NETFLIX — SERIAL ORYGINALNY
Drodzy tyrani, skoro już pokonaliście wrogów wewnątrz rządu,
wasz reżim powinien trwać długie lata.
Jest jednak druga grupa, która może stanowić zagrożenie.
I trudniej nad nią zapanować.
To wasi rodacy.
Jak utrzymać masy po swojej stronie na dobre i na złe?
Księga zasad wskazuje na jeden ważny element.
Machiavelli pyta:
„Lepiej, by władca budził strach czy uwielbienie?”.
Powinniście polegać na strachu,
bo gdy ludzie się was boją, możecie nad nimi panować.
To nie wszystko.
Odpowiednio to rozegrajcie, a okaże się, że strach ma zaletę:
pomaga zdobyć serca ludu.
I tym sposobem trafiamy do Ugandy,
w której poznamy legendarnego tyrana Idiego Amina Dadę.
DYKTATOR UGANDY W LATACH 1971–1979
Reżim Amina opierał się na przemocy i terrorze.
Bezwzględność jest dobra, bo budzi szacunek.
Zobaczcie, jak zaprzągł do pracy swą mroczną stronę.
3. ZAPROWADŹ RZĄDY TERRORU IDI AMIN
W ciągu ośmiu lat rządów Amina
zniknęło lub zginęło aż 300 000 Ugandyjczyków.
Często z jego rozkazu.
Uczynił Afrykę ludzką rzeźnią.
BYŁY PREZYDENT UGANDY
Zanim przyjrzymy się rządom Amina nad tą byłą brytyjską kolonią,
oto co musicie wiedzieć o tym, jak zdobył tę robotę.
FAKT #1: BYŁ ODZNACZONYM ŻOŁNIERZEM BRYTYJSKIEJ ARMII KOLONIALNEJ
W 1946 roku dołączył do Królewskich Strzelców Afrykańskich…
WYDAWCA THE BLACK STAR NEWS
…którzy mieli tak naprawdę tłumić powstania i bunty
w krajach afrykańskich.
Bardzo często stosował przemoc, za co go nie karano…
PROFESOR AFRYKANISTYKI, PENSYLWANIA
…ale wręcz wielokrotnie awansowano.
FAKT #2: AMIN WYKORZYSTAŁ ARMIĘ, ŻEBY ZDOBYĆ SOJUSZNIKÓW
Zdołał wcielić do armii lojalnych ludzi.
Rekrutował wiele osób,
które należały do jego grupy etnicznej, Kakwa,
z południowo-zachodniej Ugandy.
FAKT #3: GDY KRAJ ODZYSKAŁ NIEPODLEGŁOŚĆ, AMIN ZOSTAŁ DOWÓDCĄ ARMII
Odchodzący gubernator ostrzegł prezydenta Miltona Obote,
że Idi Amin jest jak tykająca bomba.
Obote wiedział, że będzie musiał coś z nim zrobić.
Nieznacznie później, w 1971 roku,
Amin przejął władzę od Obote i usunął go w puczu wojskowym.
Będę sprawował funkcję szefa rządu,
tak mi dopomóż Bóg.
OJEJ…
Tak zaczęła się nowa, obiecująca era.
Media były entuzjastyczne.
Ukuły pseudonim: „Wielki Tatuś”.
Nazywano go też „łagodnym olbrzymem”.
Zdobycie władzy w puczu oznaczało, że Amin musiał pozbyć się wrogów.
Jak to zrobić, nie zniechęcając fanów w kraju i na świecie?
Księga zasad sugeruje małą sztuczkę.
UKRYJ BRUTALNOŚĆ
Stworzenie nowego reżimu to ciężka i niemiła praca.
Przyciągnięcie uwagi do jej nieprzyjemnych aspektów to problem.
Uganda to pokojowy kraj.
Nie naruszamy tu praw człowieka.
Dlatego, dzięki księdze zasad,
najlepsi wiedzą, że należy tuszować rzeczywistość.
Gdy podczas wojny pojawiły się pogłoski o okrucieństwie nazistów,
Hitler zaprosił Czerwony Krzyż do Theresienstadtu.
Zamieniono go w modelowe getto pełne zdrowych mieszkańców,
w którym znajdowały się bank, żydowskie firmy i ligi sportowe.
Gdy polityka rolnicza Stalina doprowadziła do milionów śmierci głodowych na Ukrainie,
wykorzystał dezinformację, cenzurę i przyjaznych reporterów,
żeby prawda nie wyszła na jaw.
Pol Pot zatuszował ludobójstwo w Kambodży.
Zabił dwa miliony ludzi,
ale stwierdził, że Czerwonych Khmerów wrobili Wietnamczycy.
SIERPIEŃ 1971 ROKU 6 MIESIĘCY PO DOJŚCIU AMINA DO WŁADZY
Wierzcie lub nie,
ale łagodny olbrzym Ugandy musiał dość szybko zastosować tę zasadę.
Idi Amin był niezwykle ujmujący.
Nie oznacza to oczywiście, że nie był też mordercą,
który zaczął zabijać zaraz po tym, jak przejął władzę.
Po sześciu miesiącach rządów Amina
pojawiły się zarzuty, że w koszarach miały miejsce pogromy.
Zwłaszcza na żołnierzach z grup etnicznych
powiązanych z byłym prezydentem, Miltonem Obote.
Ludzi zabijano w lesie pod Kampalą.
PROFESOR HISTORII I AFRYKANISTYKI
Ich zwłoki grzebano w lesie
lub wrzucano do Nilu.
Coraz więcej pogłosek skłoniło dziennikarza z USA, Nicholasa Stroha,
i profesora miejscowego uniwersytetu, Roberta Siedle’a, do zbadania sprawy.
Stroh i Siedle pojechali na miejsce zbrodni:
wiejskie koszary ok. 270 km na południowy zachód od stolicy.
Po dwóch dniach słuch o nich zaginął.
Mijały kolejne tygodnie.
Amin zapewnił żonę Stroha,
że zrobi wszystko, by odkryć prawdę,
ale dopiero po wielu miesiącach wszczął śledztwo.
TERYTORIUM TANZANII
Wkrótce pewien pułkownik ugandyjskiej armii uciekł do Tanzanii.
Poinformował tamtejszą policję, że wojskowi Amina zarąbali Amerykanów,
a ich zwłoki spalili i wrzucili do wody.
W zbrodnię mieli być zamieszani wysoko postawieni funkcjonariusze,
ale Amin zamknął sprawę, nie stawiając zarzutów.
Kolejny sukces na podstawie księgi? Nie do końca.
RZĄDY TERRORU IDIEGO AMINA
O naturze rządów Amina pisano teraz na całym świecie.
AMIN ZAMYKA SPRAWĘ STROHA
Prasa zaczyna pisać o Aminie inaczej, bo staje się jasne,
że jego rząd jest wyjątkowo brutalny.
Ale komu potrzebna społeczność międzynarodowa?
Liczy się lojalność obywateli.
Księga zasad podpowiada, jak trzymać ich w ryzach.
ZNAJDŹ KOZŁA OFIARNEGO
Każdy dobry tyran rozumie, że naród to ludzie z emocjami,
a emocjami można manipulować.
Mechanizm kozła ofiarnego jest szalenie skuteczny.
PROFESOR PSYCHOLOGII
Obwinianie kogoś za nieszczęścia, których doświadczają masy.
PROFESOR POLITOLOGII
Tak zyskuje się zaufanie, poparcie i uznanie mas.
Istnieje wiele przykładów.
Józef Stalin obwiniał bogatych chłopów, tzw. kułaków,
za gromadzenie bogactw w latach 30., gdy gospodarka ZSRR kulała.
Mu’ammar al-Kaddafi skonfiskował majątki
mieszkających w Libii Włochów, którzy wcześniej rządzili krajem,
wygnał ich i ustanowił w ten dzień święto, Dzień Zemsty.
Jest też oczywiście Hitler,
który zbudował cały ruch na prześladowaniu Żydów.
Ale Amin wykorzystał tę taktykę w innym celu.
Gospodarka kraju podupadała,
a Amin usiłował znaleźć strategię, żeby ugłaskać naród.
W ten sposób pokazałby, że jest prawowitym i ważnym przywódcą.
Musiał znaleźć grupę, którą wybierze na cel ataku.
Byli nią Azjaci.
W Ugandzie mieszkało około 100 000 Azjatów.
Przeważnie Hindusi z subkontynentu Indyjskiego.
Brytyjczycy sprowadzili ich w czasach kolonializmu,
żeby wybudowali tory kolejowe.
Nigdy nie wrócili.
Społeczność azjatycka: 80 000 osób wśród 10 milionów obywateli.
Posiadają niemal wszystkie duże sklepy i firmy.
Wielu Ugandyjczyków czuło niechęć do Azjatów.
Wszędzie widzieli azjatyckich biznesmenów.
Myśleli sobie: „To nasz kraj. To Afrykanie powinni prowadzić te sklepy”.
Z własnego doświadczenia wiemy,
że Azjaci są bardzo cwani.
Wyzyskują ten kraj od bardzo dawna.
Gdy Amin doszedł do władzy,
wśród ludności indyjskiej zapanowała wielka radość.
POLITOLOG I ANTROPOLOG
Amin mawiał, że wyzwolił Hindusów pozbawionych praw przez Brytyjczyków.
Ale jako badacz księgi zasad Amin postanowił zmienić zdanie.
PAŹDZIERNIK 1971 ROKU 9 MIESIĘCY PO DOJŚCIU AMINA DO WŁADZY
W 1971 roku Amin zwołał konferencję.
Mówił, że Azjaci są nastawieni przeciwko czarnym Ugandyjczykom
i mają ich za mniej cywilizowanych.
Ale potem Amin pozornie pokazał swe łagodniejsze oblicze.
GRUDZIEŃ 1971 ROKU
Amin zaprosił społeczność azjatycką na spotkanie, by wyjaśnić nieporozumienia.
Na konferencji pojawiły się ugandyjskie elity
oraz międzynarodowe media.
Były pełne nadziei…
póki nie przybył jego ekscelencja prezydent z wojskowymi.
Amin zaczął atakować społeczność azjatycką
i oskarżył ją o oszustwa podatkowe, wyprowadzanie pieniędzy z kraju,
i dyskryminację czarnych Ugandyjczyków w biznesie.
Innymi słowy: o gospodarczą i kulturową zdradę.
AZJACI DO DOMU!
Słowa Amina podsyciły antyazjatycką propagandę,
mowę nienawiści i przemoc.
Tworząc podziały,
tyran Amin nie tylko niszczy zaufanie wewnątrz społeczeństwa,
ale jednoczy osoby, wśród których ma największe poparcie:
głównie czarnych Ugandyjczyków.
Kozioł ofiarny praktycznie z głowy
i myślicie, że możecie robić, co chcecie,
ale to nie takie proste.
Przynajmniej jeszcze.
Na drodze tyranów stoi pewna bariera, a jest nią prawo.
Trzeba ją obalić.
UCZYŃ PRAWO BRONIĄ
Jedna z przyjemności władcy absolutnego:
rzadko słyszy się „nie”.
Ale niszczenie wszystkich przeszkód wymaga pracy.
Istniejące instytucje prawne to bariera.
PROFESOR POLITOLOGII
Tyrani je rozmontowują.
Chodzi o osłabienie wszystkich instytucji i przeszkód…
WYKŁADOWCZYNI
…które mają kontrolować władzę.
Gdy obalicie przeszkody,
obrócicie prawo przeciw kozłom ofiarnym.
Każdy tyran byłby za.
Idi Amin mógł kontrolować rząd, administrację i strukturę gospodarczą.
UGANDYJSKA HISTORYCZKA
W sporcie nokautuję przeciwników.
W polityce również.
Amin nie wniknął tylko do władzy sądowniczej,
więc zawiesił część konstytucji.
Dał sobie władzę przyjmowania dekretów, żeby osiągnąć to, czego pragnął.
Wykluczcie nieznośnych sędziów z gry, a boisko stanie przed wami otworem.
Amin rozpoczyna tak kolejny etap taktyki kozła ofiarnego.
5 SIERPNIA 1972 18 MIESIĘCY PO DOJŚCIU AMINA DO WŁADZY
Pewnego ranka, podczas wizyty w Soroti we wschodniej Ugandzie,
Amin wstał przed świtem
i udał się do miejscowej stacji radiowej.
Zwrócił się do narodu.
Powiedział: „Zeszłej nocy, śniło mi się, że Azjaci doili krowę,
ale jej nie karmili.
Uważam zatem, że trzeba się ich pozbyć”.
Chcę zobaczyć ulicę w Kampali, która nie będzie pełna Hindusów.
Chce pan wyrzucić wszystkich Azjatów?
Tak. Muszą wrócić do własnego kraju.
Społeczność azjatycka Ugandy
dostała trzy miesiące na zamknięcie firm i wyjazd z kraju.
Muszą zatem sprzedać wszystko, co mają,
do dziewiątego dnia po poniedziałku.
Byłem tam wtedy.
Byłem asystentem na uczelni.
Społeczność azjatycka miała wrażenie,
że po prostu dał pompatyczny popis.
Azjatyccy przywódcy zgłosili się po pomoc do sądów. Na próżno.
Wielu Azjatów urodziło się w Ugandzie.
Ich rodziny mieszkały tam od pokoleń. Nie mieli dokąd odejść.
Ludzie zostawiali auta z kluczykami na lotniskach.
Nikt nie rozumiał, co się dzieje.
Wyobraźcie sobie, że całe życie mieszkacie w jednym kraju i…
Od kilku pokoleń.
Opuszczacie ten kraj i nikt was nie żegna.
Nie była to katastrofa dla wszystkich.
Kiedy pozbyliście się już kozłów ofiarnych,
czas zebrać nagrody.
Wygnanie całej społeczności azjatyckiej z kraju
było dla ludności ugandyjskiej powodem do świętowania.
Idi Amin mógł odebrać firmy prowadzone przez Azjatów
i przekazać je Afrykanom.
Dobrze, że odeszli.
Dlaczego?
Dość już nas obrobili.
Zyskał tym ruchem uznanie.
Pod pewnymi względami mocno przemówił
do ogromnej większości obywateli i ich żądań,
więc zyskał uznanie.
Czy osiągnął sukces? To inna kwestia.
Po wyrzuceniu Azjatów w kraju zapanował ogromny kryzys gospodarczy.
Ludzie, którzy przejęli dawne sklepy należące do Azjatów,
nie mieli umiejętności.
Nie potrafili kierować przedsiębiorstwami.
Niedobór przeróżnych artykułów
wywołał masową inflację,
a wiele sektorów gospodarki upadło.
PKB UGANDY NA JEDNEGO MIESZKAŃCA
Być może terroryzowanie małej grupy nie rozwiąże problemów.
Jak widzicie, może ich wręcz namnożyć.
Ale nie wińcie księgi zasad. To ludzie was zawiedli.
Zanim zaczną narzekać,
dajcie im dobry powód, żeby milczeli.
ZADAJ BÓL
Tortury.
To świetny sposób, żeby zniechęcić ludzi do sprzeciwu.
To lepsze niż zabójstwo, bo daną osobę trzyma się przy życiu.
PISARZ, KOMENTATOR POLITYCZNY
Można ją uwięzić, przycisnąć i zastosować wobec niej przemoc.
Tyrani to uwielbiają.
Z całą pewnością.
W Kambodży Czerwoni Khmerzy torturowali na różne sposoby,
stosując waterboarding, rażąc prądem,
a nawet wykorzystując skorpiony, żeby wymusić zeznania.
W Korei Północnej stosuje się deprywację snu i tzw. gołębia,
czyli pozycję, która wypycha kręgosłup ofiary z ciała.
NKWD Józefa Stalina upodobało sobie klasyczną technikę wahadła,
która polega na związaniu rąk ofiary za plecami
i zawieszenie jej w powietrzu.
ROK 1973 2 LATA PO DOJŚCIU AMINA DO WŁADZY
W wyniku wyrzucenia Azjatów
wzrósł przemyt, a kraj pogrążył się w gospodarczym chaosie.
Kiepska gospodarka zawsze wznieca bunt przeciw władzy.
Żeby zapanować nad chaosem, Amin polegał na szwadronie tortur,
Państwowym Biurze Badawczym,
którego agenci słynęli z okrucieństwa i modowego gustu.
Każdy, kto ich zobaczył, od razu ich rozpoznawał.
Nosili spodnie dzwony, ciemne okulary i koszule w kwiaty.
Czyste lata 70.
Mimo spoko wdzianek
raczej nie chcielibyście z nimi imprezować.
Niektóre osoby dosłownie porywano z ulic.
Wyciągano ludzi z restauracji,
wsadzano do bagażnika
i odjeżdżano.
I słuch o nich ginął.
Wszyscy wiedzieli, dokąd jadą.
PAŃSTWOWE BIURO BADAWCZE
Amin miał mnóstwo izb tortur.
Jedną z najsłynniejszych
była siedziba Państwowego Biura Badawczego w samym centrum Kampali.
Obok znajdowała się ambasada Francji.
Jej pracownicy mówili później, że słyszeli dochodzące z budynku krzyki.
Budynek słynął z okrutnych rzeczy, które się w nim działy.
Torturowano i zabijano zwykłych, niewinnych ludzi.
Amin i jego pomocnicy zawsze pozwalali kilku osobom uciec,
żeby mogli o wszystkim opowiedzieć.
Widziałem miejsce, w którym rozbijali głowy młotem.
Amin ostrożnie rozpuszczał plotki,
żeby ludzie nie przestawali się bać.
Zwykli obywatele nigdy nie wiedzieli, komu mogą ufać,
i nie byli w stanie sprzeciwić się władzy.
Można by pomyśleć, że rządy terroru odsuną od was obywateli,
ale tyrani wiedzą, że to tak nie działa.
EKONOMISTKA BEHAWIORALNA
Kiepsko odróżniamy strach od bardziej ogólnego poczucia pobudzenia.
W dyktaturze może to prowadzić do rozumowania,
że takie wzmożone emocje to uczucie, które żywimy do dyktatora.
A to uczucie…
KRÓL AFRYKI
…jest podobne do miłości.
Przypomina to przemocowe relacje…
PSYCHIATRYCZKA SĄDOWA
…w rodzinie,
w gangu
albo sekcie.
Dochodzi do psychologicznego sprzymierzenia się z ciemiężcą.
Ale zawsze będą tacy, którzy oprą się waszym przerażającym urokom.
LUTY 1977 ROKU 6 LAT PO DOJŚCIU AMINA DO WŁADZY
Tak jak on:
Janani Luwum, anglikański arcybiskup Ugandy, Rwandy, Burundi i Zairu
oraz jeden z najpotężniejszych chrześcijan w Afryce Wschodniej.
Luwum był niemal powszechnie szanowany.
Podczas sprawowania posługi
czuł się coraz bardziej zobowiązany do krytyki przemocy tamtych czasów.
Napisał list, w którym ją potępiał.
To wystarczyło, by Amin zauważył w arcybiskupie zagrożenie.
Amin postanowił odbić piłeczkę.
Amin oskarżył go i dwóch ministrów
o spisek w celu obalenia rządu.
Powiedziano, że arcybiskup gromadził broń,
oczekując anglikańskiego powstania.
Następnego dnia ministrów i arcybiskupa
znaleziono we wraku auta.
Rzekomo stracili życie w wypadku.
Ale świadkowie mają inną wersję wydarzeń.
Podobno Luwum wraz z żoną uczestniczyli w zebraniu u Amina,
kiedy prezydent poprosił o prywatne spotkanie.
Amin oskarżył Luwuma o zdradę i kazał mu podpisać fałszywe zeznania.
ZEZNANIA
Luwum odmówił i zabrano go do aresztu.
W Państwowym Biurze Badawczym
Luwuma brutalnie pobito i zagrożono, że to nie koniec,
chyba że przyzna się do zdrady.
Ale Luwum się nie ugiął.
Tamtej nocy odwiedził go gość.
Amin kazał mu wszystko przemyśleć,
ale Luwum tylko modlił się o miłosierdzie dla Ugandy i jej przywódców.
Miłosierdzie nie było jednak w planach Idiego Amina.
Luwuma pochowano następnego ranka.
Nigdy nie przeprowadzono oficjalnej sekcji zwłok,
ale było wiadomo, że go zastrzelono, połamano mu kości
i spowodowano inne urazy.
Może da się jednak posunąć za daleko.
Zabójstwo arcybiskupa umocniło odczucie,
że rząd Amina musi odejść.
Ale gdy stoi się pod ścianą, a ostatki nadziei wygasły,
księga zasad ma asa w rękawie, który może odwrócić wasz los.
ROZPĘTAJ WOJNĘ
Wojna.
A na co to komu?
Tyranowi się przydaje.
Zwłaszcza jeśli znalazł się w potrzasku jak Idi Amin w 1978 roku.
Tyrani zawsze idą na wojnę.
Zawsze nadchodzi bowiem chwila, gdy poparcie w kraju zaczyna słabnąć.
Należy wtedy znaleźć wroga za granicą
i poprowadzić państwo przeciw niemu.
Amin wykorzystał zagrożenie najazdu i obcego przeciwnika,
żeby sprowokować lojalność i poświęcenie Ugandyjczyków.
PAŹDZIERNIK 1978 7 LAT PO DOJŚCIU AMINA DO WŁADZY
Jak wyszło?
W 1978 roku oddziału ugandyjskiego wojska przekroczyły południową granicę kraju
i najechały Tanzanię.
Nie było żadnych powodów, żeby zaatakować Tanzanię.
To była dywersja.
I wyrównanie dawnych rachunków.
Tanzania utrzymywała bliskie stosunki z Miltonem Obote.
BYŁY PREZYDENT UGANDY
Pora, żeby Ugandyjczycy obalili reżim śmierci.
Aminowi się to nie podobało.
Rzecz jasna, żeby taktyka zadziałała,
trzeba mieć odpowiednio silne wojsko.
Wojsko Amina dysponowało zaawansowaną bronią,
ale tak naprawdę
jego żołnierze nigdy nie walczyli z uzbrojonym przeciwnikiem.
Stosowali tylko brutalną przemoc wobec nieuzbrojonych Ugandyjczyków.
TANZAŃSKI DYPLOMATA
Feldmarszałek Amin domaga się naszego terytorium.
Miał teraz dobry powód, żeby naprawdę zaatakować Ugandę.
Nie tego chciał Amin, kiedy to wszystko zaczął.
Nad wojskiem Amina, wojskiem Ugandy w ogóle nie można było zapanować.
Tanzańska Armia Ludowa była znacznie lepiej zorganizowana.
Wojsko Amina upadło bardzo szybko.
BRYGADIER MARWA KAMBAIE TANZAŃSKI DOWÓDCA POLOWY
- Amin jest w Arui. Idziemy tam. - Idziecie tam?
Tak!
Kiedy będziecie w Arui?
Nie wiem. Idziemy pieszo.
Idi Amin pozostawał w kraju z przenośnym radiem
i wciąż nadawał, twierdząc, że nadal jest u władzy.
Namawiał ludność,
którą dziewięć lat brutalnie traktował, żeby powstała…
i walczyła na jego rzecz.
To był oczywiście kompletny nonsens.
Nic nie budzi mniejszej grozy niż uciekający przegrany.
Zapamiętajcie: jeśli chcecie iść na wojnę, to wybierzcie taką, którą wygracie.
Ostatecznie uciekł z kraju do Arabii Saudyjskiej,
w której mieszkał na wygnaniu przez resztę życia.
Upadek reżimu Idiego Amina to ważna lekcja.
To, że macie księgę zasad, nie gwarantuje jeszcze sukcesu.
Żeby wasze rządy przetrwały,
potrzebne są większa wizja i dyscyplina.
Weźcie przykład z człowieka,
który zdominował wszystkie aspekty życia codziennego narodu,
w tym ten najbardziej podstawowy:
prawdę.
Komu to zawdzięczamy?
Napisy: Krzysztof Bożejewicz