çocuklarsa daha da beter.
Sert erkek imajına rağmen
babanın yumuşacık bir kalbi vardır.
Ama bazen
sevdikleri için
savaşmak zorunda kalır.
İşte o zaman boyutu
büyük önem kazanır.
Bir rakip
ve sürüsü.
Babanın kaybedecek çok şeyi var.
Eşleri çalınabilir,
çocukları öldürülebilir.
Bir kavga onun hayatına bile mal olabilir.
Bazen bir güç gösterisi
düşmanları caydırmaya yeter.
Baba onları uzaklaştırmaya çalışıyor.
Ama rakibin desteği var.
Tüm ailesi.
Rakip taarruza geçiyor.
Babanın zayıflık göstermek gibi bir lüksü yok.
Rakip geri çekiliyor.
Baba
sevdiği aile hayatına dönebilir artık.
En iyi, dokunarak ifade edilen
bir sevgi.
Tımar, insansı toplumunu
bir arada tutan sıkı bağdır.
Dostluk ve iyilik göstergesi olarak
görülebilir.
Büyük bir ihtimam ve dikkatle yapıldığında…
…mutluluk hormonlarının salgılanmasına neden olur.
İnsansılar buna
ve yarattığı dostluğa büyük istek duyar.
Bu yüzden bir insansı türünün hayatının çoğunu
yalnız geçirmesi şaşırtıcıdır.
GUNUNG PALUNG ENDONEZYA
Bir Borneo orangutanı.
Sadece tamamen olgunlaşmış erkeklerde
bu yanak çıkıntıları vardır.
Uzun çağrılarını yönlendirmesine
yaradığı düşünülüyor.
Ormanın dört bir yanına dağılmış
diğer orangutanlara sesleniyor.
Bazı bilim insanları,
orangutanların bir zamanlar goriller gibi yakın yaşadığına inanıyor.
Bu yanak çıkıntılı erkekler de
gümüş sırtlıların yaptığı gibi bir dişi grubunu koruyor.
Sonrasında, yaklaşık dört milyon yıl önce
iklim değişti.
Ağaçlar artık her yıl meyve vermiyordu.
Birçok hayvan açlıkla karşı karşıya kaldı.
Orangutan aileleri
yeterli yiyecek bulmak için
bölünüp dağıldı.
Artık yalnız yaşıyorlar.
Ama tamamen de değil.
Bu yavru daha bir aylık.
Sekiz yıl boyunca annesiyle kalacak.
Bizim dışımızdaki tüm insansılar içindeki en uzun çocukluk süresi.
Hayatta kalmanın tüm sırlarını öğretmek uzun zaman alır.
Hangi çiçekler yenebilir…
…çürümüş odundan termitler nasıl çıkarılır…
…ve zor zamanlarda, meyve veren ağaçlar nerede bulunur gibi.
Erkeğin çağrısı cevapsız kaldı.
Başka bir orangutanla karşılaşmadan
günler, hatta haftalar geçirebilir.
Hislerini tam olarak bilen kimse yok.
Ama belki de arada bir,
insansı genlerinin derinliklerinde
bir arkadaşının dokunuşunu arzuluyordur.
Ancak en sosyal insansıların bile
yalnız kalmayı seçtiği
zamanlar vardır.
Bugün anne ve yavrusu,
bölgelerinin sınırına yakın bir yerde
huzur ve sükûnet buldular.
Şempanze toplumunun
stresinden uzaktalar.
Bir sınır devriyesi.
Komşu gruptan erkekler.
Alarm durumu.
Sessizlik.
Daha fazla meyve ağacının
kontrolünü ele geçirme görevindeler.
Bunu başarmak için de öldürecekler.
Yavrulara da kıyacaklar.
Anne, bir terslik olduğunu anladı.
En iyisi ses çıkarmamak.
Kıl payı kurtuldular.
Savaş, bizimki kadar şempanze hayatının da bir parçası.
Ama en yakın akrabalarımızın hepsi bu kadar saldırgan değil.
Kongo Nehri'nin hemen üstünde,
DNA'mızın neredeyse yüzde 99'nun aynı olduğu bir insansı var.
WAMBA DEMOKRATİK KONGO CUMHURİYETİ
Şempanzeler gibi
cüce şempanzeler de büyük topluluklar hâlinde yaşar.
Cüce şempanze erkekleri de diğerlerini korkutmak için
güç gösterileri yapar.
Bu erkek çok agresif davranıyor.
Dişilerin de canına yetti artık.
Cüce şempanzeler arasında
en güçlü ittifakı dişiler kurar.
Bu da onları güçlü kılıyor.
Dişi şempanzelerin aksine
erkekler tarafından yönetilmezler.
Bu cüce şempanze yavrusu
annesi tarafından zorbalardan korunacak.
Savaşa girme ihtimali de pek yok.
Cüce şempanze toplulukları arasındaki münasebetler
çoğunlukla barışçıl geçer.
Şempanzelerden çok farklıdırlar.
Ve kimse nedenini bilmiyor.
Bu yavru şempanze büyüdükçe
genç cüce şempanzelerin asla korkması gerekmeyen tehlikelerle karşılaşacak.
Ama gerçek bir insansının yapacağı gibi elinden geleni yapıyor.
Kim bilir?
Bu, onlarca yıl sürecek güzel bir dostluğun
başlangıcı olabilir.
Ama hem onların
hem de tüm familyanın geleceği
en güçlü
insansının ellerinde.
Yabani kuzenlerimizi öldürüyoruz.
Onları kafese tıkıyoruz.
Yuvalarını yok ediyoruz.
Ama böylesine zorluklara rağmen
insansılar bizi
hâlâ şaşırtabiliyor.
BOSSOU GİNE
İnsan yerleşimleriyle çevrili,
neredeyse bir düzine futbol sahası genişliğinde
ıssız bir orman alanı.
Sıra dışı bir
şempanze grubuna ev sahipliği yapıyor.
Neredeyse her gün
bizim dünyamıza girmek zorunda kalıyorlar.
Şempanzelerin bizi nasıl algıladığını ancak tasavvur edebiliriz.
Tedbirli olmak için çok geçerli sebepleri var.
Ama ucunda büyük ödüller de var.
Şeker açısından bu kadar zengin olan yetiştirilmiş meyvelerin tadı
inanılmaz güzel olmalı.
Bu şempanzeler, insanların arasında gizlice hareket etmeyi…
…ve bu zorlu yeni dünyadan en iyi şekilde faydalanmayı öğrendi.
Palmiye meyvesi.
En iyi kısmı, protein ve kalori açısından zengin iç çekirdeği.
Ama bir sorun var.
Sert bir kabukla çevrili.
Ona ulaşmak ustalık ister.
Kabuklu yemiş kırmak bize basit görünebilir
ama hayvan davranışları açısından
devrim niteliğindedir.
Bu özellikleri, insansıları alet kullanan seçkin bir grubun en zirvesine taşıyor.
İnsansılar yuva yapar.
Şemsiye yapar.
Çubuk.
Mızrak bile.
Bossou'daki bu gruba
ender rastlanır.
Ekinlerimizden faydalanmak için birden fazla araç geliştirdiler.
Çekiçlerin ve örslerin yanı sıra
bunu da icat ettiler.
Bir havan.
Yenmesi daha kolay olsun diye palmiye özünü ezmekte kullanıyorlar.
Bu topluluğa özgü bir davranış.
Diğer şempanze topluluklarına büyük zarar veren
kaçak avcı tuzaklarını devre dışı bırakmayı bile öğrendiler.
Ancak bu büyük başarılara rağmen sayıları azalmaya devam ediyor.
Sadece yedi Bossou şempanzesi mevcut.
Grupta kalan tek genç, çaresiz bir şekilde
oyun arkadaşları arzuluyor.
Pascal Goumi bu bölgede yaşıyor
ama bir tehlike arz etmiyor.
Bir saha araştırmacısı olarak bu şempanzeyi doğduğundan beri tanıyor.
Arkadaş olduklarını söylemek yalan olmaz.
Dostluk, insansı başarısı için o kadar önemlidir ki
türler arası sınırların bile ötesine geçebilir.
Ama artık gezegene
insanlar hükmediyor.
Dostlarımız olan insansılara
çok az yer bıraktık.
Ve onlara bakmakla yükümlü olduğumuzu unuttuk.
Sonuçta bu,
bizim de ailemiz.
Alt yazı çevirmeni: Verda Tuna