‪Tôi nghĩ rất nhiều về đồ ăn.
‪Về cách nó kết nối ta qua thời gian, ‪xuyên suốt các vùng địa lý…
‪Ngon quá.
‪…từ thế hệ này sang thế hệ khác.
‪Nó kể những câu chuyện về nơi ta đã đến, ‪về nơi ta ở,
‪và nơi ta đang đi đến.
‪- Cô biết cụm từ ''sống xa hoa'' chứ? ‪- Biết chứ.
‪- Có mùi như nui phô mai rồi. ‪- Hẳn rồi ạ.
‪Sự thật là, đa số món ăn của người Mỹ ‪có gốc rễ từ món ăn của người Mỹ gốc Phi,
‪cả nét truyền thống lẫn sự khéo léo.
‪Tôi là Stephen Satterfield, nhà văn ‪về ẩm thực, từng học làm đầu bếp,
‪từng là chuyên gia rượu vang ‪trong một thập kỷ.
‪Tôi đang trên hành trình khám phá ‪câu chuyện về ẩm thực Mỹ gốc Phi
‪và gặp gỡ thế hệ mới ‪đang bảo tồn lịch sử của chúng tôi.
‪Cái này là từ gạo vàng Carolina. ‪Bọn tôi đã giã gạo ra để làm ‪grits ‪gạo‪.
‪Từ thuở đầu, trải qua nhiều thập kỷ đấu ‪tranh đen tối nhất, bọn tôi đã kiên trì.
‪Dù ta đang ở địa ngục, ‪đang gánh chịu tổn thương,
‪bằng một cách nào đó trong mớ bòng bong ấy ‪ta đã tạo ra một nền ẩm thực.
‪Đây là các câu chuyện của bọn tôi.
‪LOẠT PHIM TÀI LIỆU CỦA NETFLIX
‪GỐC RỄ
‪Nước Benin, Tây Phi.
‪CHÂU PHI
‪Thật kỳ lạ khi trở về nơi là nhà ‪mà tôi chưa từng đến.
‪Mảnh vỡ của ký ức đã mất ở khắp nơi.
‪Ở trong âm thanh, mùi và hương vị.
‪Quyết định truy nguồn gốc các món ăn ‪đã định hình nước Mỹ là một chuyện,
‪còn việc đến lục địa đó, ‪cảm nhận nó thì sao?
‪Đó hoàn toàn là chuyện khác.
‪Và chiều sâu sự hiểu biết của tôi ‪bắt đầu từ việc đi dạo qua Chợ Dantokpa
‪với Tiến sĩ Jessica B. Harris.
‪Hay như cách tôi thích gọi bác ấy, ‪Tiến sĩ J.
‪Vậy, ta đang ở Tokpa ạ?
‪- Dantokpa ạ? ‪- Dantokpa. Ta đang ở Tokpa đấy.
‪Một trong những khu chợ ngoài trời ‪lớn nhất ở Tây Phi.
‪Và cháu đang thật sự đi trên nền đất ‪nơi này, và cảm giác thật khó tin ạ.
‪Là thế. Nghĩa mới của ''đi đóng quân'' á.
‪Giờ bạn phải hiểu, với tôi ‪thì Tiến sĩ J đúng là một huyền thoại.
‪Bà đã viết cả tá sách, nghiên cứu ‪đồ ăn của người di cư phân tán gốc Phi
‪và khó để nói quá về sự ảnh hưởng ‪của cuốn ‪High on the Hog‪ lên tôi.
‪- Bác là kẻ nghiện chợ. ‪- Vâng.
‪Đây là nơi ta đến để được đi vào ‪trung tâm đời sống nhộn nhịp của nơi đây.
‪Vậy đó là nơi ta đang đứng. Ta đang ở ‪trung tâm. Chả nơi nào trung tâm hơn.
‪Dạ. Cơ bản là ta có ‪các cửa hàng bán lẻ di động ạ?
‪Đúng nhỉ? Phải đấy!
‪Ừ, cái gì cũng có thể mua ‪mỗi thứ một chút.
‪- Ở đây cũng tấp nập. ‪- Nay là thứ Bảy ở chợ mà!
‪- Đây rồi. ‪- Được rồi.
‪Đây mới là ta.
‪- Một thứ quen thuộc. ‪- Nhỉ?
‪- Biết bác in đậu bắp trên danh thiếp? ‪- Không ạ.
‪Ừ. Cả đồ văn phòng của bác.
‪- Hình như có thấy trên email bác. Dạ. ‪- Có. Vẫn còn. Ừ.
‪- Vẫn còn. ‪- Đây đúng là ta.
‪Đây mới là ta. Nó là bác đấy.
‪Vậy, khi nói về đậu bắp
‪và việc nó là ‪tinh túy của châu Phi thế nào,
‪thì nó là của châu Phi ‪vì nó đã cùng ta vượt biển.
‪Phải đấy. Nhưng nó cũng là của châu Phi ‪vì xuất xứ từ đây.
‪- Phải rồi. ‪- Và rồi ta mang nó đến Tân Thế giới.
‪Nó là một cầu nối.
‪Một vài món nào có sử dụng đậu bắp
‪trong đồ ăn Tây Phi ạ?
‪Đậu bắp sẽ xuất hiện ‪trong tất cả các món hầm sệt sệt.
‪Dùng nó như chất làm sánh.
‪Điều hay nữa. ‪Nếu muốn gọi đậu bắp trong tiếng Pháp,
‪cháu sẽ học từ tiếng Pháp ‪mà là tiếng Anh luôn.
‪- Gì ạ? ‪- Gọi là ‪gombo.
‪- Gombo? ‪- Gombo.
‪Cái đó rất có lý, phải không ạ?
‪Điều này hoàn toàn hợp lý.
‪Rồi, còn nhiều thứ để nói hơn là đậu bắp.
‪Ồ, chợ có nhiều thứ để xem lắm.
‪Cháu chỉ thấy, ừm, trải nghiệm của việc ‪thấy các nét chân dung của chính cháu…
‪- Thế à? ‪- …được phản ánh, qua mái tóc nè.
‪Cháu thấy phong cách và quần áo của ta ‪và cách chúng ta mặc đồ.
‪Và sự phóng khoáng của ta?
‪Sự phóng khoáng của ta. ‪Sự khéo léo, sự tháo vát của ta.
‪Ý là, rõ ràng khu chợ rất to lớn,
‪nhưng có vẻ nó có trật tự nào đó, và…
‪- Phải, hẳn là có trật tự rồi. ‪- Dạ.
‪Điều thú vị chính là việc nhìn thấy
‪có bao thứ đa dạng thực sự được bán.
‪Phải ạ.
‪Ồ, hai cái cùng lúc.
‪Được rồi.
‪Cháu rất háo hức được ở đây với bác, ‪vì trong số tất cả thì bác tận tụy nhất
‪khi cố xua tan thần thoại ‪về củ từ với lại khoai lang.
‪Đây là nơi ta sẽ giải quyết vụ đó.
‪Vâng. Đây là củ từ.
‪Chúng là củ từ.
‪Bác luôn bảo chúng trông như
‪chân voi lông lá.
‪- Nhìn thứ này đi nè. ‪- Là bàn chân voi lông lá bốn ngón.
‪Thật khó tin.
‪- Nhé? Nó không phải khoai lang. ‪- Không phải ạ.
‪Nếu chả thấy thứ này trong siêu thị, ‪là ta chả thấy củ từ.
‪Phải rồi. Chính xác.
‪Vậy tại sao sau ngần ấy năm,
‪người ta vẫn tiếp tục nhầm lẫn ‪giữa củ từ và khoai lang ạ?
‪Chà, vì củ từ rất quan trọng.
‪Cháu có thể thấy rằng
‪họ có nó ở đây nhiều hơn ‪bất cứ thứ gì khác trong chợ.
‪Nhưng chúng không mọc ở Bắc Mỹ, ‪hoặc đã từng không mọc.
‪Giờ họ đang trồng một ít ở Florida, ‪một vài nơi khác. Do nhiệt độ đấy.
‪Phải ạ.
‪- Ta đã luôn là người sáng tạo. ‪- Dạ.
‪Ta làm gì nào?
‪- Nghĩ ra điều tốt nhất kế tiếp. ‪- Ừ. Là?
‪- Khoai lang. ‪- Đúng, ta gọi nó là?
‪- Là ‪yam‪ ạ. ‪- Vậy cháu ăn gì trong Lễ Tạ ơn nào?
‪Ta ăn bánh khoai lang ‪chứ không phải bánh củ từ.
‪Và món ‪Candied Yam…
‪- Là khoai lang. ‪- Đấy.
‪Vậy, khi ta ở đây giải mã thần thoại,
‪thì bác có nghĩ ra món nào khác ‪mà có nguồn gốc từ châu Phi
‪mà người ta cho là đến từ Mỹ chứ?
‪Ừm, ta có đậu mắt đen này, đậu bắp này,
‪ta có dưa hấu này, ‪có sự nhầm lẫn về củ từ này.
‪Dạ.
‪Ta còn có gì nữa không nhỉ? Gạo.
‪- Và gạo ạ. ‪- Gạo.
‪Có một…
‪Một trong các điểm mấu chốt hoặc kết nối ‪quan trọng của món ăn châu Phi là gạo.
‪- Ừ. ‪- Khởi đầu của ta.
‪Vấn đề của Benin là
‪nó có thể không phải bờ biển gạo, ‪nhưng nó là bờ biển nô lệ.
‪- Gạo đỏ này là gạo gốc Nigeria. ‪- Dạ.
‪Gạo xếp theo chất lượng. ‪Có cả chất lượng cao.
‪Bọn tôi gọi cái này là Jollof.
‪Jollof, vậy, gạo này là gạo Jollof?
‪Phải, Jollof. Loại được giã một lần.
‪Một số loại được giã hai lần. ‪Một số được giã nát.
‪Vậy, có loại được giã một lần, ‪và họ gọi nó là Jollof.
‪Jollof, như gạo Jollof ấy.
‪Mỗi lần cháu nhìn thấy gạo,
‪cháu không thể không nghĩ về việc nó là ‪thứ đã xây nên sự giàu có của đất nước ta…
‪Đất nước hiện tại của ta, ‪trước cả khi nó là một nước.
‪Vụ Charleston.
‪- Xảy ra vụ Charleston. ‪- Và Quần đảo Biển và Nam Carolina.
‪- Biết đó. ‪- Dạ.
‪Đó là
‪gạo.
‪Gạo và nhiều gạo hơn.
‪- Nó là nền tảng. ‪- Dạ.
‪Nó đích thực là nền tảng.
‪- Rồi. ‪- Cảm ơn cô.
‪Cảm ơn cô.
‪Tạm biệt.
‪- Ta đi đâu tiếp đây? ‪- Đi tiếp ạ.
‪Bác sẽ chỉ cho cháu vài thứ nữa.
‪Tiến sĩ J và tôi ăn trưa ở một quán ‪địa phương ít nổi‪ ‪gọi là Saveurs du Benin,
‪hay ''Vị của Benin''.
‪Món ăn ‪được người dân Ouidah trân trọng nhất…
‪Quán thuộc sở hữu ‪của đầu bếp Valérie Vinakpon.
‪Là tượng đài ‪của toàn cảnh ẩm thực Cotonou,
‪cô ấy đã viết sáu sách nấu ăn ‪về các món truyền thống của nước mình.
‪Nó đây rồi.
‪Tuyệt.
‪Nhìn ngon đó. Cháu phục vụ món gì?
‪Gà nướng ạ.
‪Đây là ‪moyo‪?
‪- Đây là nước ép cà chua. ‪- Nước ép cà chua?
‪Đây là ‪amiwo‪, và rồi đây là gà của cháu.
‪Và ‪amiwo ‪là một món rất tuyệt ‪vì nó có hương vị rất ngon.
‪Nó là bột bắp, với cà chua.
‪- Ngon lắm. ‪- Và nó rất tuyệt.
‪Rất ngon ạ.
‪Vậy, đây là tiêu này.
‪- Đây là loại làm từ cà chua. ‪- Dạ.
‪Cô ấy bảo nó cay.
‪Dám thì thử.
‪Mọi người khác nhau, ‪nên hãy đảm bảo là khi thử cháu không…
‪Đúng đấy ạ.
‪Biết đó, ‪vì cháu có thể thử và bị cay xé lưỡi.
‪Chuẩn luôn đấy ạ.
‪- Sao hả? ‪- Dạ.
‪Ồ, giờ thấy rồi đó.
‪- Thấy rồi. Cháu mê lắm. ‪- Ừ, nó tạo khác biệt…
‪- Cảm giác như đồ ở quê nhà. ‪- Dạ.
‪Bác luôn bảo, ‪nếu vào một nhà hàng Mỹ gốc Phi
‪và không có chai tương ớt thon dài ‪ở trên bàn,
‪té đi ngay, vào sai quán rồi.
‪- Sai chỗ. ‪- Sai chỗ.
‪Kiểu, thật khó để tưởng tượng ‪việc ăn đồ ăn của ta mà thiếu tương ớt.
‪Cá trê chiên không tương ớt? ‪Khỏi chiên cá trê.
‪- Khỏi, cảm ơn. ‪- Biết đó? ''Khỏi, cảm ơn''. Còn hay hơn.
‪Vậy, quyển ‪High on the Hog‪ ấy‪, ‪điều gì làm bác muốn viết cuốn sách đó ạ?
‪Ừm, bác là biên tập viên du lịch ‪tờ Essence ở thập niên 70.
‪Và rồi cuối cùng bác phát hiện ‪là bác đang bắt đầu có kết nối
‪với đồ ăn của dân di cư phân tán gốc Phi.
‪Như là, những thứ này ‪có mối liên hệ với nhau ạ?
‪- Như kiểu: "Mình đã từng ăn thứ này!" ‪- Dạ.
‪Như kiểu: ''Mình biết nó!''
‪Như kiểu: ''Nó có vị như món bà nấu vậy''. ‪Cháu biết đó?
‪Vậy, đây là đậu.
‪- Đậu à? Đậu đỏ? ‪- Vâng. Đậu đỏ ạ.
‪- Rồi. Đậu đỏ. Được chứ? ‪- Đậu đỏ. Dạ.
‪- Với dầu cọ đỏ. ‪- Dạ vâng.
‪Vậy nó là dầu cọ đỏ, đậu đỏ… ‪Và thêm nhiều bột bắp.
‪Còn cái này?
‪Thịt cừu ạ.
‪- Thịt cừu đó. ‪- Đây rồi.
‪- Cảm ơn cô. ‪- Cảm ơn. Không có gì.
‪- Kết hợp hay thế ạ. ‪- Ừ.
‪Chà, dầu cọ đỏ thì luôn thú vị mà.
‪Thế ạ? Vì sao ạ?
‪Với bác, nó kết nối ‪với tất cả mọi loại địa điểm.
‪Cái màu cam cam đỏ đỏ đó ấy.
‪Kiểu, ta có thể thấy tí bóng dáng nó ‪trong gạo đỏ Charleston.
‪Dạ.
‪Ta có thể thấy nó trong món ‪jambalaya.
‪- Chà. Cháu chưa từng nghĩ về liên kết đó. ‪- Bộ não điên rồ của bác hoạt động thế đó.
‪Nhưng còn đậu đỏ thì sao?
‪Nghĩ đến New Orleans vào thứ Hai đi.
‪- Nó ngon lắm ạ. ‪- Phải. Rất ngon.
‪- Mà sẽ ngon hơn nếu có thứ này. ‪- Chuẩn ạ.
‪Điều gì ở Benin làm nó ‪quan trọng với nền ẩm thực đến thế ạ?
‪Vì nó là thuộc số các trung tâm ‪buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương.
‪Và vì lý do đó, rất nhiều người đến từ đây ‪và rất nhiều người đi qua đây
‪đã phải ở lại bên kia Đại Tây Dương. ‪Biết đó, nó chả phải nơi rộng lớn,
‪nhưng nó có một tác động phi thường ‪đến Tân Thế giới.
‪- Phải ạ. ‪- Đến bán cầu này.
‪Dạ.
‪Và số nhiều của tác động đó ‪là qua dạ dày của ta.
‪Vậy, nghi thức rửa tay này ‪diễn ra trước các món ăn cụ thể hay…
‪- Chà, cháu sẽ ăn bằng tay mà. ‪- Hợp lý.
‪- Nên rửa tay trước. ‪- Tuyệt.
‪Dạ rồi, cháu muốn xem nó trước.
‪Đẹp quá.
‪- Cảm ơn. ‪- Cảm ơn.
‪Vậy…
‪- Đây là củ từ nghiền ạ. ‪- Củ từ nghiền.
‪Với sốt đậu phộng.
‪Với sốt đậu phộng à.
‪- Với phô mai và thịt cừu. ‪- Với phô mai và thịt cừu.
‪Ngon đấy.
‪Sốt đậu phộng rất ngon.
‪Cháu thích món này.
‪Xin chào.
‪- Chào, Valérie? ‪- Là Valérie ạ.
‪- Jessica. ‪- Jessica.
‪- Stephen. ‪- Xin chào, Stephen.
‪- Tôi ổn. Ngồi với bọn tôi đi. ‪- Cảm ơn.
‪Các món ăn mà cô phục vụ ở đây, ‪đây có được xem là nhà hàng truyền thống?
‪Bọn tôi lựa chọn giới thiệu ‪các món ăn tiêu biểu từ Benin.
‪Và chỉ phục vụ ‪món truyền thống, nguyên vị.
‪Các món ăn có xu hướng biến mất.
‪Vì sao điều đó quan trọng với cô?
‪Nếu bọn tôi không tăng giá trị của chúng,
‪nếu bọn tôi không giới thiệu món ‪bọn tôi có thể làm, thì ai sẽ làm đây?
‪Được rồi.
‪Chà, không ai khác cả.
‪Mỗi lần bọn tôi chào đón ‪những người anh em người Mỹ,
‪phải, những anh em của bọn tôi trở về đây. ‪Luôn là niềm hân hạnh khi cho họ thấy
‪những gì bọn tôi tiếp tục ăn ở đây. ‪Thật sự hân hạnh.
‪- Cảm ơn rất nhiều. ‪- Cảm ơn.
‪- Cảm ơn.
‪Trải nghiệm là người Da đen ở Mỹ của tôi ‪đến từ việc chật vật để thuộc về.
‪Tôi bất ngờ ‪với cách tôi được trân trọng ở Cotonou.
‪Thành phố lớn nhất của Benin ‪là sự pha trộn tuyệt vời giữa cũ và mới,
‪và là một nơi để ẩm thực truyền thống ‪gặp gỡ tham vọng của thế hệ mới.
‪Biết đó, ẩm thực châu Phi là…
‪Tôi chả hiểu vì sao ‪nền ẩm thực của bọn tôi không
‪phổ biến ‪như ẩm thực châu Á hay ẩm thực Pháp.
‪Và tôi vui khi giới thiệu với thế giới, ‪bằng blog hoặc Instagram của tôi,
‪về những gì bọn tôi có.
‪Cùng là viết để tìm gốc rễ ẩm thực, người ‪viết blog về đồ ăn Karelle Vignon và tôi
‪có nhiều điểm chung.
‪Sản phẩm của cô ấy ‪thu hút lượng theo dõi lớn.
‪Tôi đang học các món ăn hằng ngày của ‪châu Phi: Senegal, Bờ Biển Ngà, và Benin.
‪Vậy cô là học viên của ẩm thực châu Phi.
‪Các món này cũng là ‪một phần lịch sử cá nhân cô?
‪Ừ, chính xác!
‪Tôi sinh ra ở Pháp, ‪nhưng đến từ Benin, biết đó.
‪Đây là văn hóa của tôi, và tôi muốn ‪những người theo dõi tôi biết về điều đó.
‪Sao cô lại muốn đưa tôi đến nhà hàng này?
‪Vì tôi có một người bạn,
‪và tôi thực sự muốn anh ấy cho ta thấy ‪các món ăn anh ấy làm,
‪vì anh ấy dùng các công thức truyền thống ‪mà có sự thay đổi mang tính hiện đại.
‪- Được. ‪- Ừ.
‪Khai vị đây.
‪- Cảm ơn. ‪- Một miếng gà cuộn.
‪- Tốt quá. ‪- Và một miếng phô mai.
‪Wagassi‪ à.
‪Đây là một công thức ‪tôi thật sự rất thích.
‪Cảm ơn.
‪Nó được gọi là ‪amiwo.
‪Amiwo ‪à.
‪Nó rất ngon đấy.
‪Bên trong ta có sốt cà chua này.
‪Ừ, bên trong!
‪Tôi cũng bất ngờ với bên trong.
‪Nó rất tuyệt vời.
‪Hương vị, và cả các kết cấu khác nhau.
‪Vì món này có cảm giác hơi chắc, hơi giòn.
‪Phải, chính xác.
‪Món này là từ Benin.
‪Chà, trông nó ngon quá!
‪Được rồi!
‪- Được! Tôi sẵn sàng rồi. ‪- Cô thích vẻ ngoài của nó.
‪- Kem ‪mousse, mousse‪ khoai lang kem, tôm. ‪- Tốt quá, cảm ơn.
‪- Và anh không có món giống thế. ‪- Không.
‪- Ừ, đây là phiên bản mới. ‪- Ừ.
‪Phiên bản mới của sốt đậu phộng.
‪- Với thịt gà, có đậu phộng ở trên. ‪- Ừ, như lớp vỏ bánh.
‪Món gà thế nào?
‪Gà được nấu chín hoàn hảo.
‪Vì sốt đậu phộng ở giữa thì khá ấm,
‪nó gần như là lớp sốt mới cho gà.
‪- Ừ. ‪- Nên ta có nhiều lớp sốt xuất hiện.
‪- Tôi nghĩ đây là món rất sáng tạo. ‪- Tuyệt.
‪- Anh phải thử nó. ‪- Ừ. Hoàn hảo.
‪- Và tôi phải thử nó. ‪- Phải.
‪Tôm ngon tuyệt.
‪Ừ, đúng vậy.
‪Và, anh biết đấy, cà chua nhỏ ấy,
‪với hạt tiêu này.
‪Tuyệt vời.
‪Chà. Ngon thật đấy.
‪- Món kìa, đang đến! ‪- Cô thấy gì rồi.
‪Cuộn ‪maki piron ‪với thơm và dừa.
‪Cảm ơn.
‪Trông ngon quá.
‪Sushi, ‪hay‪ maki‪ đến từ Nhật Bản.
‪Ăn nó với ‪piron.
‪Piron, ‪trong cuộc sống hằng ngày, ‪là một món mặn.
‪Giờ thì nó là món ngọt với thơm và
‪dừa.
‪- Ôi, ngon quá! ‪- Ừ.
‪Tôi thích cách các món ‪đều có thứ gì đó ở giữa.
‪Phải!
‪Ở châu Phi, bọn tôi ‪không ăn món tráng miệng nhiều.
‪Nhưng tôi là fan bự ‪của tất cả các loại tráng miệng đấy.
‪Chà, cái này ngon thật.
‪Xin chào!
‪Xin chào.
‪- Chào! ‪- Bếp trưởng!
‪- Sedjro. ‪- Stephen.
‪- Hân hạnh được gặp. ‪- Hân hạnh.
‪- Khỏe chứ. Tôi khỏe. ‪- Chào.
‪Cảm ơn.
‪- Ổn mà. ‪- Rất tuyệt.
‪Tôi mang đến ít rượu địa phương này.
‪Được rồi.
‪Nó là ‪sodabi‪.
‪- ‪Sodabi ‪à. Ồ. ‪- Với nho.
‪Vậy à, hay quá.
‪Được rồi. Ta nâng ly vì Benin chứ?
‪- Vì Benin? ‪- Vì Benin.
‪- Vì ẩm thực của người Benin? ‪- Phải.
‪- Món ăn của người Benin. ‪- Và vì chúng ta.
‪- Được rồi. Cạn ly. ‪- Cạn ly.
‪Anh học cách nấu này ở đâu?
‪Tôi biết đến nó và học nó ở Pháp.
‪Rồi tôi du lịch đến Senegal và Guadeloupe,
‪và đã quyết định quay lại Benin
‪tạo ra ẩm thực của riêng tôi.
‪Và tại sao anh lại muốn trở về nhà?
‪Nó là một thử thách.
‪Để nâng tầm sự sành ăn ‪của đất nước bọn tôi, Benin ấy,
‪vì bọn tôi có rất nhiều sản vật
‪mà bọn tôi dùng ‪để tạo ra một thứ gì đó mới.
‪Vậy, cô có nghĩ đây là một điều ‪mà đang diễn ra trên khắp đất nước chứ,
‪khi mà các đầu bếp trẻ đang cố để tiến bộ?
‪Có rất nhiều người đang cố làm cho Benin ‪được biết đến, như bọn tôi.
‪Bọn tôi tự hào về đất nước của mình, ‪và bọn tôi muốn nói là có Benin trên đời.
‪Benin là một đất nước nhỏ bé, ‪tính theo kích cỡ,
‪nhưng bọn tôi ‪là những người có nhân cách lớn.
‪Phải.
‪Nhỏ nhắn và đầy tự hào.
‪Chính xác.
‪Nhưng bên dưới sự kiêu hãnh của Benin ‪là thực tế phũ phàng tôi chả thể lờ đi.
‪Bọn tôi đã bị ép buộc rời đây, và để ‪bắt đầu hiểu điều đó nghĩa là gì ở Benin,
‪tôi phải đến một nơi được gọi là Abomey.
‪Đây đã từng là thủ đô ‪của Vương quốc Dahomey.
‪Một vương quốc có một trung đoàn toàn nữ ‪gồm các chiến binh Amazon,
‪một đội quân mà các thế lực thuộc địa ‪đã e dè trong nhiều thế kỷ.
‪Ngày xửa ngày xưa…
‪SỬ GIA VÀ NHÀ NGHIÊN CỨU ABOMEY
‪Vào thời điểm đó,
‪Vương quốc Abomey đã nổi tiếng
‪với việc trở thành vương quốc lớn nhất ‪về buôn bán nô lệ.
‪Từ thuở sơ khai tạo dựng vương quốc,
‪chúng đã có quyết tâm bành trướng rồi.
‪Chúng đưa người đến đây ‪để phát triển vương quốc,
‪và chúng đã gửi đi một số người ‪mà được người châu Âu yêu cầu.
‪Ta không thể nói ‪rằng người châu Phi chúng ta
‪đã không góp phần vào chế độ nô lệ.
‪Chắc chắn ta đã góp phần, ‪vì ta đã chấp nhận cung cấp
‪cho người châu Âu ‪nguồn nhân lực mà họ yêu cầu.
‪Với cái giá khủng khiếp!
‪Tôi thấy mình như ‪đang ngược dòng thời gian ở Abomey.
‪Ý tôi là, đây là một nơi
‪bạn vẫn có thể đi trên con đường thật sự ‪mà các nô lệ đã đi.
‪Nó là một cuộc diễu hành đê hèn. ‪Nó kết thúc ở một thành phố tên là Ouidah,
‪nơi rất nhiều người chúng ta rời đi, ‪không bao giờ trở lại nữa.
‪Nó… Việc đó đã diễn ra thế nào ạ?
‪Chúng gắn xích vào chân và vào cổ tay.
‪Để bắt họ xếp vào hàng, thì có một nhóm…
‪để trông chừng những người đó.
‪Việc đó mất bao lâu ạ?
‪Việc đó mất ít nhất bốn ngày.
‪Cháu nghĩ điều rất quan trọng là…
‪cháu nhìn dọc xuống con đường này, ‪cháu thấy nó,
‪và mang cảm giác đó về nhà cùng cháu.
‪Bọn tôi phải bước đi ‪dọc theo con đường này
‪vì…
‪nó là một phần rất quan trọng ‪trong lịch sử của bọn tôi.
‪Và việc làm ngơ nó đi…
‪chính là làm ngơ một phần ‪của bản thân bọn tôi.
‪Nhưng có các con đường ở Benin ‪lại kể một chuyện khác.
‪Các con đường dẫn đến một trong các nơi ‪thần thoại nhất tôi từng đến.
‪Và thề là tôi vẫn nghe được ‪các bài hát thiêng liêng về tự do,
‪cảm được phép thuật nguyên bản của làng ‪nước bắt nguồn từ truyền thuyết Voodoo.
‪Bọn tôi thờ tất cả các tôn giáo trên ‪thế giới, nhưng đầu tiên là đạo Voodoo.
‪GIÀ LÀNG GANVIÉ
‪Đối với những người đến từ nước ngoài,
‪bọn tôi có thể nói ‪dân ở đây theo đạo Voodoo.
‪Bọn tôi tôn thờ đạo Voodoo ‪với một đức tin duy nhất.
‪Ganvié, chính là nhờ tổ tiên ‪mà bọn tôi có Ganvié.
‪Những kẻ buôn bán nô lệ đang rượt theo họ.
‪Và trong lúc chạy trốn, họ đã đến bờ hồ.
‪Họ có phù thủy Voodoo rất mạnh đi cùng.
‪Khi họ đến chỗ bờ hồ, vị phù thủy có ‪sức mạnh phép thuật yêu cầu cả nhóm đợi.
‪Ông ấy gọi một con diều hâu đến. ‪Khi đã đến, nó đưa ông ấy lên lưng…
‪và họ bắt đầu tìm kiếm ‪một nơi để đáp xuống.
‪Cuối cùng họ tìm thấy một hòn đảo nhỏ, ‪và diều hâu đã đưa ông ấy trở lại nhóm.
‪Khi họ quay trở lại bờ hồ,
‪vị phù thủy đọc ra một thần chú khác, ‪và một con cá sấu bò ra,
‪và con cá sấu đã dẫn tất cả bọn họ ‪đến nơi mà ông ấy đã tìm ra trước đó.
‪Tất cả bước xuống khỏi lưng cá sấu
‪rồi đặt chân lên hòn đảo nhỏ này.
‪Khi đã đến nơi, ‪họ nhận ra không ai rượt theo họ cả.
‪Nên họ đã ở lại đó.
‪Khi đã ở đó, vì không còn chiến tranh,
‪họ đã đặt cái tên Ganvié cho nơi này. ‪Khi đến đây, bọn tôi an toàn.
‪Chào mừng đến Ganvié.
‪- Cảm ơn. ‪- Ừ.
‪Ganvié là làng của tôi.
‪- Bọn tôi có giáo hội dòng Celestial. ‪- Ừ, nhà thờ dòng Celestial ở kia. Hiểu.
‪Còn tòa nhà lớn này?
‪Tòa nhà lớn này là một nhà thờ khác.
‪- Đây nhiều nhà thờ nhỉ. ‪- Ừ, đây nhiều nhà thờ lắm.
‪Bọn tôi có một nhà thờ Công giáo,
‪nhà thờ dòng Celestial, nhà thờ Hồi giáo, ‪và đạo Voodoo.
‪- Voodoo. ‪- Ừ.
‪- Ừ. Đạo đầu tiên nhỉ. ‪- Ừ.
‪Vì đó là cách hình thành làng. ‪Nó là một phần của câu chuyện.
‪- Phải, lịch sử, vâng. ‪- Ừ.
‪Những người sống ở đây được gọi là ‪Aïzo.
‪- Vâng. ‪- ‪Aïzo.‪ Và ngôn ngữ của họ là tiếng ‪Tofin.
‪Tiếng ‪Tofin.
‪Tofin ‪ấy, ‪to ‪nghĩa là nước, và ‪finu‪ là cư dân.
‪Vâng. Vậy, về cơ bản là ''cư dân nước''.
‪- Cư dân nước. ‪- Ừ.
‪Được rồi, đây là nhà tôi đó. ‪Ta đang ở cạnh nhà tôi.
‪Ồ, hay đấy.
‪Đây là nơi… ‪Khi tôi không đi làm trên đất liền ấy,
‪tôi đến đây để dành thời gian cuối tuần ‪với gia đình mình.
‪Ừ. Các anh thường làm gì?
‪Chỉ ăn thôi, ăn đồ địa phương nè.
‪Vậy ai hay nấu ăn?
‪Đôi khi là mẹ tôi,
‪và đôi khi là chị tôi.
‪Ừ, đôi khi là tôi. ‪Tôi nữa, tôi cũng nấu ăn.
‪- Ừ. Chà. ‪- Tôi biết nấu.
‪- Được rồi, xem anh kìa. ‪- Ừ.
‪Ta đã rời khỏi con đường cá,
‪và giờ ta sẽ đi tham quan một khu chợ nổi.
‪- Tôi mong lắm đó. ‪- Ừ.
‪Vậy anh mua loại đồ gì ở đây?
‪- Ta có thể mua gạo, cà chua, dầu… ‪- Ừ.
‪…các loại đậu, và…
‪Và gỗ để nấu ăn.
‪Và có thế thôi.
‪Cô ấy đang bán một thứ, ‪kiểu như bánh ‪gateau‪.
‪Gateau ‪là bánh ngọt. Đây.
‪Bánh ngọt, ừ.
‪Anh có muốn…
‪- Tôi được lựa à? ‪- Ừ.
‪- Ừ, mua mỗi người một cái. ‪- Ừ.
‪Bột chiên bánh ngon.
‪- Đồ ăn vặt ngon đó. ‪- Rất ngon.
‪Nó không quá ngọt.
‪Vỏ bánh tơi ra.
‪Tôi cứ ăn một miếng ‪là nó lại càng ngon hơn.
‪Chà. Cô ấy có cả một cửa hàng kìa.
‪Ừ.
‪Ồ, phải. Tôi đang mong ‪là anh sẽ chọn cái đó.
‪Trong làng người ta gọi nó là ‪councada.
‪Tên địa phương ấy mà.
‪Councada ‪là
‪đậu phộng, cộng với đường và dầu. Ừ.
‪Cái này làm tôi nhớ đến một thanh kẹo.
‪Bọn tôi gọi nó là "thanh kẹo". ‪Tên Baby Ruth.
‪Và nó có đậu phộng và ca-ra-men và đường.
‪Nó có vị y như thế này. ‪Cái này ngon lắm. Tôi yêu đậu phộng.
‪Để di chuyển ở Ganvié, ta cần thuyền.
‪Không có thuyền thì không đi được.
‪- Mọi người có thuyền như thế nào? ‪- Mỗi gia đình ở đây đều có ba thuyền.
‪Được rồi.
‪Và một chiếc thuyền ‪thuộc về mấy đứa con, hoặc trẻ em,
‪một thuyền thuộc về người bố, ‪và một thuộc về người mẹ.
‪- Chà! Ai cũng có thuyền riêng? ‪- Thuyền riêng, ừ.
‪- Tuyệt. ‪- Nó cần thiết ở đây.
‪Giờ ta sẽ đến xem ‪nơi ông cha bọn tôi đã đến
‪trước khi bắt đầu xây nhà trên hồ.
‪Vậy, đây là rìa ngoài cùng của Ganvié.
‪Của Ganvié, phải.
‪Được rồi.
‪Ở đằng đó, ‪nơi bọn tôi có những cây to ở đằng đó ấy,
‪là nơi đầu tiên ‪mà ông cha của bọn tôi đến.
‪- Chà. ‪- Ừ.
‪Và giờ bọn tôi ‪không xây ngôi nhà nào ở đó cả.
‪Vì có một số phụ huynh cần đến nó.
‪Đó là nơi ‪để họ có thể chôn cất một số người,
‪như nghĩa trang vậy.
‪- Như nghĩa trang à. ‪- Ừ.
‪Thật ý nghĩa khi nghĩa trang cũng là nơi ‪tổ tiên của các anh đã đặt chân đến.
‪- Khi tổ tiên của anh đến hòn đảo này… ‪- Ừ?
‪- …họ được tự do khỏi chế độ nô lệ. ‪- Phải.
‪Họ có được sự an toàn tuyệt đối.
‪Và đó là lý do vì sao họ chọn ở lại đây.
‪Và họ đã tìm thấy cá để bắt.
‪Anh cứ nhắc với tôi về lũ cá.
‪- Ta đi nếm thử được chứ? ‪- Tất nhiên, ta sẽ đi xem thử chứ.
‪- Được rồi. Tôi đã sẵn sàng đi nếm thử. ‪- Ừ.
‪Cạn ly.
‪- Tôi chỉ muốn nói cảm ơn nhiều vì… ‪- Tôi cũng cảm ơn.
‪…dành thời gian và cho phép tôi ‪đến thăm anh ở làng Ganvié của anh.
‪Phải nói là đây là nơi tuyệt vời nhất ‪tôi từng thấy trong đời.
‪Cái ý tưởng về cả một ngôi làng trên mặt ‪nước chả phải là thứ gì đó tôi từng thấy.
‪Vậy hầu hết ai sống ở đây đều đánh cá?
‪Đánh cá, phải.
‪Cho cả gia đình mình cũng như là ‪hoạt động thương mại để kiếm sống?
‪Đúng vậy.
‪Và khi đánh cá ở đây, ‪anh đánh bắt loại cá gì?
‪- Cá rô phi hay… Ừ. ‪- Rồi, tôi hiểu. Nó là cá rô phi.
‪Được rồi.
‪Nhìn rất ngon.
‪Đây là một món ăn làm từ sắn.
‪- Được rồi. ‪- Và cá từ hồ.
‪- Được rồi. ‪- Ừ.
‪Vì nay là Chủ nhật, thật ra, với tôi, ‪chuyện này rất phổ biến, ở quê tôi tại Mỹ,
‪ở Georgia.
‪Mỗi Chủ nhật sau khi đi nhà thờ, ‪khi tôi đang lớn lên, khi tôi còn nhỏ,
‪bố tôi sẽ chiên cá cho cả nhà thờ.
‪Và thực ra, đôi khi còn có cả mì ống nữa,
‪vậy là có mì và sốt cà chua,
‪và việc ăn cá chiên với cà chua ‪vào các ngày Chủ nhật
‪thực ra cũng rất quen thuộc với tôi đấy.
‪Nên đây thuộc số món đặc biệt ‪mà tôi thích vào Chủ nhật.
‪- Tốt. Ừ. ‪- Nó hoàn hảo.
‪- Nó hoàn hảo mà. Nó rất ngon.
‪Nó ngon quá.
‪Tôi thực sự nghĩ rằng ‪cá chiên và cà chua ấy,
‪với tí hạt tiêu ‪là sự kết hợp tuyệt nhất của đồ ăn.
‪Trải nghiệm Benin ‪là hiểu được sự kiên cường và nhẫn nại.
‪Và, với tôi, không ai truyền đạt nó tốt ‪hơn một họa sĩ cả.
‪Trên con đường phủ đầy bụi bặm ‪của thủ đô Porto Novo,
‪tôi đã ghé xưởng vẽ của Romuald Hazoumè.
‪Thuộc số họa sĩ ‪được nể trọng nhất thế giới,
‪song anh vẫn ở lại nơi ‪mà anh được sinh ra.
‪Biết đó, tôi chưa từng rời đi, vì gì?
‪- Ừ. ‪- Vì các tòa nhà ở New York à?
‪Vì ô tô to bự của cậu? Không. Tôi chả cần. ‪Tôi chưa từng đi vì biết tôi đến từ đâu.
‪Vật liệu thô trong tác phẩm của Romuald ‪là bình xăng,
‪một chi tiết hàng ngày ‪tôi thấy suốt trên đường phố Benin.
‪Tác phẩm hoàn thiện của anh ấy ‪vẽ ra ranh giới
‪giữa quá khứ xa xưa ‪và sự vất vả của cuộc sống hiện đại.
‪Đây là xưởng vẽ của tôi, biết đó. Và điều ‪quan trọng ở đây là cách bọn tôi tồn tại.
‪Bọn tôi có hàng xóm, đó là Nigeria.
‪Nigeria sản xuất xăng,
‪và những người từ Nigeria, ‪họ mang xăng đến biên giới
‪và bọn tôi đến từ Benin, ‪bọn tôi chỉ đến đó
‪và lấy xăng, rồi bán chúng ở Benin.
‪Những người chở xăng, họ có ‪các can xăng của riêng họ, cậu biết đó.
‪Và cậu thấy ai đó ‪ngồi trong xe hơi với 2,500 lít…
‪- Tuyệt thật. ‪- …quanh anh ta.
‪- Phải. ‪- Nguy hiểm lắm.
‪Trong một tháng, ‪cậu có thể có 100 người chết.
‪- Dạ. ‪- Biết đó, với lửa.
‪Anh muốn bọn tôi hiểu thế nào
‪về mối quan hệ ‪giữa các can xăng với Benin?
‪Tác phẩm của tôi chỉ để thể hiện…
‪với thế giới, là những người đó, ‪họ rất mạnh mẽ.
‪Ta cần tôn trọng họ. Họ chỉ muốn sống sót.
‪Chà, và điều tôi cũng thích ở nó,
‪là anh dùng các vật thể được tìm thấy này, ‪nhưng rất dễ nhìn thấy được các khuôn mặt.
‪Vật thể trò chuyện với tôi.
‪Tôi biết anh cũng có nghĩ về liên hệ giữa ‪thức ăn và tác phẩm nghệ thuật của anh.
‪Tôi cũng nghĩ nhiều về điều đó.
‪Ta phải hiểu là ta đến từ đâu…
‪- Phải. ‪- …để ta hiểu được bản thân mình.
‪Và câu chuyện về đồ ăn ‪cũng là câu chuyện kể về việc ta là ai.
‪- Đừng quên, ta đã rất mạnh mẽ. ‪- Vâng.
‪Đó là lý do người ta bắt người của ta, ‪người Yoruba ấy,
‪đưa họ đến đó làm nông dân vì ta rất mạnh.
‪- Tại sao? ‪- Thuốc, đồ ăn của ta.
‪- Thuốc, đồ ăn, văn hóa của ta. ‪- Dạ.
‪- Biết ở đây bọn tôi nói gì chứ? ‪- Gì ạ?
‪Nói tôi nghe anh ăn gì…
‪- Tôi sẽ nói anh là ai. ‪- …tôi sẽ nói anh đến từ đâu.
‪Nói thật nhé, ‪tôi của lúc đó đang đói meo đấy.
‪Và bữa tiệc cổ xưa mà Romuald đã bày ra
‪là một thực đơn mà chỉ những phụ nữ ‪từ các làng nhỏ xung quanh Porto Novo
‪biết cách nấu.
‪Chà.
‪Chưa xong đâu.
‪Rực rỡ làm sao.
‪Ôi, Chúa ơi.
‪Đây là điều tuyệt nhất ‪mà tôi từng được thấy.
‪Vậy, đây là các món ăn mà ta đã có thể ‪thưởng thức trước khi bị nô dịch.
‪Mọi thứ cậu có ở đây ‪đều là từ trước khi có tàu nô lệ.
‪Nếu… Nếu cậu muốn thử thứ gì, cứ việc lấy, ‪cậu biết đó, vì cậu có ‪ata tchitchi‪ này.
‪- Ata tchitchi. ‪- Ata tchitchi‪. Thử đi.
‪- Cảm ơn. ‪- Cảm ơn.
‪- Nói "cảm ơn" thế nào?
‪- ''Awanou ka ka". ‪- Awanou ka ka.
‪- Awanou ka ka.
‪- Không tệ lắm. ‪- Không tệ lắm.
‪Ngon lắm.
‪- Nhưng… ‪- Ừ?
‪- Đâu là đậu? Đâu là đậu Hà Lan? ‪- Đậu kìa.
‪Được rồi.
‪Và có một số món đều có đậu mắt đen.
‪Cháu muốn thử cái này, với kê.
‪- Tôi chuyền nhé? ‪- Ừ!
‪Cảm ơn ạ.
‪- Nó chỉ cho quân đội. ‪- Cảm ơn.
‪Rồi. Tôi là chiến binh.
‪- Amazon à. ‪- Amazon.
‪- Biết kìa.
‪Và nếu mọi người muốn tiếp tục, ‪tôi bảo này…
‪- Đưa ‪mangni mangni. ‪Ừ. ‪- ‪Mangni mangni.
‪Mangni mangni ‪rất ngon.
‪Nếm thử đi. Mọi người sẽ thấy.
‪- Và có vẻ như nó có cá cơm ở giữa. ‪- Cái đó à? Chỉ là có cá bên trong thôi.
‪Món này có rất nhiều vị.
‪- Nó cay này. ‪- Ừ.
‪Tôi thích kết cấu, và rồi nó có cả cá nữa.
‪Gia vị rất… ‪Việc có gia vị ở trong rất quan trọng.
‪Nêm nếm rất vừa.
‪Phải, các hương vị vẫn nổi bật. ‪Không chỉ có vị cay…
‪- Nó cần nổi bật. ‪- Ừ.
‪Một phần lý do anh mang đồ ăn này ‪đến cho bọn tôi là rất chủ ý…
‪Phải.
‪…cũng như các tác phẩm của anh, vì nó ‪tập trung vào cuộc sống trước sự nô dịch.
‪Phải.
‪Và minh họa rằng ta có nền văn hóa, ‪nghệ thuật và đồ ăn phong phú…
‪- Ừ. ‪- …trước đoạn lịch sử đó.
‪Tôi đến từ Benin và chưa bao giờ thử các ‪món ăn đó… Các công thức đó, chưa bao giờ.
‪Lần đầu tiên đấy.
‪Cậu có nghĩ các truyền thống đang mất đi?
‪- Có. ‪- Cháu nghĩ vậy.
‪Phải.
‪- Về loại đồ ăn. ‪- Truyền thống ẩm thực.
‪Đúng vậy.
‪- Đây là tiền thân của… ‪- ‪Ayiman.
‪- Ayiman. ‪- Nó ngon lắm đấy.
‪Ayiman.
‪Khi ăn món đó, ‪tôi nghĩ về ông bà từ xưa của mình.
‪Được rồi.
‪- Tự nhiên đi. ‪- Đang chờ nè.
‪- Cảm ơn. ‪- Cá. Nhưng không chỉ có cá.
‪Và tôi thấy có một thứ khác nữa.
‪- Nước sốt. Phải. ‪- Được.
‪Không, bỏ vào đĩa của cô đi. Phải. ‪Bằng tay của cô.
‪Và đó là đầu cá.
‪- Đầu cá, tôi sẽ lấy nó nhé. ‪- Ừ.
‪- Có thịt má cá mềm. Chỗ ngon nhất của cá. ‪- Và ta cần ăn nó cùng với ‪kan nan.
‪Kan nan.
‪Kan nan.‪ Nhìn nó đi kìa.
‪- Chà. ‪- Được rồi.
‪Kan nan‪ là bắp.
‪- Tôi mê nó. Thuộc số món tôi thích… ‪- Mọi thứ.
‪- Lên men. Tuyệt nhỉ? ‪- ‪Kan nan‪. Dạ.
‪Nó mang đến chất lượng vị chua tuyệt vời.
‪Tuyệt. Cá ngon quá!
‪Chà.
‪- Karelle. ‪- Ừ.
‪Một trong những điều ‪tôi nghĩ là rất quan trọng
‪và kỳ diệu ‪về những gì đang xảy ra hiện tại
‪là ở nơi ta đang có mặt ‪trong thời điểm này…
‪Thật điên rồ.
‪…là quê nhà của ông bà cô.
‪Romuald biết ông bà tôi, và bà ấy sống, ‪kiểu, cách đây một căn nhà.
‪Hôm nay cô mới biết à?
‪Tôi phát hiện ra khi ta đến ‪và tôi nhìn đường phố.
‪Tôi nói: "Mình biết khu này mà!"
‪Không thể tin nổi.
‪Khi ta nói về các mối quan hệ và tình anh ‪em và cháu trai và cháu gái của mọi người,
‪đây là một phần của kết nối văn hóa ‪mà được hiểu ngầm,
‪vì tôi được nuôi lớn theo cái cách mà
‪mọi người trong khu và ở nhà thờ của tôi, ‪họ đều nuôi tôi lớn,
‪và họ đều có giấy phép bất thành văn ‪để kiểm soát tôi khi tôi cần được thế.
‪Phải. Ở đây cũng vậy.
‪Nhỉ? Đó là đặc trưng của văn hóa ta.
‪- Ừ. ‪- Phải không?
‪- Không chỉ là ẩn dụ. ‪- Không.
‪- Cô thật sự đến từ đây. ‪- Ừ.
‪Và thế nên kết nối này thật kỳ diệu vì ‪giờ tôi xem mọi người là đối tác, nhỉ?
‪Ừ, anh biết đó.
‪Vì bây giờ cô biết đây là nhà của cô.
‪Đừng nói thế nữa, đây là nhà của ta. ‪Đây cũng là nhà của cậu.
‪- Ừ. ‪- Nhà ta.
‪- Ừ, nhà ta, biết đó? ‪- Ta là một nhà.
‪Thông qua đồ ăn,
‪ta có thể nhận ra rằng có nhiều thứ ‪kết nối ta hơn là thứ tách rời chúng ta.
‪Những gì ta ăn và những gì ta khám phá ra ‪sẽ đưa ta đến với nhau.
‪- Nó là một bàn ăn chung. ‪- Dạ.
‪Đó là cách ta biết ta là ai, ‪cách ta biết ta được kết nối.
‪Dạ.
‪Sau khi rời đây, bọn tôi sẽ đến Ouidah.
‪- Ừ. ‪- Nơi đó có ý nghĩa đặc biệt gì?
‪Ouidah thì, tôi có thể nói với cậu rằng…
‪Nó là nơi…
‪Nó là nơi họ ra đi.
‪Nhưng vào lúc đó, ‪họ chẳng biết là họ sẽ đi đâu cả.
‪Đó là nơi cậu có ‪Cánh cửa Đi không trở lại.
‪Chúng ta có cơ hội quay trở lại.
‪Đó là điều tất cả chúng ta đang làm.
‪- Ừ. ‪- Đó là sự trở lại của ta.
‪Nước ở bậc thang để làm mát nền đất.
‪Rượu ‪Sodabi…
‪là để nuôi dưỡng, để tôn kính.
‪Vậy là…
‪ở nơi này,
‪ta đã đi đến cuối con đường đó.
‪Và khởi đầu của hành trình.
‪Với tư cách là nô lệ, với tư cách ‪là những người sắp bị bắt làm nô lệ
‪bị đưa xuống con đường đó,
‪đến cuối cùng, họ đến các trại nhốt nô lệ.
‪Các chuồng nhốt.
‪Bị chia tách bởi ngôn ngữ, ‪tách khỏi những người mà họ quen biết.
‪Họ bị giữ trong các khu vực tối ‪để làm họ mất phương hướng.
‪Vài người không qua khỏi.
‪Và những ai không qua khỏi
‪bị đưa ra ngoài và chôn cất ‪trong ngôi mộ tập thể này.
‪Ta đang đứng ở phía trên ‪những người đã không qua khỏi đó.
‪Vậy thì, ta ở địa điểm này để nói về cách ‪sự sống sót đã diễn ra như thế nào.
‪Đồ ăn… Những kẻ bắt họ đi làm nô lệ ‪biết về các nền văn hóa.
‪Chúng biết có một số người ‪đến từ một số vùng muốn gạo,
‪nên chúng mang gạo đến. ‪Củ từ, đậu Hà Lan, các loại đậu,
‪đậu mắt đen, đậu răng ngựa,
‪tất cả những thứ bây giờ kết nối ta ‪là những thứ đã đi cùng ta.
‪Đúng vậy.
‪Đây là cách đồ ăn của ta ‪và đồ ăn của họ kết nối lại với nhau.
‪Ta đang nói về một chuyến đi biển ‪kéo dài hàng tháng trời.
‪Tháng, có thể dài hàng tháng.
‪Và để sống sót qua chuyến đi biển đó,
‪loại thức ăn nào là cần thiết ‪cho sự duy trì tối thiểu của thể chất ạ?
‪Nó có thể là thứ gọi là "sốt nhiễu nhão".
‪Cái tên thật kinh tởm.
‪Nó là bột mì,
‪dầu cọ,
‪và hạt tiêu.
‪Có những mô tả khác nhau về nó.
‪Cái quyền duy nhất ‪mà người mới bị làm nô lệ có được
‪là quyền từ chối.
‪Phải ạ.
‪Thế nên, ‪đôi khi họ có thể nói ''không'', và
‪từ chối ăn, và ngậm miệng lại.
‪Và chúng đã phát minh ra một công cụ ‪độc ác. Nó được gọi là mỏ vịt banh miệng,
‪để có thể ép họ ăn.
‪Vì người ta đã chống cự.
‪Chống cự là mỗi bước đi của hành trình.
‪Cháu thích cái quan niệm rằng
‪đồ ăn
‪và sự từ chối nó
‪là một cách để chúng ta lấy lại quyền lực.
‪- Ừ, quyền nói không. ‪- Đúng vậy.
‪- Quyền của "Không, tôi không ăn nó". ‪- Dạ.
‪Và đó cũng là thứ mà cháu có ‪trong xương tủy của cháu.
‪Đúng vậy ạ.
‪Vậy, cháu cảm thấy thế nào ở nơi này?
‪Bác đã bảo cháu ‪là không có một lượng văn học nào
‪hoặc đọc hoặc nghiên cứu nào
‪có thể giúp bác hiểu tường tận ‪hành trình đó là như thế nào,
‪bước đi trên những con đường đất đỏ…
‪Là cái mà… Cháu nhận ra loại đất đỏ đó.
‪Loại đất đỏ ‪mà bọn cháu tôn vinh ở Georgia.
‪Và khi ta nói về ‪chuyến đi biển không thể diễn tả hết…
‪phần lớn của câu chuyện đó
‪là những chi tiết khủng khiếp ‪mà bác vừa cung cấp.
‪Nhưng nửa sau của câu chuyện đó,
‪với cháu trong thời điểm này, ‪là cái mà cháu chọn tập trung vào.
‪Và đó là câu chuyện ‪về sự kiên cường của ta.
‪Và thế nên là…
‪việc được ở đây ạ?
‪Đây là lần đầu tiên trong đời ‪cháu được tụ họp lại với họ.
‪Và cháu rất vui ‪là có thể nói ''cảm ơn'' họ.
‪Và cháu rất mừng, là cuối cùng…
‪cháu cũng được mang họ về nhà.
‪Được rồi.
‪Và giờ đây họ đã được về nhà.
‪Họ được về nhà.
‪Họ được về nhà rồi. Tới đây, cháu ngoan. ‪Nào, cháu ngoan. Tới đây.
‪Tới đây.
‪- Ổn mà. ‪- Dạ.
‪Ổn mà.
‪- Tự hào lên. ‪- Dạ.
‪Tự hào lên.
‪- Cảm ơn. ‪- Đừng đi vào. Ổn mà.
‪Cảm ơn ạ.
‪Cháu làm được rồi. Cháu ngoan, ‪cháu làm được rồi. Cứ khóc đi. Ổn cả mà.
‪Ổn mà.
‪Thở đi nào.
‪Thở đi.
‪Rất nhiều nước mắt đã rơi ở đây.
‪Hơn một triệu người đã bị buộc ‪phải đi qua những cánh cổng này,
‪bỏ lại quê nhà của mình mãi mãi.
‪Nhưng họ mang theo ‪sự kiên cường và dũng cảm của họ.
‪Và suốt chặng đường vượt đại dương này…
‪và tại nơi tôi gọi là nhà…
‪kỹ năng và sáng kiến của họ ‪sẽ thay đổi nền ẩm thực nước Mỹ.
‪Biên dịch: Christine Tran