Inuubos ng kalakalan ng mga alipin ang Kanlurang Gitnang Aprika.
Libo-libo ang isinasakay sa mga barko patungo sa mga banyagang dalampasigan,
para hindi na muling makita ang kanilang tahanan o pamilya.
Si Njinga, Reyna ng Ndongo, at ngayon ng Matamba,
ay lalaban hanggang sa kaniyang huling hininga para ipaglaban ang kaharian niya.
Huwag silang hayaang makatakas!
Sige. Tumakbo lang kayo.
Kayo naman ang tatakbo.
Pero walang kapayapaang hatid ang tagumpay.
Makalipas ang apat na taon, bihag pa rin ng mga Portuges ang kapatid niya.
Ang kapalit ng kanilang kalayaan
ay papasukin ni Njinga sa mga ruta ng pag-aalipin ang mga Portuges.
Hindi siya pumayag.
Mahusay ang nagawa mo kahit wala kami, kapatid.
Kambu?
Kambu!
Sugo siya ng gobernador.
Pinasama nila siya sa 'kin dala ang mensahe para sa 'yo.
Ibinalik ko na ang iyong kapatid.
Ngayon, buksan niyo na ang mga pamilihan ng alipin.
Bihag ninyo pa rin ang kapatid kong si Funji.
Hangga't hindi siya malaya,
walang mga pamilihan ng alipin.
At... walang kapayapaan nang wala ang kapatid ko!
Layas!
KUTA NG MASSANGANO
Ama sa Langit...
Nakakulong sa kuta ng mga Portuges si Funji,
sa Kuta ng Massangano.
KUTA NG MASSANGANO
Pero kahit bihag,
pinatutunayan niya ang mahalagang papel niya kay Njinga.
Humayo ka, anak, at huwag nang magkasala.
IKA-12 TAON NG PAGKABIHAG NI FUNJI
Nais kong magkumpisal.
Tahanan ito ng Diyos.
Hayaan mo siyang magkumpisal.
Bilisan mo.
Banal na Ina, ipanalangin mo kami.
Banal na Ina ng Diyos...
ipanalangin mo kami.
Banal na Ina ni Kristo...
ipanalangin mo kami.
Samakatuwid, isang espiya ni Njinga si Funji.
Nag-iiwan siya ng mga sulat sa kapilya
na kinukuha ng grupo ng mga mensahero,
at dinadala sa kaniyang kapatid.
KAMPONG PANDIGMA NI NJINGA SA DEMBOS
Kinumpirma ni Funji ang hinala natin.
Malaki ang problema ng mga Portuges.
Nakuha sa kanila ng mga Olandes ang Luanda.
Maaaring mabuti ito para sa atin.
O hindi.
Si Njinga Mona na mandirigmang Imbangala, pangunahing heneral at tagapayo ng Reyna.
"Anak ni Njinga" ang ibig sabihin ng kaniyang pangalan,
na siyang tingin ni Njinga sa kaniya.
Maaaring maging kaibigan ko ang kaaway ng aking kaaway.
Subukan nating makipag-ugnayan.
Tingnan kung posible ang pakikipag-alyansa.
Kung mamarapatin ng mga ninuno, gagamitin ko ang mga Olandes
para tuluyang mapabagsak ang mga Portuges.
Noong 1641, dumating ang mga Dutch.
Sila na ang pinakamalakas na puwersa no'ng panahon na 'yon sa Atlantiko.
May monopolyo ang mga Portuges sa kalakalan ng mga alipin sa Aprika
nang mahigit isang siglo.
Pero kasama na ngayon ang France, Britanya, at ang Netherlands
at gusto nilang makihati.
Sa pamantayan ngayon, hindi mailalarawan ang kita na nakukuha rito.
Sa ekonomiya pa lang ng mga sakahan,
pinalalaki na nito ang yaman ng mga kaharian sa Europa.
Pumupunta na ang lahat sa Aprika
para anihin ang Itim na ginto, na kung saan, ito ang mga tao
upang maitayo nila ang Amerika at iba pang ekonomiya gamit ang libreng trabahador.
Ano?
Dinala ba nila ang mga dayuhang 'to para lumaban kasama natin o...
kailangan pa rin ba nating maging laging handa?
Malalaman lang ng babae kung sino ang gusto niya
kapag sumiping na siya sa dalawang lalaki.
Kapag nakipagsayaw ka sa kalaban mo...
huwag kang pipikit.
Dapat makipagkita ka sa mga taong 'to sa lugar ng kapangyarihan...
at kagalingan.
Sa aking trono.
Bilang babaeng Hari.
Tama.
Tapos na ito kung ganoon.
Alisin natin ang pagdududa ng mga bagong dayuhan na ito kung sino ako.
Ang pinunong hindi nila isawalang-bahala.
Papasukin niyo sila.
Sa tingin ko, malaking pagbabago 'to sa isang banda,
dahil kinikilala ni Njinga
na maaring makatulong sa kaniya nang husto ang tunggalian ng mga taga-Europa.
Maupo kayo.
Nabalitaan namin na hawak niyo na ang Luanda.
Binabati ko kayo.
Salamat.
Mabuti sigurong inumin namin ang alak na inyong gusto para magdiwang.
Masyadong mabait ang Reyna.
Siguro mamaya na lang.
Kapag tapos na tayong mag-usap.
Pagkatapos ng trabaho.
Talagang matatalino ang mga Olandes.
Buweno.
Nasakop niyo na ang Luanda.
Ano'ng susunod para sa nakatatakot 'yong hukbo?
- Ano ang ibig mong sabihin? - Sa pareho nating kaaway,
ang mga Portuges?
Gaano niyo kagusto silang mawala?
Marami kaming narinig na kuwento tungkol sa dakilang si Njinga,
na hindi kailanman nakuha ng mga Portuges ang pakikipagkaibigan o kapayapaan.
Hindi kilala ng lupaing 'to ang pakikipagkaibigan o kapayapaan
mula nang tumapak dito ang mga Portuges.
Kami ang mga taong ipinanganak na nanganganib nang maubos.
Kaya gusto kong mawala sila.
Pareho tayo ng gusto kung ganoon.
Parang ganoon.
"Parang ganoon."
Ibig kong sabihin, narito kami para sa kalakalan,
pero alam ng lahat na matapang na hinarang ni Njinga ang mga Portuges mula sa...
masasabi kong mga...
mahahalagang ruta papunta sa pangunahing mga pamilihan.
Mga pamilihan ng alipin.
Narinig ko rin ang pagsakop niyo sa mga sakahan ng mga Portuges
mula sa Amerika hanggang sa mga baybayin nito.
Mga lupaing sumisigaw
para sa mga baling likod ng mamamayan namin sa pag-aararo.
Tama ba ako?
Maraming alam ang Reyna.
Bago ko pag-isipan ang gusto niyo...
dapat ko munang makuha ang kailangan ko.
Ilang beses ko ng pinagdaanan 'to sa mga Portuges.
Mga pangako, panunumpa, binali, walang saysay--
Hindi kami ang mga Portuges.
Ngunit, pareho ang pagkauhaw niyo sa mga alipin.
Ano ang kailangan mo?
Mga kawal at mga armas. At higit sa lahat...
Pagkilala.
Na kung papayag akong makipagtulungan sa inyo,
kikilalanin niyo ako bilang maharlikang babaeng hari.
At hindi bilang nasasakupan niyo.
Pero marahil, masyadong mabigat na trabaho 'yon...
para sa araw na 'to.
Oras na siguro para sa alak na 'yon.
Tama?
Hindi talaga nag-alinlangan si Njinga sa pagkasuklam niya sa mga Portuges
at mga Dutch ang pinakamadaling paraan para labanan ang kanilang puwersa.
Magkaiba ang mga Dutch sa mga Portuges
dahil hindi nila gustong sakupin ang Ndongo na kaniyang kaharian.
Talaga bang hahayaan mo ang mga Olandes na magkaroon ng mga pamilihan ng alipin?
Kailangan kong makipag-usap sa kanila.
Alam ko kung ano'ng nakita ko pabalik dito.
Mga nayon na wala ng tao.
Inubos ng mga Portuges.
Walang itinira kahit isa.
Na parang pinamumugaran na lang ng masasamang espiritu.
Ganoon ba ang kahihinatnan nating lahat?
Siyempre hindi, Kambu.
- Bakit mo itinatanong 'yan sa akin? - Kung ganoon,
bakit ka pa nakikipag-usap sa kanila?
Kahit ngayon, walang duda na alam natin
na pareho sila ng gusto ng mga Portuges.
Dahil ang mga Portuges pa rin ang pinakamalaki nating kaaway!
At ang mga Olandes na lang ang pag-asa natin para matalo sila!
Na makitang muli si Funji!
Kailangan tayo ng mga Olandes.
May kalamangan tayo roon.
At kung walang 'yon, walang pag-asa.
Ang pinakamahuhusay nating mamamayan
ay patuloy na kukunin sa mga lupain natin.
May naaalala ka bang panahon
na hindi mo kailangang maging handa habang natutulog?
Wala.
Kailangan nating gawin ang lahat...
para mabuhay at lumaban ng isa pang araw.
Kung papayag ang mga Olandes na lumaban kasama natin
at kikilalanin ako bilang kapantay nila,
magkasama nating mapapaalis ang mga Portuges.
At hindi na nila ako isasawalang-bahala.
Patuloy ang pag-atake ni Njinga sa mga Portuges.
Malaki ang epekto niya sa kalakalan ng mga alipin sa Atlantiko.
Kung saan, sa kasagsagan nito,
nagpapadala ang mga Portuges ng
nasa 10,000 hanggang 13,000 na inaliping mga tao kada taon,
bumaba 'yon at halos wala na.
At sa huli, galit na galit ang Hari ng Portugal
sa malaking perang nawawala sa kaniya,
kaya nagsugo siya ng gobernador para harapin si Njinga.
Siya si Souto-Maior.
Bumuo siya ng malaking puwersa noong 1646,
ang pinakamalaking kinaharap ni Njinga.
Dumeretso ang mga Portuges sa kampong pandigma ni Njinga
sa rehiyon ng Dembos.
Marami pang parating, Mahal na Reyna!
Pinaliligiran nila tayo!
Umatras tayo sa gubat! Dali!
Kailangang tumakas ni Njinga at iwan
ang marami sa mamamayan niya, kasama ulit ang kapatid niyang si Kambu.
Hindi ganito ang pagpasok sa tahanan ng maharlika.
Pangahas ka!
Pakiusap! Ako...
Hindi!
Nang nalaman ng mga Portuges na matagal nang espiya si Funji,
talagang galit na galit sila.
Kaya nagpasya silang ipakita kay Njinga
na "hindi ka mananalo sa laban na ito.
Dudurugin ka namin."
Muling kumilos ang mga hukbo ni Njinga,
nang mabalitaan nila ng pagdukot kay Kambu, at pagpaslang kay Funji.
Paano tayo magpapaalam kung walang mga labi?
Makakabalik ba siya kung walang katawan?
Isa na siyang ninuno ngayon.
May espiritu na muli tayo...
ng isang maharlika, matapang na mandirigma na nagbabantay sa atin.
Magpakatatag ka.
Walang pangyayaring hindi nagmula sa mga diyos, Njinga.
Paano kung ganoon din ang gawin nila kay Kambu?
Hindi ko rin kayang mawala siya. Hindi ko kaya.
Hindi ko kaya!
Alam ko...
na masakit.
Hindi puwedeng mawala rin siya.
Nakababatang kapatid niya 'to
na dapat niyang protektahan sa buong buhay nila.
Marahil matinding pagsisisi ang nararamdaman niya
sa kawalan niya ng kakayahang maging ligtas at maprotektahan si Funji.
Bantayan mo kami, Funji.
Hindi masasayang ang sakripisyo mo.
Ngayong patay na si Funji,
mas kailangan ni Njinga ang mga Dutch para mailigtas si Kambu,
at kailangang mapirmahan nila ngayon ang kasunduan.
Ikinulong ng mga Portuges si Kambu sa Kuta ng Massangano.
Walang mga armas si Njinga para subukang magligtas nang mag-isa.
Bilang bahagi ng kasunduan, gusto kong makuha ang Kuta ng Massangano,
nangangahulugang kailangan ko ng mga hukbong Olandes, mga bala, at mga baril.
Bakit napakahalaga ng kutang 'to sa 'yo?
Bakit napakahalaga ng kutang 'to?
Ang Masanggano ang pinakahuling kuta ng mga Portuges,
kung hindi man, ang pinakamalakas nila.
Sa katunayan, napakahalaga ng posisyon nito, kung babagsak 'to ngayon,
matatapos ang mga Portuges, malapit na sila katapusan nila.
Bakit napakahalaga nito sa akin? Hay naku, ginoo.
Dapat napakahalaga rin nito sa 'yo, hindi ba?
Oo, alam ko.
Pero, ang kasunduan na gaya nito sa isang...
Babaeng Hari ng Ndongo.
Sabihin na lang nating masalimuot 'to.
Hindi pa ito kailanman nagawa.
Pasensiya na, pero hindi ako sigurado kung posible ito.
Ibig sabihin, hindi imposible.
Ibig sabihin kung posible ito, wala akong ipinapangako,
pero kung oo...
Malaki ang nakataya rito.
Gaano kalaki?
Gusto namin ng mas maraming alipin.
Ano ang sinabi ko?
Mga ahas. Lahat sila.
Hindi na mabilang na mga mamamayan ko ang kinuha ninyo.
Gusto naming makapasok sa mga pamilihan ng alipin ng mga Portuges,
nang hindi sila nakikialam.
Gusto ng mga Dutch na hayaan sila ni Njinga na samantalahin
ang sistemang pang-aalipin ng mga Portuges mula sa mga ruta hanggang sa pamilihan.
Naipakita niyang madali niyang maisasara iyon.
Kaya ngayon, kailangan nila ang pakikipagtulungan niya.
Gusto kong nasa kasulatan 'to,
ibig sabihin, opisyal ninyong kikilalanin ang posisyon ko
bilang malaya at lehitimong pinuno ng Ndongo at Matamba.
Ang maharlika na inyong kapantay at kasama...
sa laban na 'to kontra sa mga Portuges at sa lupaing ito.
Gaya ng sabi ko...
malaking kahilingan 'to.
Para tumbasan ang malaking kapalit na gusto niyo...
gaya ng sabi mo.
Pumirma si Njinga ng pormal na kasunduan sa mga Dutch.
Pumayag siyang ibigay ang kalahati sa mga bihag na dinala niya sa digmaan,
na puwede nilang alipinin at gamitin sa kanilang mga sakahan.
Bilang kapalit, pumayag ang mga Dutch na suportahan si Njinga,
sa militar at politikal na aspeto.
Kompromiso 'to.
Paano mo poprotektahan ang mga tao sa panahong puno ng pang-aalipin,
kung saan laganap sa lahat ang pagkaalipin at pang-aalipin?
Kung saan ang karahasan ng kolonisasyon ay nagbubunga ng mga inaliping tao
o kaya ng mga matagumpay na labanan 'to sa pakikipag-alyansa
sa mga puwersang Europeo na nang-aalipin.
Si Njinga, sa tulong ng mga sundalong Dutch,
ay nagplano ng pagsalakay sa Massangano upang iligtas si Kambu.
Makalipas ang dalawang linggo, isang araw na lang at sasalakay na sila.
Mabuhay ang ating Reyna.
Mabuhay. Bakit ka narito?
Puwede ba ninyo kaming iwan?
Nagpadala sila ng malaking pangkat mula Lisbon upang labanan ang mga Olandes,
kailangan na ng mga kaibigan natin ang mga sundalo nila.
Ano'ng ibig mong sabihin?
Kahit ang mga nandito?
Lahat sila para depensahan ang Luanda.
Hindi ba ito makapaghihintay?
Isang araw na lang at sasalakay na tayo sa Kuta
at mapalaya si Kambu, hindi nila...
Hindi 'to maaari!
Sa tingin, wala ng ibang pagpipilian.
Sa mga ulat,
masyadong marami ang mga Portuges na dumadaong sa Luanda.
Hindi.
Tawagin mo ang Nganga.
Marahil may ibang paraan ang mga ninuno.
Hindi tayo puwedeng umatras lalo na't ganito na tayo kalapit.
Napakalayo niya. Wala ng oras na mapapunta siya.
Sabihin mo sa kanilang bigyan ako ng isa pang araw.
Isang araw pa.
At ako mismo ang pupunta
kasama ang mga hukbo natin at ang sa kanila upang lumaban.
Pero nangako tayong tutulungan sila.
Oo. Pero hindi ngayon.
Bukas.
Sa tingin ko, hindi na nila mahihintay ang bukas, Mahal na Reyna.
Kapag nawala sa kanila ang Luanda,
mawawalang-saysay din ang makakamtam natin ngayon!
Kailangan na nila ngayon ang kanilang mga hukbo.
Kailangan nating pumili.
Sabihan ang mga kawal na umalis na.
Pero kapag natapos na ito...
babalik tayo, gaya ng pangako, upang iligtas si Kambu.
Nang makabalik si Njinga sa Luanda,
nakita niya ang huling barko ng mga Dutch, naglalaho papalayo.
Kontrolado na ulit ng mga Portuges ang siyudad.
Nakakapanlumo kay Njinga na biguin ng mga Dutch.
Napagtanto niya na kung wala ang kanilang suportang militar,
mas magiging mahirap sa kaniya na matalo ang mga Portuges.
Hindi ang pakikipaglaban ang problema, may tulong man o wala ng mga Olandes.
Tinik pa rin ako sa landas nila pero wala pa rin sa atin si Kambu.
Tila desidido silang ikulong si Kambu kahit ano pa ang gawin natin.
Kaya patuloy tayong lumaban hanggang wala na silang pagpilian.
Malakas ka pa rin tulad noong maupo ka sa trono.
Hindi pa ako imortal,
at ganoon din si Kambu.
At kailangan ko siya para pumalit sa akin kapag wala na ako.
Nakita namin silang nagtatago sa kapilya.
Ikaw, Kilala kita, hindi ba?
Ano ang ginagawa mo sa Wandu, kaibigan?
Kaibigan?
Nasa mga Heswita ka na ba ngayon?
Hindi sila mga Heswita. Mga Kaputsino sila.
Ano ang pagkakaiba? Lahat sila nagsisilbi sa mga Portuges.
Hind namin kaibigan ang mga Portuges. Sa Roma sila may pananagutan.
- Sa Roma? - Hindi sa Lisbon.
Oo. Sa Papa.
Lahat ng Katoliko, sa Papa may pananagutan.
Kahit ang Hari ng Portugal.
Kita mo, 'di ko pa rin nakalilimutan lahat ng itinuro mo sa 'kin sa binyag ko, ano?
Salamat sa Diyos kung ganoon, Reyna Njinga.
Totoong lahat ng Katoliko, sa Papa may pananagutan.
Kung ganoon, bakit hindi ang Papa ang pugutan natin ng ulo sa halip na ikaw?
Dahil buntot ka lang naman ng ahas,
at siya ang ulo.
Njinga Mona, tigilan mo ang pananakot sa mga bisita natin.
Walang mangyayaring pamumugot ngayon.
Asikasuhin niyo ang mga bisita.
Ngayon na.
Ano?
Siguro, masyado nang matagal ang paghahabol natin sa buntot.
Sa tingin ko, tama si Njinga Mona.
Sa panahong ito ng kahirapan, kailangan ko ang tulong mo, ang paggabay mo.
Amen.
Sana hindi kita naistorbo, kaibigan.
Hindi. Hindi naman.
Ang makita ka...
naalala ko ang pagbinyag sa 'kin, matagal na panahon na ang nakalipas.
Isang pinagpala at 'di-malilimutang araw 'yon.
Tungkol lang naman sa trabaho 'yon.
Nagbibiro lang ako.
Totoong hindi 'yon malilimutan.
Hindi na 'ko magpapaligoy-ligoy pa.
Kailangan ko ang pagkilala sa akin ng Papa bilang totoong pinuno ng Ndongo.
Kapag kinilala niya ako,
kailangan ding gawin 'yon ng mga Portuges.
Pagsuway sa Papa na hindi 'yon gawin.
Na hindi nila gagawin.
Kailangan ko ang tulong mo at ng mga kaibigan mong Kaputsino
para makuha ang pagkilala niya.
- Hindi 'yon madali. - Alam ko.
Paano natin gagawin?
Katibayan ng pag-anib.
Hindi lang ikaw.
Pati ang buong Ndongo.
- Ang mga pamamaraan niyo-- - At ang kultura namin.
Kailangan ko ang Papa.
At kailangan ko ang tulong mo na makuha ang tiwala niya.
Tutulungan mo ba ako...
at ng mga kaibigan mong Kaputsino.
Pumayag si Padre Zelotes na tulungan siya.
Kaya nagsimulang magpadala ng mga sulat si Njinga sa Papa.
Sinabi niyang handa siyang bumalik sa Kristiyanismo.
At hiniling niya ring pumunta ang mga tao, pumunta ang mga misyonero
at binyagan ang mga mamamayan niya, at ipinakilala ang Kristiyanismo
sa kaniyang kaharian.
Habang naghihintay siya ng sagot mula sa Papa,
sinamantala ng mga Portuges ang desperasyon ni Njinga
na mabawi ang kapatid niyang si Kambu.
Nagpadala sila ng sugo ng simbahan para talakayin ang pagpapalaya sa kaniya.
Gusto ng mga Portuges na itigil mo ang pakikipagdigma,
kung nais mo pang makitang muli ang kapatid mo.
"Pakikipagdigma".
Tingnan mo nga naman.
Ang hinihiling ko lang...
ay ibalik niyo ang kapatid ko,
ang tagapagmana ko,
at huwag kaming pakialaman.
Kung ginawa niyo 'yon, wala nang digmaan.
Kailangan naming makitang pagtigil niyo sa paganong pamumuhay.
Kailangan namin ng katibayan ng pag-anib mo sa Kristiyanismo.
Pati na ng mga mamamayan mo.
Pangahas ka.
Patapusin mo siya.
At...
At ano?
Humihingi rin ng 200 alipin si Gobernador Chichorro
bilang bayad ng mabuting pakikisama.
Kasabwat ang Simbahang Katolika ang kalakalan ng mga alipin.
Sa tingin ko, hindi pa tayo
nakapag-usap nang masinsinan sa kung gaano kalaki ang papel
na ginampanan ng simbahan sa kalakalan ng mga alipin
at ang kayamanang dala nito sa pagpapaunlad ng Simbahang Katolika.
Para lang malinaw.
Hinihingi mong...
talikuran namin ang aming mga ninuno,
itapon ang aming kultura,
na nakagawian namin mula kapanganakan,
at para saan?
Sa isang Diyos...
na hindi namin masambit ang pangalan,
na hindi namin kayang salitain ang wika?
At dagdag pa sa lahat ng 'yon,
humihingi ka...
ng 200 pang mga alipin sa kabila ng libo-libo...
libo-libo...
na nakuha na niyo.
Ganoon ba 'yon?
Sapat na ba 'yon?
Nagpapahayag ng pag-ibig at awa ang Kristo niyo.
Nasaan ang sa 'yo?
Hindi ako magbibjgay ng 200 pang mga alipin.
Ako...
Sapat na... ang binigay namin!
Para mabawi si Kambu, pumayag si Njinga sa ilang tuntunin ng mga Portuges,
pero hindi siya pumayag sa hinihiling nilang 200 mga alipin,
na parang pinagkaila sa kanila
ang halos kalahating milyong dolyar kung sa pera sa kasalukuyan.
MATAMBA MAKALIPAS ANG 2 TAON
Para kumbinsihin ang Papa na kilalanin siya,
nagpatayo ng mga simbahan si Njinga sa kaharian niya,
at nagsagawa ng malawakang pagbibinyag sa nasasakupan niya.
Nasaan siya?
Dahil nagkasundo sa ilang tuntunin,
pinalaya ng mga Portuges si Kambu,
pero hindi pa kinikilala ng Papa si Njinga na isang malayang Kristiyanong hari.
Hayun siya.
Kambu!
Salamat, aking mga ninuno.
Tingnan mo nga naman.
Ang munti kong kapatid.
Sino ang tinatawag mong munti?
- Kambu! - Kambu!
Salamat.
Magaling sumayaw si Ongoyo.
Sana narito si Funji para makita 'to.
Pati si Ama.
Narito sila.
Palagi tayong sinasamahan ng mga ninuno natin.
Alam mong hindi naging madali...
ang hayaan ang lahat ng 'to...
ang kaugaliang Katoliko sa mga mamamayan natin.
Para makumbinsi ang Papa.
Para masiguro ang kapayapaan.
Para matiyak ang pag-upo mo sa trono...
at ang kinabukasan ng mga mamamayan natin.
Wala akong ginawa na walang gabay ng mga ninuno natin.
At lalong hindi ko ginawa 'yon para sa sinumang puti,
gaano man kalakas ang tingin niya sa sarili niya.
Alam ko.
Dahil hindi ako laging narito.
Huwag kang magsalita nang ganyan, Njinga.
Kapag wala na ako...
Alalahanin mo ang lahat ng nangyari para makarating dito.
Pagsikapan mong protektahan 'to.
Paano kung hindi ako sapat?
Basta't kasama natin ang mga ninuno,
higit pa tayo sa sapat.
Hindi tayo mag-iisa.
MAKALIPAS ANG LIMANG TAON
Sinuyo ni Njinga ang Papa
ng sunod-sunod na mga sulat nang maraming taon, isang dekada.
Hanggang sa matanggap niya ang sulat na nagbigay-patunay sa kaniya
na kinikilala na, oo, isa kang Kristiyanong estado sa Aprika,
at kailangang kilalanin 'yon ng mga Portuges.
Naniniwala akong kapayapaan ito.
Kapayapaan sa wakas.
Dahil kahit ang mga pinakamahuhusay na mandirigma,
ay kailangan ding ibaba ang sandata pagdating ng oras,
kahit sa lugar ng labanan, na marangal na kamatayan para sa mandirigma,
o sa kaso ni Njinga, sa kaniyang trono,
kung saan siya mamamatay.
Nang nasa hangganan na ng kaniyang buhay si Njinga,
sumabog na ang kalakalan ng mga alipin.
Halos wala nang bansa,
kakaunti na lang, na hindi sangkot sa kalakalan ng mga alipin,
ang hindi nananalasa sa kontinente ng Aprika
mula sa milyon-milyong mga inaliping Aprikano.
Hindi niya 'yon malalabanan. Hindi kayang labanan ang buong mundo.
Si Njinga lang ang tanging Aprikanong pinuno na kinilala
ng mga pinunong Europeo na nasa katungkulan bilang babaeng hari.
Ina ng isang bansa si Njinga.
Pero mahal niya ang kaniyang bansa
at para doon, marami siyang sinakripisyo.
Pero tiniyak ng mga sakripisyong 'yon,
ang kalayaan ng kaharian niya
habang nilamon ng imperyalismo ang ibang bahagi ng Aprika.
Kailangan pang maibahagi ang kuwento namin,
dahil karaniwang hindi kami ang nagkukuwento ng mga ito.
Ikinuwento ito ng iba para sa amin.
Bilang babaeng Angolan
na konektado sa Archives,
narinig ko ang kuwento ni Njinga,
at hanggang ngayon, hindi 'to nawala sa 'kin.
Emosyonal 'to.
Mahalaga...
at sa Angola...
sa mundo.
Patuloy na nabubuhay si Njinga.
Para sa akin, marahil isa siya sa mga pinakamahusay na babaeng mandirigma
at babaeng pinuno na nakita ng mundong 'to.
Sa hangganan ng buhay ni Njinga,
natupad ang lahat ng ipinaglaban niya.
Tiniyak niya ang isang ligtas at malayang kaharian para sa mga mamamayan niya.
Nagpatuloy ang maharlikang angkan dahil sa mga sakrispisyo niya,
una, ang kapatid niyang si Kambu,
pagkatapos, tatlo pang babaeng hari ang nagpatuloy na mamuno sa Matamba.
Tulad ng karamihan sa Aprika,
nasakop kalaunan ng puwersang Europeo ang kontinente.
Bumagsak din ang Ndongo sa mga Portuges at nakilala bilang Angola.
At tulad ng mga kuwentong pangangaso na isinalaysay ng nangangaso,
nabawasan ang kahusayan ni Njinga, nabaon ang kaniyang kuwento.
At noong 1960,
muling inangkin si Njinga ng bagong henerasyon ng mga taga-Angola,
na ipinaglalaban ang kalayaan,
bilang simbolo ng pagtutol, ng pag-asa, ng isang pag-aalsa.
Isang makapangyarihang mandirigma, at reynang Aprikano,
na ang kuwento ay nararapat na isalaysay.
SA ANGOLA PA LANG, ANIM NA MILYONG INALIPING TAO ANG INALABAS NG BANSA
SA PAGITAN NG 1525 AT 1866
MATAPOS ANG MAHABANG PAKIKIPAGLABAN PARA SA KALAYAAN,
NAGWAKAS NOONG 1975 ANG PANANAKOP NG MGA PORTUGES SA ANGOLA.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni Salve Canale