Kom maar. Geniet ervan. We spelen thuis.
We hebben gisteren besproken dat dit een speciale dag is voor de club.
We bewijzen de dag eer door heel goed te spelen.
Beide teams komen het veld van de Racecourse op.
Wrexham hoopt ongeslagen te blijven in zeven...
Wrexham.
Dit is een voetbalstad. Een hardwerkende stad.
We hebben het moeilijk gehad. De mijnen speelden daar een grote rol bij.
Er is een enorme ramp gebeurd. Dit zeg ik niet om te overdrijven.
Het was de ergste mijnramp ooit in Groot-Brittannië, in de jaren 30.
Aan de rand van Wrexham, in de Gresford-mijn.
Voor het hier begint, wordt er een minuut stilte gehouden...
...voor de Gresford Colliery-ramp.
Meer dan 200 mensen overleden die dag.
Het verhaal van Wrexham-supporters die diensten hadden geruild...
...zodat ze naar Wrexham konden. Hun invallers zijn toen overleden, dus...
Dat is weer een voorbeeld van wat de club betekent voor de mensen.
Dat ze diensten ruilden, een nachtdienst voor een dagdienst...
...zodat ze naar de club konden kijken, al die jaren geleden.
Mensen van buiten zeggen: Daar heb je ze, Hollywood FC.
Ze weten niets van ons als club.
Ze weten niets van de Gresford Colliery-ramp.
Wat mensen meegemaakt hebben om de club te zien.
Zo'n ramp in een stadje van dat formaat...
...kan letterlijk het startsignaal zijn voor het afglijden in de vergetelheid.
De economische schade, het emotionele trauma.
Het is niet vanzelfsprekend dat zo'n stadje dat overleeft.
Ik heb dit eerder besproken. Herinneren jullie je het onderwerp?
Het ging over de steenkolenindustrie in Wrexham, met name Gresford Colliery.
Zijn hier Wrexham-supporters?
Wauw, geweldig.
Heeft iemand het shirt?
Wat betekenen de getallen achterop?
De ramp was in 1934.
Dus het is een herinnering aan wat er gebeurd is.
Ik ben Alan Jones. Dit is mijn vrouw Margaret.
Ik ben voorzitter van de Friends of the Gresford Disaster Memorial.
Margaret is de secretaris en het manusje-van-alles...
...en wat er verder bij komt kijken.
Dat is een foto van de schacht toen die gegraven werd.
Stel je voor. Bijna 800 meter diep met tunnels onder dit gebied...
...vlak bij deze school.
Nu komen we bij 21 september 1934.
Als ze hadden voldaan aan de nieuwe wetgeving...
...had elk kolenfront frisse lucht gehad.
Maar door de oude wetgeving...
...circuleerde dezelfde lucht door elk deel van de mijn...
...en die pikte stof en gas op...
...waardoor uiteindelijk een vonk het gas deed ontbranden.
Een enorme klap schudde het slapende stadje Wrexham wakker.
Een explosie en brand in Gresford was het gevreesde nieuws.
Eerst dachten we dat het samengeperste lucht was...
...die was ontploft, begrijpt u. Een leiding die gesprongen was.
Dus we besloten naar boven te gaan, naar de ladders.
Het was duidelijk een explosie...
...maar niemand kwam ons zoeken.
We hoorden een man kreunen.
We besloten te proberen of we hem mee konden nemen.
Ik voelde zijn benen...
...en probeerde hem te redden, maar hij stierf.
De bovenkant stortte in.
Ik weet niet wat er is gebeurd.
Ik raakte bewusteloos.
Ik herinner me niets meer, tot ik op de eerstehulp was.
Aan de oppervlakte wachten groepen mijnwerkers en vrouwen en kinderen...
...die het ergste vrezen.
Mannen uit de omliggende mijnen legden het werk neer...
...en haastten zich om te helpen bij de redding.
Drie heldhaftige mannen lieten daarbij al het leven.
Terwijl zij overlijden aan het zo gevreesde gas...
...wachten anderen al dapper om hen te vervangen.
DE GROTE RAMP VAN 1934 DE IJDELE HOOP OP OVERLEVENDEN
De 22e wachtten mensen op nieuws. Al die mensen...
...zochten hun familie, hun vaders, ooms en zoons.
Er kwamen mannen aan die wanhopig graag wilden helpen...
...op het land of onder de grond.
Op een gegeven moment waren er meer dan 200 man beneden...
...om de brand te bestrijden en het plafond omhoog te houden.
Maar het was onmogelijk.
Wat gebeurde er met de gestorven vaders van de kinderen?
261 kinderen hadden geen vader meer.
Hoe oud was u toen uw vader overleed?
Drie jaar.
Mijn vader heette William Crump. Hij was 38...
...toen hij stierf bij de ramp.
Ik keek altijd door het raam.
Je hoorde hem door de straat lopen op z'n klompen.
Mama schreeuwde vaak.
Ze gilde. Het deed zo veel pijn.
Ze besloten dat deel dicht te metselen.
Mijn jongste broer ging in de mijn werken.
Hij zei: Ik wilde die muur slopen.
Iemand had gezegd dat de lichamen geborgen konden worden.
Het was niet nodig dat ze daar bleven. Ze hadden ze eruit kunnen halen.
Ze wilden ze begraven, hè, mama?
Ja. Het was...
Dat is niet gebeurd.
Ze hadden beter hun best moeten doen...
...om ze eruit te halen.
Waarom mocht papa er niet uit?
De geschiedenis is significant voor het voetbal.
De mijnwerkersgemeenschappen rond Wrexham zijn belangrijk.
Wrexham begon eerder dan andere plaatsen te voetballen.
Daarom staat er 1864 op de shirts.
Dat was vroeg in de geschiedenis van het voetbal.
Mannen die onder de grond ontzettend zwaar werk deden...
...zochten boven de grond een vorm van recreatie.
Ze hielden van bier en er waren veel pubs...
...maar ze wilden ook iets doen.
En voetbal werd populair in dit deel van de wereld.
Volgens de legende ging vele jaren geleden, als een goede voetbalclub...
...in het noorden of de Midlands een speler wilde, de manager...
...gewoon naar een kolenmijn. Dat riep hij dan daar de mijnschacht in.
Hoi. Hoe gaat het? -Hoi.
Rob McElhenney. Mijn vader, Bob.
Hallo, Bob. Big Al.
Big Al. -Geen idee waarom.
Ik snap het wel.
Daar zijn we dan.
Hebben jullie connecties met mijnwerk? -Ja.
Aan je vaders kant? -Ja. Mijn bet...
Je betovergrootvader was mijnwerker in...
Mijn betovergrootvader, ja. -Ja.
Ze begonnen in Donegal, toch?
Ja. -Toen kwamen ze naar Milford en Glasgow.
Na de Eerste Wereldoorlog lieten ze de industrie hier vergaan.
De scheepswerven hadden het moeilijk, net als de staalindustrie.
Het was cruciaal voor Wrexham dat de kolenindustrie doorging.
Het grootste deel van de stad werkte daar of was erbij betrokken.
Kolenmijnen hebben Groot-Brittannië groot gemaakt.
Met de kolen werden de schepen en de spoorwegen aangedreven.
Het was de enige werkgever in het gebied. De mensen hadden wanhopig werk nodig.
De grote arbitrage van de 20e eeuw die de wereldwijde economie aandreef...
...ging om energie uit fossiele brandstoffen.
In Pittsburgh werd staal gemijnd en in Detroit werden auto's gebouwd.
En in Wrexham waren ook mijnen.
Maar dat heeft veel gekost.
En die kosten komen vooral terecht bij de middenklasse...
...die met de handen werkt en niet in een stad woont.
Er was maar één werkgever.
Dus er waren geen onderhandelingen mogelijk.
Het was een beslissing.
Wil je je gezin onderhouden of niet?
Het was al een tragisch leven voor de ramp.
Het is een hard leven.
Om te proberen... -Absoluut.
En nog iets: veel mannen werden op vrijdag betaald.
Dus als ze weggingen, hadden ze hun loon in hun zak.
Jeetje.
Zeven shilling, negen en driekwart pence.
Dat was het. -Per week?
Dat was per week. -Ja, per week.
DE MIJNWERKERS KREGEN ONGEVEER $115 PER WEEK OMGEREKEND NAAR NU.
Ze liggen er nu nog.
Dat hebben hun families niet gekregen. -Helemaal niets.
De lonen van de gestorven mijnwerkers...
...werden om 02.00 uur stopgezet.
Ze kregen geen volledig salaris. -Het tijdstip van de explosie.
De eigenaars regeerden met ijzeren hand.
Veiligheidsmaatregelen bestonden niet.
De kolen moesten eruit, koste wat het kost.
Hoelang staat het gedenkteken er al? -Sinds 1982.
Het liet 48 jaar op zich wachten.
Er is niet meteen een gedenkteken neergezet.
Dat komt door de belangen van de eigenaren die niet gestraft wilden worden.
Het land kijkt met interesse naar Wrexham Church Hall...
...waar het ministerie van Mijnwerken begint met een onderzoek naar Gresford.
Mijnwerkers die door de ramp werkloos zijn geraakt...
...staan in de rij voor een plekje.
Veel van deze mannen hoorden bij de 480 die in de mijn waren...
...toen de explosie plaatsvond en 264 mannen doodde.
Dit is Groot-Brittannië, dus de elite wint.
Bonsall en het bedrijf werden veroordeeld...
...maar slechts wegens onvoldoende administratie.
Ze kregen slechts 140 pond boete.
Mensen weten dat je voorzichtig moet zijn met mensen die zeggen:
Wij gaan hierbij helpen.
Dat hebben Rob en Ryan vast ook meegemaakt.
Dat was een van hun obstakels, en dat komt door dingen als Gresford.
Het is belangrijk dat we...
...die vreselijke, belangrijke gebeurtenis zien als deel van het totaalplaatje...
...wat betreft de geschiedenis.
Wat doet dat mijnwiel eigenlijk?
Daar zou een machineloods staan.
Met een touw omhoog, rond het wiel, de mijn in.
Er was een kooi die naar boven en beneden ging met mannen.
Zo gingen de mannen de mijn in.
Ja, 800 meter.
800 meter de grond in.
Kun je ons naar de andere wielen brengen?
Het zusterwiel? Ja, absoluut.
Het is niet ver weg.
Het wiel was achtergelaten...
...door de vorige eigenaars. Het is hier in de grond begraven.
Je ziet hoe groot het is.
Ik maak een foto voor Ryan. Dit wil hij vast graag zien.
Het zat altijd al in de planning toen we...
...met lokale architecten praatten over het ontwerp van de Kop.
En we wilden zorgen dat het een eerbetoon was...
...aan de kolenindustrie, hoe dan ook.
Je ziet het in de gevel van steen en in de kleur.
En we wilden een manier vinden...
...om ons respect duidelijker te maken. Dit vind ik...
...een goede manier. We zetten het zusterwiel respectvol neer.
Bij de tribune van de nieuwe Kop.
Als dit bij de Racecourse wordt neergezet, dan is dat...
...het mooiste in mijn leven. Sorry, Mags.
Maar het zou... Het is zo belangrijk.
Iedereen in Wrexham met een mijnconnectie...
...en dat hebben er maar weinigen niet, zal blij zijn.
Bedankt dat je ons dit liet zien.
Hopelijk kunnen we het recht doen.
Wat zei je toen we instapten?
We stapten in en ik dacht... -Als je op die knop drukt, gaat hij dicht.
Dan is het minder luid. -Oké.
Deze?
CAMERAMAN: Qua geluid valt het mee.
Maar de lens beslaat.
Nemen we het geluid nog op?
Ja.
En beelden?
Ja, de camera loopt nog.
Oké, mooi.
Dit is geweldig...
...dat de camera beslaat.
Juist. -Want dat laat zien...
...hoe belachelijk het moderne leven is vergeleken met hoe het was.
Die jongens moesten werken onder dezelfde omstandigheden.
Die maakten zich geen zorgen om condens op een lens...
...om hun stomme documentaire te filmen.
Ze gingen 800 meter de grond in. -De grond slokte hen op.
Ik werd geraakt door het feit dat ze zo naar beneden gingen.
Ik dacht: wat jammer dat ik nooit...
...met mijn vader over die schepen heb gepraat. Die vrachtschepen.
Dat deden ze toch als havenarbeiders?
In de vroege dagen gingen ze letterlijk...
...die schepen binnen om al die spullen eruit te halen.
Daar dacht ik als kind nooit over na.
Hij ging werken en bracht geld mee naar huis.
En wij gingen naar school.
Maar die symboliek van dat wiel...
Ik hoop dat het een symbool is voor wat de mensen waren.
Dat zijn de mensen op wiens schouders wij staan.
Het herinnert je eraan dat iedereen een connectie kan vinden...
...voor wat dat betekent in je gemeenschap of je leven.
Mijn vader sprak over Vietnam.
Hij zei dat iedereen iemand kende die was omgekomen in Vietnam.
Zeker in onze gemeenschap.
Dat verenigt de mensen. Ook al is het ene een beroep en het andere oorlog.
Een bepaald type persoon werd gedood in die oorlog.
En een bepaald type persoon werd gedood in die mijn.
Bijna iedereen in de hele wereld kan zich vereenzelvigen met zulke mensen.
De mensen wachtten. Ze hadden een jong gezin.
En plotseling kwam je man niet meer thuis. Toch gaan ze door.
Het leven gaat door.
Geen keus. -Nee.
Het ligt steeds verder in het verleden, maar de connectie blijft sterk.
De voetbalclub heeft het opgepakt. Het is grotendeels dankzij de club...
...dat dit zo'n groot deel is geworden van het verleden van Wrexham.
De voetbalclub mag zich erop beroepen dat ze mensen herinneren...
...aan wat er buiten de club in de gemeenschap is gebeurd.
Op de vraag waarom de mensen zo hard vechten voor hun voetbalclub...
...zijn zulke dingen misschien wel het antwoord.
Er is een folknummer, 40 jaar oud, geschreven in het Welsh...
...dat oorspronkelijk is geschreven als politiek lied...
...over onze relatie met Engeland...
...maar het is overgenomen door de voetbalfans...
...in sommige Welshe steden, ook hier in Wrexham.
Het raakt ons erg vanwege wat we meegemaakt hebben...
...zoals de Gresford-ramp.
Het heet Yma o Hyd, wat betekent 'we zijn er nog'.
Want we zijn er nog.
We zijn trots. Ook al sloten de mijnen in de jaren 80...
...je aard verandert niet zo snel, denk ik.
Al die dingen zitten in het DNA, zoals we dat nu zeggen, van Wrexham.
Het industriële verleden is heel belangrijk en voetbal ook.
Het idee dat mijnwerkers...
...van dienst ruilden zodat ze een wedstrijd konden zien...
...voor ze weer afdaalden, zegt veel over...
...hoezeer deze club deel uitmaakt van de cultuur van Wrexham.
Dat moet je serieus nemen.
De ramp is 100 jaar geleden gebeurd, maar die mensen wonen hier nog.
Mijnwerkers, sjouwers, schilders, barkeepers, leraren...
...de mensen die elke dag wakker worden voor eerlijk werk.
Elke zaterdag willen ze naar de Racecourse om de overwinning te voelen.
Dus elke zege, elke goal is een overwinning voor hen.
Als wij niet alles doen om hen dat te laten voelen, is dat fout.
Want ze verdienen het.
Wrexham is de stad die er nog is.
De corner wordt erin geschopt.
Een klassieker. Een goal.
Jones.
Hij kaatst terug, het doel in.
Mullin met een voorzet naar Palmer.
Een goal.
Weer de corner. Hayden.
Goal.
Lee schiet terug. Dalby.
99 meter in 4,5 dag
we zijn hier tot het einde der tijden
en de Welshe taal blijft leven
we zijn er nog
ondanks alles en iedereen
zijn we er nog
McFadzean. Al snel naar Dalby. Langs hem. Forde maakt er zes van.
we zijn er nog
Wat een pass.
ondanks alles en iedereen
zijn we er nog
TER NAGEDACHTENIS AAN DE 266 MIJNWERKERS DIE OVERLEDEN
TIJDENS DE GRESFORD COLLIERY-RAMP 22 SEPTEMBER 1934
Vertaling: Jolanda Jongedijk Sync: OliverKlozoff