NETFLIX — SERIAL ORYGINALNY
PRAWDA
Czym jest prawda?
Uroczyście przysięgam…
W dzieciństwie uczymy się, że pewne fakty nie podlegają dyskusji.
Ale dla tyranów działających w świecie pełnym chaosu prawda…
jest często niewygodna.
ZMARŁY W DRODZE
Prawda to kłopot dla autokratów i dyktatorów,
ponieważ zachęca do dyskusji.
Prawda sugeruje, że możemy kwestionować to, co słyszymy.
Niewielu tyranów walczyło z prawdą tak nieustępliwie jak ten człowiek:
Józef Stalin…
JÓZEF STALIN DYKTATOR ZSRR W LATACH 1929–1953
…który za pomocą propagandy, dezinformacji i innych sztuczek utrzymywał władzę
nad Związkiem Radzieckim.
Stalin dał ludziom fundamenty ich rzeczywistości.
To proste: jeśli coś leży w interesie Rewolucji, jest prawdziwe.
Opanowawszy zasady z księgi, kontrolował życie obywateli…
Nie ma już tzw. wolności jednostki.
…a także ich umysły.
4. KONTROLUJ PRAWDĘ JÓZEF STALIN
Podczas 30 lat rządów nad Związkiem Radzieckim
Stalin obalił wszystkie instytucje, które podważały jego władzę.
By zrozumieć, jak tego dokonał,
najpierw musicie poznać kilka ważnych faktów o nim samym.
FAKT #1: STALIN URODZIŁ SIĘ W GRUZJI I NIE NAZYWAŁ SIĘ STALIN
Stalin urodził się jako Iosif Dżugaszwili…
HISTORYK, UNIWERSYTET MICHIGAN
…w gruzińskim miasteczku Gori na obrzeżach Rosji.
Później postanowił zmienić nazwisko na Stalin.
Wywodzi się ono od rosyjskiego słowa stal i oznacza: człowiek ze stali.
FAKT #2: STALIN BYŁ TERRORYSTĄ
W wieku 20 lat dołączył do bolszewików: marksistów pragnących obalić rząd.
Podejmowali się przemocy.
Stalin sam stał na czele małej grupy terrorystów.
Stalina wielokrotnie aresztowano i zsyłano na Syberię,
ale uciekał i znów dołączał do bolszewików.
Ci, którzy przeżyli, zahartowali się i stali się silniejsi.
FAKT #3: STALIN PRZYCIĄGNĄŁ UWAGĘ PRZYWÓDCY REWOLUCJI, LENINA
Stalin zwrócił uwagę Lenina
dzięki swojej skuteczności.
HISTORYK, UCZELNIA BARD
Kiedy bolszewicy przejęli władzę w 1917 roku,
Lenin umieścił Stalina na czele kluczowego ministerstwa.
W 1922 roku
Stalin został Sekretarzem Generalnym Partii Komunistycznej.
Było to wtedy stanowisko biurokratyczne.
Inni traktowali go z pogardą i mieli za zwykłego urzędasa.
Był to spisek, który Stalin uknuł celowo…
POLITOLOG, UNIWERSYTET CARLETON
…by nie widziano w nim zagrożenia.
W ten oto sposób Stalin zyskał władzę i wpływy.
Ale żeby zostać tyranem,
musiał wymanewrować rywali i uciec od przeszłości.
Na szczęście księga podpowiada, jak wystartować z czystym kontem.
NAPISZ HISTORIĘ NA NOWO
Ktoś kiedyś powiedział:
„Kto rządzi przeszłością, w tego rękach jest przyszłość”.
Stalin interesował się historią.
Wiedział, że nie można siedzieć z założonymi rękami
i czekać, aż prawa historii same zadziałają.
Trzeba im to narzucić.
Racja. I wiedział to nie tylko Stalin.
By odnowić ducha dumy narodowej,
Hitler kazał dowództwu nazistów
zniszczyć pomniki I wojny światowej w okupowanej Europie,
wymazując dowody dawnej przegranej Niemiec.
Reżim Kimów w Korei Północnej utrzymuje,
że to Korea Południowa rozpętała wojnę koreańską,
choć tak naprawdę to Korea Północna najechała Seul.
Mao Zedong stanowczo zaprzeczał,
że Chińczycy głodowali w wyniku jego wielkiego skoku naprzód,
mimo iż istniały dowody, że z głodu zginęło 45 milionów osób.
MOSKWA, ROK 1923 SZEŚĆ LAT, ZANIM STALIN ZOSTAŁ DYKTATOREM
W 1923 roku Władimir Lenin podupadł na zdrowiu.
Stalin wraz z Lwem Kamieniewem i Grigorijem Zinowjewem
mają teraz rządzić krajem.
Tymczasem Stalin planuje kolejne ruchy.
Stalin musiał pokazać,
że był dziedzicem Lenina
i że mieli taką samą wizję.
Ale był jeden mały problem.
U kresu życia Lenin nabrał wobec Stalina podejrzeń.
Mówił: „Stalin jest zbyt arogancki i nietolerancyjny.
Jeśli będzie mu się dalej na to pozwalać, podzieli partię”.
Styczeń 1924 roku. Lenin znajduje się u progu śmierci.
Stalin rozpoczyna proces
nadawania ich relacji pozytywnego wizerunku.
Gdy Lenin umiera,
Stalin natychmiast planuje jego pogrzeb.
Wygłasza płomienne wykłady na temat filozofii Lenina.
Zezwala na budowę mauzoleum Lenina w centrum Placu Czerwonego.
By udowodnić, że łączyła ich głęboka więź,
Stalin rozpowszechnia wspólne zdjęcie z Leninem.
Ale najpierw każe powiększyć swą sylwetkę,
żeby Lenin był od niego nieco mniejszy,
i zmniejszyć odległość dzielącą go od Lenina.
Dodatkowo wygładzona zostaje cera Stalina napiętnowana dawną walką z ospą
i wydłużona ręka uszkodzona w wypadku powozu.
Jedno z pierwszych sfotoszopowanych zdjęć w historii.
Zabiegi, by przedstawić relację z Leninem w nowym świetle, opłacają się.
W ciągu pięciu lat
Stalin umacnia pozycję na czele radzieckiego rządu,
odsuwając na bok wszystkich konkurentów na ścieżce do władzy absolutnej.
Został jedynym przywódcą Związku Radzieckiego.
Od tamtego czasu Stalin tworzył własną historię Partii Komunistycznej
i wszyscy byli takiego spojrzenia na historię uczeni.
Ale fałszowanie przeszłości nie pomoże,
jeśli obywatele będą mieli dostęp do źródeł bieżących informacji.
Jeśli macie wygrać wojnę z prawdą,
dopiero zaczęliście.
WSZYSTKO OCENZURUJ
Bardzo potężnym…
PISARKA
…narzędziem jest kontrola informacji.
ZASTRZEŻONE
Kiedy można zablokować kanały informacji,
można też przeforsować konkretną narrację
i uczynić ją nową rzeczywistością obywateli.
WYKŁADOWCZYNI
Stalin nie musiał tego robić sam.
Miał już przewagę.
Stalin odziedziczył dyktaturę totalitarną.
Mieli całkowitą kontrolę nad mediami.
Oczywiście za czasów caratu istniała cenzura,
ale to było nic w porównaniu do cenzury Stalina.
O CZYM NIE MOŻNA MÓWIĆ ZA STALINA
Jeśli chodzi o zabronione tematy, Stalin pomyślał o wszystkim.
Dochody jednostek? Zakazane.
Podwyżki cen, cokolwiek na temat niedoboru żywności albo głodu?
Okropne!
Statystyki zbrodni, bezrobocia czy bezdomności? Skandal!
Sprawozdania z katastrof, np. trzęsień ziemi i wypadków samolotów,
wieści o warunkach w więzieniach, zagraniczne reklamy…
To nie wszystko.
Nazwiska urzędników i ich małżonków, dostępność leków,
informacje architektoniczne na temat Kremla
oraz wieści o remoncie teatru Bolszoj.
Za rządów Stalina
biblioteki niszczyły…
CENZURA SCEN
…lub ograniczyły dostęp do tekstów uznanych za obraźliwe.
Chroniono zatem podatne na wpływy radzieckie umysły
przed postaciami jak…
Sherlock Holmes…
Dlaczego Sherlock Holmes? Był bardzo niezależny.
Być może był zbyt dużym indywidualistą dla skolektywizowanego umysłu stalinizmu.
…i Robinson Crusoe.
Robinson Crusoe to bohater kapitalistyczny.
Jest przedsiębiorczy. Przeżył mimo ograniczonych środków.
CENZURA
Cenzura książek to skrajność?
Poczekajcie, aż nadejdzie prawdziwy kryzys.
By umożliwić transformację gospodarki…
POLITOLOG, UNIWERSYTET NOWEGO JORKU
…Stalin rozpoczął proces reformy radzieckiego rolnictwa,
zakładając gospodarstwa kolektywne.
Postanowiono przekształcić chłopów
w zaopatrzeniowców miast, wojska i eksportu.
Wynikiem był głód.
UKRAINA 1931 DWA LATA PO DOJŚCIU STALINA DO WŁADZY
Miliony osób na samej Ukrainie zagłodzono na śmierć.
Dochodziło do kanibalizmu.
Nie pisano o tym w prasie i ludzie w ogóle o tym nie wiedzieli.
Zamiast przyznać się do błędu,
Stalin postanowił poświęcić te miliony istnień
dla ważniejszego dla siebie celu,
czyli utrzymania istniejącego ustroju socjalistycznego.
Stalin stworzył własną rzeczywistość.
„Wszystko jest pod kontrolą.
Zajmiemy się wszystkim już niedługo”.
Jednocześnie…
Stalin ukrył Ukrainę przed wzrokiem całego świata.
HORROR NA UKRAINIE
SZEŚĆ MILIONÓW OFIAR
Ale sępy z prasy międzynarodowej zawsze się jakoś wcisną.
Postępujcie zgodnie z księgą zasad, a nie zostaniecie z tym problemem sami.
UWIEDŹ OSOBY Z ZEWNĄTRZ
ROK 1932 TRZY LATA PO DOJŚCIU STALINA DO WŁADZY
W latach 30. wiele osób z zachodu,
a zwłaszcza liberałowie i lewicowcy,
uważali Związek Radziecki za alternatywę dla kapitalistycznego kryzysu.
Nie chcieli wierzyć w złe doniesienia.
Poprzednik Stalina Lenin podobno ukuł określenie
takich niespodziewanych sojuszników.
„Pożyteczni idioci”.
Chodzi o to, żeby wykorzystać ich słabości.
Łechce się ich ego i kusi pieniędzmi,
żeby przejęli narzuconą narrację,
co z kolei nadaje wiarygodności i legitymizuje reżim.
Nie tylko Stalin zdawał sobie z tego sprawę.
Zwolennikami Hitlera byli
książę i księżna Windsor oraz Charles Lindbergh,
którzy uwznioślili jego wizerunek.
Gdy świat zwrócił się przeciw tyranii Fidela Castro na Kubie,
kolumbijski pisarz Gabriel García Márquez
pozostał jego przyjacielem i obrońcą.
Kim Dzong Un znalazł niespodziewanego sojusznika
w byłej gwieździe NBA, Dennisie Rodmanie.
Stalin posunął się dalej.
Zaprosił szereg lewicowych pisarzy i myślicieli
od George’a Bernarda Shawa przez H.G. Wellsa po Jean-Paula Sartre’a,
by zobaczyli socjalistyczną utopię swych snów na własne oczy.
Ale by przekonać świat do swojej prawdy,
Stalin musiał zwerbować zaufany głos cieszący się autorytetem.
Waltera Duranty’ego.
KORESPONDENT NEW YORK TIMES W MOSKWIE
Duranty był korespondentem New York Times w Moskwie od 1922 roku,
ale koledzy po fachu kojarzyli go jako kobieciarza z drewnianą nogą,
a nie człowieka z zasadami.
Plotki o ambicji i wątpliwej etyce Duranty’ego
docierają na Kreml.
Stalin dostrzega potencjał reportera.
Duranty może odwrócić uwagę od głodu.
STALINOWI NIE MOŻNA UFAĆ
Stalin proponuje Duranty’emu wywiad na wyłączność na Kremlu,
podczas którego wychwala cuda komunizmu i swój plan na dobrobyt w kraju.
Duranty jest wdzięczny.
Pisze entuzjastyczne artykuły o radzieckim przywódcy.
W CZERWONEJ ROSJI PANUJE STALINIZM, NIE KOMUNIZM
Duranty’ego zaproszono na Ukrainę będącą poza zasięgiem dziennikarzy.
Zabrano go na Ukrainę
i wybiórczo pokazano miejsca, w których nie panował głód.
Ale im dalej w głąb terenów wiejskich,
tym trudniej było zafałszować rzeczywistość.
Czy Duranty o tym napisał?
Nie.
Wciąż utrzymywał, że pogłoski o głodzie są przesadzone.
ROSJANIE GŁODNI, ALE NIEZAGŁODZENI
Fałszywe reportaże przyniosły Duranty’emu nagrodę Pullitzera
i ukształtowały reputację Stalina na całym świecie.
Cenzurę macie już z głowy,
a sojusznicy robią wam dobry PR za granicą,
więc pora na kolejny poziom wojny z prawdą.
By to uczynić, musicie zająć się najświętszą instytucją ze wszystkich.
ZNISZCZ BOGA
Religia zwykle odpowiada na pytania, na które nie da się odpowiedzieć.
Jaki jest sens życia? Dlaczego tu jesteśmy?
Jako tyrani macie miejsce tylko na jedno źródło duchowej prawdy.
Bóg jeden wie, że chodzi o was samych.
Stalin chciał zniszczyć religię.
Nie tylko dlatego, że religia to opium dla mas.
Był przeciwko Kościołowi,
bo ten posiadał złoto, kamienie szlachetne i cenne dzieła sztuki.
Bogactwo, którego Stalin potrzebował, żeby zbudować państwo radzieckie.
Ale by zniechęcić ludzi do wiary, nie wystarczy stłumić religii.
Trzeba ją zastąpić.
W miejsce religii w Związku Radzieckim pojawił się inny dogmat.
Nazywano go marksizmem-leninizmem.
- Zamiast Bożego Narodzenia i Wielkanocy… - Stworzyli własne święta.
Święto Pracy 1 maja
i 7 listopada, czyli rocznica dojścia bolszewików do władzy.
Zamiast Jezusa i świętych
reżim Stalina kazał ludziom naśladować i czcić komunistycznych męczenników.
Jak ten chłopiec.
PAWLIK MOROZOW
Według opowieści trzynastoletni Pawlik Morozow
był wzorowym uczniem i gorliwym młodym komunistą,
który mieszkał w małej wiosce głęboko w Uralu.
Pewnego dnia jego lojalność wobec państwa zostaje poddana próbie.
Gdy odkrywa, że jego ojciec gromadzi zboże i sprzedaje je dla zysku…
postanawia podjąć patriotyczną decyzję.
Donosi na ojca, informując tajną policję o jego przestępstwach.
Ale jego wuj, dziadkowie i kuzyn nie są zadowoleni.
Pojawiają się znienacka w pobliskim lesie i zabijają Pawlika.
Radzieckie gazety opisują tę straszliwą zbrodnię
i Pawlik zostaje bohaterem ludowym,
a jego krewni zostają straceni.
Stalin robi wszystko, by zapamiętano tę historię.
O Pawliku pisane są piosenki, sztuki teatralne, książki i opery.
Ale ta opowieść ma pewien zwrot akcji.
To prawdopodobnie fałsz.
Po upadku Związku Radzieckiego
dowiedzieliśmy się, że Pawlik Morozow to zmyślony radziecki mit
będący częścią propagandy.
Jeśli myślicie, że to ma znaczenie, nie słuchaliście uważnie.
Kiedy państwo zastępuje religię, wasza prawda staje się boska.
A mimo to niektórzy wasi ludzie będą uparcie trzymać się innej prawdy:
tak zwanych faktów naukowych.
Nie martwcie się. Nimi też możecie się zająć.
ZAMĄĆ W NAUCE
Kultura nauki i badań, w której istnieje pojęcie…
HISTORYCZKA
…obiektywnych faktów i wniosków
niewynikających z ideologii, ale zgodności z faktami,
to przekleństwo tyranów.
Oczywiście, że tak.
Naukowcy mają swoją prawdę za lepszą.
MISTYFIKACJA
Ale tak nie może być.
Hiszpański dyktator Francisco Franco rozwiązał krajową radę naukową
i odrzucił np. teorię ewolucji,
bo wraz z partią uważał ją za sprzeczną z chrześcijańskimi wierzeniami.
Hitler miał ścisłą kontrolę nad tym,
którymi dziedzinami nauki można się zajmować,
i odrzucił teorię względności oraz mechanikę kwantową
na rzecz takich dziedzin jak fizyka aryjska.
Prezydent Gambii Yahya Jammeh
zmusił tysiące osób z wirusem HIV
do odrzucenia tradycyjnego leczenia na rzecz jego własnego remedium,
które miało zniszczyć wirus w ciągu trzech dni.
Oczywiście nie niszczyło.
Opinia Stalina na temat dziedzin nauki
była pod wieloma względami podyktowana jego ideologią.
Jeśli fakty nie pasowały do paradygmatu, można je było zignorować
i to kazano robić naukowcom.
Doskonale rozumiał to rewolucyjny biolog, Trofim Łysenko.
TROFIM ŁYSENKO 1898–1976 AGROBIOLOG I GENETYK
Łysenko był przekonany, że problemy ZSRR z niedoborem żywności rozwiąże
zastosowanie marksizmu wobec roślin.
Robił różne głupstwa.
Wystawiał na przykład zboże na działanie zimna,
myśląc, że kolejne pokolenia tego zboża będą na nie odporne.
To kompletny absurd,
ale utrzymywał, że te pomysły są bliższe zasad marksizmu.
Stalinowi się to podobało.
Stalin zaprasza Łysenkę, by wygłosił przemowę na Kremlu
w której Łysenko atakuje współczesną genetykę,
kwestionuje lojalność krajowych naukowców
i obiecuje, że jego rewolucyjne teorie
zakończą głód w ZSRR na zawsze.
Stalinowi się to podoba.
W ciągu kilku lat zakazuje innych teorii genetycznych,
usuwa profesorów ze stanowisk
i zamyka laboratoria.
Pozbywa się wszystkich, którzy protestują.
Rozpętała się wojna w świecie radzieckiej nauki,
a zwłaszcza w dziedzinie biologii, wskutek tego wszystkiego.
W ramach propagandy Stalin maluje Łysenkę jako genialnego i rewolucyjnego naukowca.
Ale hipotezy Łysenki nie sprawdzają się w praktyce,
co wywołuje kolejne śmierci i ubóstwo wśród obywateli ZSRR.
Dlatego oczywiście Łysenko pozostaje na stanowisku do 1964 roku.
Stalin uważał zdolność Łysenki do naginania faktów w danej dziedzinie
za ważny wyraz lojalności.
A to było dla Stalina ważniejsze niż fakty naukowe.
Podsumujmy.
Po zdyskredytowaniu nauki,
zniszczeniu religii,
napisaniu historii na nowo i podmianie faktów na propagandę
powinniście zauważyć rezultaty wojny z prawdą.
Ale jest jeszcze jedna przeszkoda na drodze do absolutnej władzy
nad umysłami i życiem obywateli:
ich wiara w siebie nawzajem.
Relacje obywateli.
To zagrożenie w ustroju autorytarnym.
Nie ma zasad ani wartości,
które byłyby ważniejsze niż lojalność
i posłuszeństwo wobec rządzącego.
Pozbycie się tego zagrożenia wymaga nie lada odwagi.
Zapnijcie pasy.
WYELIMINUJ ZAUFANIE
Brak zaufania to wyjątkowo potężne narzędzie.
Jeśli nikomu nie ufamy,
z własnej woli oddajemy się władzy państwa,
bo wszystko inne jest podejrzane.
Myślicie, że po całej tej wojnie Stalina z prawdą
będzie miał to w kieszeni, ale tyran musi cały czas pracować.
MOSKWA 1934 PIĘĆ LAT DYKTATURY STALINA
W 1934 roku prawda jest taka,
że na drodze Stalina wciąż stoją przeszkody.
Nie pozbył się wszystkich wrogów.
Wszystko zapoczątkowały procesy pokazowe,
podczas których osoby na czele Partii Komunistycznej
były publicznie sądzone pod zarzutem członkostwa
w antyradzieckim spisku.
Ale w całym tym nastawianiu ludzi przeciwko sobie
czystki w rządzie były dopiero początkiem.
LEW KAMIENIEW — ZDRAJCA
Skoro bohaterowie rewolucji to zdrajcy…
GRIGORIJ ZINOWJEW — WRÓG
…kto jeszcze mógł zdradzić?
Wniosek nasuwa się sam.
Każdy.
Takie było ogólne zdanie:
„Istnieje wielki spisek przeciwko nowemu państwu.
Waszym zadaniem jest odnalezienie spiskowców”.
Co ma zrobić lojalny obywatel?
Sąsiedzi donoszą na sąsiadów.
Czasem dzieci donoszą na rodziców.
Wszystko przeistoczyło się w ogromną masakrę.
Wielki terror.
Podczas wielkiego terroru zabito ponad 750 000 osób.
Było to częścią planu generalnego Stalina.
Napisał notatkę.
„Jeśli zabijecie sto osób i pięcioro z nich to wrogowie ludu,
to niezła proporcja”.
Taki był model Stalina.
„Można zabić zbyt wiele osób.
Nie można zbyt mało”.
A jeśli ktoś pomyśli,
że oskarżenia wobec rodaków nie są prawdziwe,
istnieje prosta odpowiedź.
Partia decyduje o tym, co jest prawdziwe.
W dyktaturze istnieje ważniejsza prawda.
Jest nią prawda władzy.
Przedefiniowawszy prawdę dla milionów obywateli,
Stalin utrzymał kontrolę nad Związkiem Radzieckim
przez kolejnych 15 lat.
Myślicie pewnie, że zapisał się w historii jako czarny charakter,
ale prawda jest bardziej złożona.
Dla wielu osób to wspaniały przywódca.
Za cenę wielu ludzkich istnień przekształcił społeczeństwo radzieckie
z rolniczego w przemysłowe.
Jeśli definicją sukcesu jest osiągnięcie celów,
to odniósł wielki sukces.
Znacie już tajemnicę rządów Stalina.
Ale tyrania to nie tylko kontrola umysłów.
To także przebudowa społeczeństwa na własne podobieństwo.
Weźcie przykład z Mu’ammara al-Kaddafiego,
którego wizja i bogactwo naftowe
zamieniły naród libijski w jego osobistą świątynię.
Moi ludzie mnie kochają!
Co może pójść nie tak?
Napisy: Krzysztof Bożejewicz