Yemeğe çok kafa yorarım.
Bizi zaman aracılığıyla nasıl bağladığına.
Coğrafya aracılığıyla...
Çok iyi.
...kuşaktan kuşağa.
Nereden geldiğimizin öyküsüdür.
Nerede olduğumuzun ve nereye gittiğimizin.
"Domuz gibi yemek" lafını duydun mu?
Evet, duydum.
-Peynirli makarna gibi kokmaya başladı. -Kesinlikle.
Gerçek şu ki Amerikan yemeklerinin çoğunun kökeni
Afrika asıllı Amerikalıların mutfağına dayanır.
Onların geleneklerine ve yaratıcılığına.
Ben Stephen Satterfield.
Şef olmak için eğitim almış
ve on yılı aşkın süre sommelier olarak çalışmış bir yemek yazarıyım.
Afrika asıllı Amerikalıların yemek öykülerini ortaya çıkarmak
ve tarihimizi koruyan yeni kuşakla tanışmak için bir yolculuğa çıktım.
Bu, Carolina'nın altın pirincinden.
Pirinci kırıp iri taneli pirinç unu yaptık.
İlk günlerden
en karanlık mücadele yıllarına,
azmettik.
Cehennemde olmamıza, acı çekiyor olmamıza rağmen,
o saçmalıkların arasında bir şekilde
bir mutfak yarattık.
Bunlar, bizim öykülerimiz.
NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
PANKEK ŞURUBU
KÖKLERİMİZ
Benin, Batı Afrika.
AFRİKA
BENİN
Hiç bulunmadığım bir yuvaya dönmek tuhaftı.
Kayıp hafızanın parçaları her yerdeydi.
Seslerde, kokularda ve tatlarda.
Amerika'yı Amerika yapan yiyeceklerin kökenine inmeye karar vermek neyse de,
Afrika'da olmak ve onu hissetmek bambaşka bir şeydi.
Derin anlayış yolculuğum Doktor Jessica B. Harris'le
Dantokpa Pazarı'ndaki gezintimizle başladı.
Ya da ona hitap şeklim olan "Doktor J"le.
Tokpa'da mıyız şimdi?
-Dantokpa? -Dantokpa. Tokpa'dayız.
Batı Afrika'nın en büyük açık pazarlarından biri.
Ayaklarım yere basıyor ve müthiş bir his bu.
"Ayakları yere basmak" deyimine yeni bir anlam kattık.
Şunu bilmelisiniz, Doktor J benim için gerçek bir efsane.
Afrika diaspora mutfağını incelediği bir düzineden fazla kitap yazdı
ve Domuz Gibi Yemek kitabının beni ne kadar etkilediğini anlatamam.
-Pazar bağımlısıyım. -Evet.
Bu, bölgedeki hayatın nabzının attığı merkeze gelmek demek.
Şu anda öyle bir yerdeyiz.
Kalpteyiz. Kalbe en çok yaklaştığın yer burası.
Evet.
İndirim mağazalarıyla dolu bir yerdeyiz.
Değil mi? Evet!
Evet, burada her şeyi bulabilirsin.
-Cıvıl cıvıl. -Pazarda bir cumartesi günü!
-İşte geldik. -Evet.
Tam bize göre.
-Bize göre. Tanıdık. -Değil mi?
Biliyor musun, kartvizitimde bamya var.
-Bunu bilmiyordum. -Antetimde de var.
-Bir ara e-postanda da vardı. -Öyle. Hâlâ var. Evet.
-Hâlâ var. -Gerçekten tam bize göre.
Tam bize göre. Benim bu.
O hâlde bamyadan
ve ne kadar Afrikalı olduğundan söz açmışken,
Afrikalı çünkü o yolculuğu bizimle yaptı.
Öyle. Aynı zamanda Afrikalı çünkü kökeni burası.
-Evet. -Sonra da onu Yeni Dünya'ya götürdük.
Bağlantı o.
Batı Afrika'da
bamya nasıl kullanılıyor?
Her türden sulu yahnide bamya bulunur.
Kıvam verici olarak.
İşin komik yanı, Fransızcada bamya istersen
İngilizce de olan, Fransızca bir kelime öğrenirsin.
-Söyle. -Gombo denir.
-Gombo mu? -Gombo.
-Bu da gayet mantıklı, değil mi? -Kesinlikle çok mantıklı.
-Anlatılacak, bamya gibi birçok şey var. -Pazarda görecek çok şey var.
Şöyle hissediyorum, benzerlerimi görüp deneyimlediğim bir tecrübe yaşıyorum.
-Değil mi? -Saçlarımız benziyor.
Tarzımızı, kıyafetlerimizi, nasıl giyindiğimizi görüyorum.
-Kasıla kasıla yürüyüşümüz. -Yürüyüşümüz.
Yaratıcılığımız, becerikliliğimiz.
Tabii ki çok büyük bir pazar
ama bir düzen var gibi görünüyor.
-Kesinlikle düzen var. -Evet.
İlginç olan, burada ne kadar çok farklı şeyin satıldığını görmek.
Evet.
İkişer ikişer.
Evet.
Seninle burada olmak çok heyecan verici
çünkü sen yam ile tatlı patatesin ayrımını ortaya koymak için çok çaba harcadın.
Burası o tartışmaya son verebileceğimiz yer.
Evet. Bunlar yam.
Bunlar yam.
Her zaman söylerim, şeye benzer...
-Tüylü bir fil ayağına. -Şuna bakın.
Dört parmaklı, tüylü bir fil ayağı.
İnanılmaz.
-Tamam mı? Tatlı patates değil. -Hayır, değil.
Süpermarkette görüyorsak
yam değildir bu.
Evet. Aynen.
Peki neden bunca yıl sonra
insanlar hâlâ yam ve tatlı patatesi karıştırıyor?
Çünkü yam çok önemli.
Görüyorsun.
-Pazarda her şeyden ziyade yam satılıyor. -Evet.
Ama Kuzey Amerika'da yetişmiyor. Daha doğrusu, yetişmiyordu.
Şimdi Florida gibi birkaç yerde biraz yetiştiriyorlar.
-Çünkü sıcağı seviyor. -Evet.
-Yaratıcı insanlar olduk hep. -Evet.
Ne yaptık?
-Ona en yakın şeyi bulduk. -Aynen. Neydi o?
-Tatlı patates. -Öyle. Ne dedik ona?
-Yam. -Şükran Günü'nde ne yiyoruz yani?
Tatlı patatesli tart yiyoruz.
Yam'li tart değil.
Bir de ne tatlısı?
-Tatlı patates. -Aynen.
Efsane avına başlamışken hazır...
Aklına gelen başka yiyecekler var mı?
Afrika menşeli olup da
Amerikan sanılan yiyecekler?
Börülce var. Bamya var.
Karpuz var. Tatlı patatesle karıştırılan yam var.
Evet.
Başka ne var? Pirinç.
-Pirinç de. -Pirinç.
Afrika mutfağının temel noktalarından
ya da ortak noktalarından biri de pirinç.
-Kesinlikle. -Kökenimiz.
Benin'in özelliği şu,
pirinç sahili olmayabilir ama köle sahiliydi.
-Bu, Nijerya kırmızı pirinci. -Tamam.
Kalite kalite ayrılıyor. Üstün kalite pirinç bile var.
Jollof diyoruz buna.
Jollof pirinci bu mu?
Evet, Jollof. Bu pirinç bir kez kırılıyor.
Kimi iki kez kırılır, kimi de tamamen kırılır.
Yani bir kez kırıldığında Jollof diyorlar.
Jollof pirinci adını alıyor.
Her pirinç gördüğümde aklıma,
ulusumuzun zenginliğinin onun sayesinde oluştuğu geliyor.
Şimdiki ulusumuzun. Biz daha ulus olmadan önce.
-Charleston'ı o kurdu. -Charleston'ı kurdu.
Deniz Adaları'nı ve Güney Carolina'yı.
-Biliyorsun. -Evet.
Pirinç sayesinde kuruldular.
Pirinç ve daha çok pirinç.
-Temeli pirinçti. -Evet.
Temeli kesinlikle pirinçti.
Tamam.
Teşekkürler.
-Şimdi nereye? -Sıradakine.
Sana birkaç şey daha göstereceğim.
Doktor J'le gösterişten uzak, sakin bir mekâna geçtik.
Saveurs du Benin, yani "Benin'in Lezzeti"ne.
Ouidahlıların en sevdiği yemek…
Mekânın sahibi Şef Valérie Vinakpon.
Cotonou mutfağının demirbaşı.
Ülkesinin geleneksel yemeklerini tanıttığı altı yemek kitabı yazdı.
Böyle.
Harika.
İyi görünüyor. Servis ettiğiniz ne?
Izgara tavuk.
Moyo mu bu?
-Domates suyu. -Domates suyu mu?
Bu, amiwo. Bu da da tavuğun.
Amiwo harika çünkü tadı çok güzel.
Domatesli mısır unu.
-Enfes. -Çok güzel.
Çok iyi.
Bu da biber.
-Bu, domates soslu olanı. -Tamam.
Acı olduğunu söyledi.
Tadacaksan al.
Herkesin acıya tahammülü farklı. Tatmak istediğin kadar tat.
Doğru.
Çünkü bir anda, kaldıramayacağın kadar çok acı gelebilir.
Çok doğru.
-Evet? -Evet.
Acısı şimdi geldi.
Geldi. Bayıldım.
Evet, fark yaratıyor.
-Yuvanda gibi hissettiriyor. -Evet.
Hep derim, Afrika yemekleri yapılan
bir Amerikan restoranına gittiğinde masada uzun, ince bir acı sos şişesi yoksa
hemen çık çünkü yanlış yerdesin.
-Yanlış yer. -Yanlış yer.
Yemeklerimizi acı sos olmadan yediğimizi düşünmek çok zor.
Acı sossuz yayın balığı kızartması.
-Tadı olmaz. -Almayayım.
"Almayayım." Çok daha iyi, evet.
Domuz Gibi Yemek kitabına gelelim.
Bu kitabı neden yazmak istedin?
70'lerde Essence'in seyahat editörüydüm.
Afrika diaspora mutfağıyla
nihayet bağıntısını kurmaya başladığımı keşfettim.
"Bu şeylerin birbirleriyle alakası var." gibi mi?
-"Bunu daha önce yedim!" gibi. -Evet.
"Bunu biliyorum!" gibi.
"Tadı büyükanneminki gibi." Anlıyor musun?
Fasulye geldi.
-Kırmızı fasulye mi? -Evet. Kırmızı fasulye.
-Kırmızı fasulye. Tamam mı? -Kırmızı fasulye.
-Kırmızı palm yağında. -Tamam.
Kırmızı palm yağı, kırmızı fasulye ve mısır unu.
Peki ya bu?
Kuzu eti.
-Kuzu. -İşte bu.
-Teşekkür ederim. -Teşekkürler. Rica ederim.
Çok yakışıyor.
Evet.
Kırmızı palm yağı hep ilginçtir.
Öyle mi? Neden?
Bana her tür mekânı çağrıştırıyor.
Şu kırmızımsı turuncu renk.
Charleston kırmızı pirincinde bunu biraz görebiliyoruz.
Evet.
Jambalaya yemeğinde görebiliyoruz.
Vay canına. Bu bağlantıyı hiç fark etmemiştim.
Çılgın zihnim böyle işliyor.
Ama kırmızı fasulye...
Pazartesi günleri New Orleans'ı düşün.
-Leziz. -Evet. Harika.
-Ama acılı daha güzel olur. -Doğru.
Benin mutfağını bu kadar önemli kılan ne?
Çünkü transatlantik köle ticaretinin merkezlerinden biriydi.
Bu nedenle buradan olan ve buradan geçmiş olan birçok kişi
kendini Atlas Okyanusu'nun karşı yakasında buldu.
Büyük bir yer değil
ama Yeni Dünya üzerinde olağanüstü bir etkisi oldu.
-Evet. -Yarım küre üzerinde.
Evet.
Bu etkinin çoğu da midemizden geçiyor.
Bu el yıkama ritüeli belirli yemeklerden sonra mı oluyor...
-Ellerinle yiyeceksin. -Mantıklı.
-Önce ellerini yıkamalısın. -Harika.
Pekâlâ, önce ben gördüm.
Güzel.
-Teşekkürler. -Teşekkürler.
Evet…
-Bu, yam püresi. -Yam püresi.
Fıstık soslu.
Yer fıstığı soslu.
Peynirli ve koyun etli.
Nefis.
Yer fıstıklı sos enfes.
Bayıldım bu yemeğe.
-Merhaba Ben Valérie. -Valérie sen misin?
Jessica…
-Stephen. -Bonjour, Stephen.
Lütfen, bize katıl.
Teşekkürler.
Burada servis ettikleriniz geleneksel restoran yemekleri mi?
Benin'in tipik yemeklerinden örnekler sunmaya karar verdik.
Sadece geleneksel ve otantik yemekler yapıyoruz.
Kaybolmaya yüz tutmuş yemekler.
Senin için neden önemliydi bu?
Biz kıymetini takdir etmezsek,
neler yapabileceğimizi göstermezsek bunu bizim yerimize kim yapacak?
Evet.
Bizden başkası değil.
Amerikalı kardeşlerimizi her ağırladığımızda...
Evet, onlar geri dönmüş kardeşlerimiz.
Onlara burada neler yemeye devam ettiğimizi göstermek gerçek bir keyif.
-Çok teşekkürler. -Teşekkürler.
-Teşekkürler.
Amerika'da siyahi olma deneyimimin kökeninde
bir yere ait olma mücadelesi yatıyor.
Cotonou'da bu kadar sıcak karşılanmak beni şaşırttı.
Benin'in en büyük şehri eskiyle yeninin inanılmaz bir karışımı.
Geleneksel mutfağın
yeni neslin tutkularına yanıt verebileceği bir yer.
Afrika mutfağı…
YEMEK BLOG'U YAZARI
Mutfağımızın neden Asya mutfağı
ya da Fransız mutfağı kadar popüler olmadığını bilmiyorum.
Blog'umla veya Instagram sayfamla
dünyaya burada sahip olduklarımızı sergilemekten memnuniyet duyuyorum.
İkimiz de mutfaklarımızın kökenini araştıran yazarlarız.
Yemek blog'u yazarı Karelle Vignon'la çok ortak noktamız var.
Çalışmalarıyla büyük bir takipçi kitlesine ulaşmış.
Afrika yemeklerini öğreniyorum.
Senegal, Fildişi Sahili ve Benin yemeklerini.
Afrika mutfağı öğrencisisin yani.
Yemek senin kişisel geçmişinin de bir parçası, öyle değil mi?
Evet, kesinlikle!
Fransa'da doğdum ama Beninli'yim.
Bu, benim kültürüm
ve tüm takipçilerimin bunu öğrenmesini istiyorum.
Beni neden bu restorana getirmek istedin?
Çünkü bir arkadaşım var.
Yaptığı yemekleri sunmasını istedim.
Çünkü geleneksel tarifleri modern bir dokunuşla sunuyor.
-Tamam. -Evet.
Başlangıç.
-Teşekkürler. -Tavuklu rulo.
-Çok güzel. -Yanında da peynir.
Wagassi.
Bu, çok sevdiğim bir tarif.
Teşekkürler.
Amiwo denir.
Amiwo.
Çok güzel.
İçinde domates sosu var.
Evet, içinde!
Ben de içinde sürpriz buldum.
Öyle şahane ki.
Tadı ve çeşitli dokuları.
Bu, biraz sert ve çıtır çıtır.
Evet, kesinlikle.
Bu, Benin'den.
Vay, çok güzel görünüyor!
Harika!
-Hazırım. -Görüntüsü hoşuna gitti.
Kremalı tatlı patates musu ve karides.
Çok iyi, teşekkürler.
Seninki aynısından değil.
Değil mi?
-Bu, yeni uyarlaması. -Tamam.
Yer fıstıklı sosun yeni uyarlaması.
Tavuğun üstünde yer fıstığı var.
Evet, kabuk gibi.
Tavuk nasıl?
Tavuk mükemmel pişmiş.
Ortadaki fıstık sosu sıcak olduğu için
tavuk için yeni bir sos gibi geliyor.
-Tamam. -Birkaç sos varmış gibi.
-Harika. -Evet, çok yaratıcı bir yemek.
-Bundan tatmalısın. -Tamam. Mükemmel.
-Ben de ondan. -Evet.
Karides çok güzel.
Evet, öyle.
Yanında küçük domatesler
ve biberle.
Çok güzel.
Vay canına. Çok iyi.
-Görüyorum, geliyor! -Görüyorsun.
Ananaslı ve Hindistan cevizli piron maki.
Teşekkürler.
Çok iyi görünüyor.
Suşi veya maki, Japonya'dan.
Piron'lu.
Piron normalde tuzlu bir yemektir.
Şimdi ananas sayesinde tatlı.
-Hindistan cevizi de. Evet. -Çok leziz.
Her şeyin ortasında bir şey olmasına bayıldım.
Evet!
Afrika'da çok tatlı yemeyiz.
Ama her türden tatlıya bayılıyorum.
Çok leziz bir tatlı.
Merhaba!
Merhaba.
-Merhaba! -Şef!
-Sedjro. -Stephen.
-Memnun oldum. -Şefimiz geldi.
Merhaba.
İyiyim.
Teşekkürler.
-Rica ederim. -Müthişti.
Buranın yerel içkisinden getirdim.
Tamam.
Sodabi.
-Sodabi. -Üzümlü.
Tamam, güzel.
Tamam. Benin'e kadeh kaldıralım mı?
-Benin'e mi? -Benin'e.
-Benin mutfağına? -Evet.
-Benin mutfağına. -Bize de.
-Tamam. Şerefe. -Şerefe.
Böyle yemek yapmayı nereden öğrendin?
Fransa'da öğrendim ve okuluna gittim.
Senegal ve Guadeloupe'u gezdim.
Benin'e dönmeye karar verdim.
Kendi restoranımı açmak için.
Memleketine neden dönmek istedin?
Zor bir işe kalkışmak için.
Ülkemizin, Benin'in gastronomisini yükseltmek için.
Çünkü yeni bir şeyler yaratmak için
kullanabileceğimiz birçok mahsulümüz var.
Bu, ülkenin her yerinde olan bir şey mi?
Genç şeflerin ilerletmeye çalıştığı bir şey mi?
Benin'i dünyaya tanıtmaya çalışan bizim gibi birçok kişi var.
Ülkemizle gurur duyuyoruz ve dikkatleri Benin'e çekmek istiyoruz.
Benin yüz ölçümü olarak küçük bir ülke
ama biz büyük insanlarız.
Evet.
Küçük ve gururlu.
Aynen öyle.
Ama Benin'in gururunun altında
görmezden gelemediğim çarpıcı bir gerçek yatıyor.
Buradan zorla götürüldük.
Bunun Benin'de ne anlama geldiğini anlayabilmek için
Abomey adında bir yere gitmem gerekti.
Burası bir zamanlar Dahomey Krallığı'nın başkentiydi.
Ordusu, Amazon savaşçısı kadınlardan oluşan bir krallık.
Kolonici güçlerin yüz yıllarca yabana atamadığı bir orduydu.
Bir zamanlar…
ABOMEY TARİHÇİSİ VE ARAŞTIRMACI
...öyle bir zaman geldi ki
Abomey Krallığı köle ticaretinin
en çok yapıldığı krallık olarak tanınır oldu.
Kurulduğu andan itibaren...
...krallığın genişleme arzusu vardı.
Krallığı büyütmek için insanları buraya getirdiler
ve Avrupalılar tarafından talep edilenleri gönderdiler.
Yani biz Afrikalıların...
...kölecilik yapmadığını söyleyemeyiz.
Kesinlikle kölecilik yaptık çünkü Avrupalılara talep ettikleri
insan gücünü sağlamayı kabul ettik.
Bedeli çok ağır oldu!
Abomey'de geçmişe gitmiş gibi hissettim.
Burası kölelerin yürüdüğü yoldan hâlâ yürüyebildiğiniz bir yer.
Feci bir yürüyüştü.
Ouidah adındaki şehirde biten bir yürüyüş.
Birçoğumuzun asla dönmemek üzere götürüldüğü şehirde.
Nasıl...
Nasıl oluyordu?
Ayaklarından ve bileklerinden zincirleniyorlardı.
Onları sıraya koyan bir ekip vardı.
Başlarında duran birileri.
Ne kadar sürüyordu?
En az dört gün sürüyordu.
Bence şu, çok önemli bir şey...
Bu yola bakıyorum, bu yolu görüyorum
ve bu yolu evime götürüyorum.
Bu yolda yürümemiz gerek…
...çünkü tarihimizin çok önemli bir parçası.
Onu görmezden gelmek…
...bir parçamızı görmezden gelmek demektir.
Benin'de farklı bir öykü anlatan yollar da var.
Şimdiye kadar bulunduğum en efsanevi yerlerden birine giden yollar.
Yemin ederim ki ilahi özgürlük şarkıları hâlâ kulağımda.
Bir vudu efsanesiyle başlayan,
su üstündeki o köyün büyüsünü hâlâ hissediyorum.
Burada dünyadaki tüm dinler var
ama ilki vudu.
GANVIÉ KABİLE BÜYÜĞÜ
Yurt dışından gelenlere
vuduya inandığımızı söylüyoruz.
Vuduya tapmamızın arkasında tek bir inanç var.
Atalarımızın sayesinde Ganvié'ye sahibiz.
Köle tüccarları peşlerindeydi.
Kaçarken gölün kıyısına geldiler.
Yanlarındaki vudu rahibi çok güçlüydü.
Büyülü güçleri olan rahip kıyıya ulaştıklarında
gruptan onu beklemesini istedi.
Bir şahin çağırdı.
Kuş gelip onu sırtına aldı…
...ve inecek bir yer aramaya başladılar.
Sonunda bir ada buldular
ve şahin onu gruba geri getirdi.
Kıyıya döndüklerinde
rahip yine büyülü sözlerini söyledi
ve bir timsah çıktı.
Timsah hepsini rahibin bulduğu yere götürdü.
Hepsi timsahın sırtına bindi
ve adaya ayak bastı.
Adaya ulaştıklarında peşlerinde onları kovalayan yoktu.
O yüzden burada kaldılar.
Geldikleri yerde savaş olmadığı için
buraya Ganvié adını verdiler.
Buraya geldiğimizde güvendeyiz.
Ganvié'ye hoş geldin.
-Teşekkürler. -Evet.
Ganvié benim köyüm.
Göksel kilisemiz var.
Tamam, orası Göksel kilise. Anladım.
Bu büyük bina?
Bu büyük bina başka bir kilise.
Ne çok kilise var.
Evet, burada birçok kilise var.
Katolik kilisesi var.
Göksel kilise, cami
ve vudu var.
-Vudu. -Evet.
-Evet. İlkleri. -Evet.
Çünkü bu köy böyle kuruldu.
Öykünün bir parçası.
-Evet, tarih. -Evet.
Burada yaşayanlara Aïzo deniliyor.
-Tamam. -Aïzo. Dilleri ise
-Tofin. -Tofin.
To, "su" demek. Finu ise "nüfus".
Tamam. "Su insanları" yani.
-Su insanları. -Evet.
Burası benim evim. Evimin yanındayız.
Güzel.
Tarlalarda çalışmadığım zamanlarda
buraya gelip hafta sonlarını ailemle geçiriyorum.
Evet. Ne yapıyorsunuz?
Yemek yiyoruz. Yöresel yemekler.
Yemekleri kim yapıyor?
Bazen annem,
bazen de kız kardeşim.
Bazen de ben. Ben de yemek yapıyorum.
-Öyle mi? -Yemek yapmayı biliyorum.
-Tamam, vay canına. -Evet.
Balık yolundan ayrıldık
ve şimdi yüzen pazarı gezeceğiz.
-Sabırsızlanıyorum. -Evet.
Buradan ne tür şeyler alıyorsunuz?
-Pirinç, domates, yağ alabiliriz... -Evet.
Fasulye ve...
Pişirmek için odun alabiliriz.
Hepsi bu.
Gateau gibi bir şey satıyor.
Gateau bir kek. Bu.
Kek, evet.
İster misin...
-Seçecek miyim? -Evet.
-İkimize de var. -Evet.
İyi kızartılmış hamur.
-Güzel atıştırmalık. -Çok güzel.
Çok şekerli değil.
Kabuğu gevrek.
Yedikçe tadı daha güzel gelmeye başlıyor.
Vay canına. Dükkânı var.
Evet.
Evet. Onu seçmeni umuyordum.
Köyde halk buna councada der.
Yerel adı bu.
Councada şey...
Yer fıstığı, şeker ve yağ. Evet.
Bu, bana bir çikolatayı anımsattı.
Babe Ruth adında bir çikolatayı.
Yer fıstıklı, karamelli ve şekerli.
Tadı aynen böyle.
Çok güzel. Yer fıstığına bayılırım.
Ganvié'de ulaşım için tekne lazım.
Teknesiz hiçbir yere gidemeyiz.
Herkes nasıl alıyor tekneyi?
-Burada her ailenin üç teknesi var. -Tamam.
Teknelerden biri çocuklara ait.
-Bir tekne babanın, bir tekne de annenin. -Herkesin kendi teknesi mi var?
-Kendi teknesi var. -İnanılmaz.
Burada gerekli.
Göldeki evi inşa etmeden önce
atalarımızın nerede yaşadığını görmeye gidiyoruz.
Ganvié'nin sınırına geldik.
Ganvié'nin, evet.
Tamam.
Şurada, büyük ağaçların olduğu yer
atalarımızın ilk geldiği yer.
-Vay canına. -Evet.
Şimdi orada hiç ev yok.
Bazı anne babaların oraya ihtiyacı var.
Ölülerini gömebildikleri, mezarlık gibi bir yere.
-Mezarlık, evet. -Evet.
Mezarlığın atalarınızın bölgeye ilk geldiği yerde olması güzel.
-Atalarınız bu adaya gelerek... -Evet.
...kölelikten kurtuldu.
Evet, kölelikten kurtuldular.
Tamamen güvenli bir yerdeydiler.
Bu yüzden burada kalmayı tercih ettiler.
Balık tutma imkânına kavuştular.
Bana balıklardan bahsediyorsun.
Tadabilir miyiz?
Tabii ki görmeye gideceğiz.
-Tamam. Tatmaya hazırım. -Evet.
Şerefe.
-Çok teşekkür ederim. -Ben teşekkür ederim.
Bize vakit ayırdın ve köyün Ganvié'yi gezmemizi sağladın.
Hayatımda gördüğüm en muhteşem yer olduğunu söylemeliyim.
Tamamı su üstünde bir köy fikri daha önce gördüğüm bir şey değil.
Bu bölgede yaşayanların çoğu balıkçı.
Balıkçı, evet.
Hem kendi ailelerinin tüketimi hem de geçim sağlamak için
-ticari faaliyet olarak mı? -Evet.
Burada hangi balık türlerini tutuyorsunuz?
-Tatlı su çipurası. -Anladım. Tatlı su çipurası.
Pekâlâ.
Çok iyi görünüyor.
Manyok nişastasıyla yapılmış bir yemek.
-Tamam. -Yanında da göl balığı.
-Tamam. -Evet.
Bugün pazar.
Çok alışkın olduğum bir durum çünkü Amerika'da, Georgia'da yaşıyorum.
Çocukluğumda her pazar günü kiliseden sonra
babam tüm kilise cemaatine tavada balık kızartırdı.
Hatta bazen menü şöyle olurdu,
spagetti, erişte ve domates sosu.
Pazar günleri domates ve yanında tavada pişmiş balık yemek
bana da çok tanıdık geliyor.
En sevdiğim pazar yemeklerinden biri.
-Güzel. -Yani mükemmel.
Mükemmel.
Mükemmel. Çok leziz.
Çok güzel.
Şuna samimi olarak inanıyorum, tavada balık, domates, biraz da biber
harika bir yemek kombinasyonu.
Benin'i tecrübe etmek, direnci ve dayanıklılığı anlamak demek.
Bence kimse bunu bir sanatçıdan daha iyi ifade edemez.
Başkent Porto Novo'da tozlu bir yoldan ilerleyerek
Romuald Hazoumè'nin stüdyosuna ulaştım.
Dünyanın en saygın sanatçıları arasındasın
ve hâlâ doğduğun yerde yaşıyorsun.
Hiç ayrılmadım. Neden ayrılayım?
-Evet. -New York'ta bir binada yaşamak için mi?
Büyük bir araba için mi? Hayır. Bana göre değil.
Hiç ayrılmadım çünkü nereli olduğumu biliyorum.
Romuald'ın sanatının ham malzemesi benzin bidonları.
Benin sokaklarında sayısız kez gördüğüm günlük bir detay.
Eserleri, kadim maziyle
modern hayat mücadelesi arasında bağ kuruyor.
Burası benim stüdyom.
Burada nasıl hayatta kaldığımız çok önemli.
Nijerya gibi bir komşumuz var.
Nijerya petrol çıkarıyor
ve Nijeryalılar sınıra benzin taşıyor.
Biz de Beninliler olarak sınıra gidip,
o benzini alıp Benin'de satıyoruz.
Benzin taşıyan herkesin kendi benzin bidonları var.
Arabasında 2,500 litre benzin taşıyan görüyorsun.
İnanılmaz.
-Etrafı çevrili. -Evet.
Tehlikeli.
Bir ayda 100 kişi ölebilir.
-Evet. -Yangında.
Benin'le bu benzin bidonlarının alakası hakkında ne anlamamızı istiyorsun?
Benim işim dünyaya...
...o insanların çok güçlü göstermek.
Onlara saygı duymalıyız. Hayatta kalmaya çalışıyorlar.
Hoşuma giden taraflarından biri de şu,
Bulduğun bu nesnelerde
yüzler görmek çok kolay.
Nesneler benimle konuşuyor.
Sanatınla yemeklerin ilişkisine de kafa yorduğunu biliyorum.
Buna ben de çok kafa yoruyorum.
Nereden geldiğimizi anlamalıyız.
-Evet. -Kendimizi anlamak için.
Yemeğin hikâyesi aynı zamanda kim olduğumuzun hikâyesi.
-Unutma ki çok güçlüydük. -Evet.
Bu yüzden bizi, Yoruba halkını almak istediler.
Çok güçlü olduğumuz için bizi çiftliklerinde çalışmaya götürdüler.
-Neden? -İlaçlarımız, yemeklerimiz.
-İlaçlarımız, yemeklerimiz, kültürümüz. -Evet.
-Burada ne deriz biliyor musun? -Ne?
Ne yediğini söyle...
-Ne olduğunu söyleyeyim. -Nereli olduğunu söyleyeyim.
Ne miydim? Dürüst olmam gerekirse, o anda açtım.
Romuald'ın sunduğu kadim ziyafet
sadece Porto Novo'yu çevreleyen küçük köylerdeki kadınların
-nasıl hazırlanacağını bildiği bir lezzet. -Vay canına.
Daha bitmedi.
Ne kadar muhteşem.
Tanrım.
Hayatımda gördüğüm en inanılmaz şey.
Bu, kölelik döneminden önce keyif aldığımız bir yemek olurdu.
Burada gördüğünüz her şey köle gemilerinden önce.
Hangisini tatmak istiyorsanız söyleyin
çünkü ata tchitchi var.
-Ata tchitchi. -Ata tchitchi. Tadın.
-Teşekkürler. -Teşekkürler.
-"Teşekkürler." nasıl denir?
-Fena değil. -Fena değil.
Enfes.
-Ama... -Evet?
-İçindeki ne? -Fasulye.
Tamam.
Yine börülcenin kullanıldığını görüyoruz.
Şunu tatmak istiyorum. Darılı olanı.
-Uzatabilir miyim? -Evet!
Teşekkürler.
-Sadece ordu için o. -Tamam. Savaşçıyım ben.
-Amazon! -Amazon!
-Zaten biliyorsun.
Devam etmek istiyorsanız size şunu söyleyeyim...
-Mangni mangni'yi uzatın. -Mangni mangni.
Mangni mangni çok iyi.
Tadına bakın. Göreceksiniz.
Ortasında ançüez var galiba.
O mu? İçinde sadece balık var.
Birçok lezzet barındırıyor.
-Baharatlı. -Evet.
Dokusuna bayıldım. İçinde balık olmasına da.
İçinde baharat da olması çok önemli.
Bayağı baharatlı.
Evet, her tat hâlâ çıkıyor. Sadece acı değil.
-Çıkması gerek. -Evet.
Bize bu yemekleri tanıtmanın altında bir kasıt var.
Tüm eserlerin gibi bunlar da kölelikten önceki hayatı merkezine alıyor.
Evet.
O dönemden önce zengin bir kültüre, sanata
-ve mutfağa sahip olduğumuzun örnekleri. -Evet.
Beninli'yim ama bu kadar çok türde yemeği,
tarifi ilk kez tadıyorum.
İlk kez.
Sence gelenekler kayboluyor mu?
-Evet. -Evet, bence de.
Evet.
-Bu tür yemekler. -Geleneksel mutfak.
Evet.
-Bu, en... -Ayiman.
-Çok iyidir.
Ayiman.
Bunu yediğimde atalarım aklıma geliyor.
Evet.
-Buyurun. -Bekliyorum...
-Teşekkürler. -Balık. Ama sadece balık yok.
Altında bir şey daha var.
-Sos. Evet. -Tamam.
Hayır, tabağınıza koyun. Elinizle.
Balık kafası.
-Balık kafası. Alayım. -Evet.
Gevrek balık yanakları. Balığın en güzel yeri.
Neyle birlikte yemeliyiz? Kan nan.
Kan nan.
Şuna bakın.
-Vay canına. -Pekâlâ.
Kan nan mısırdır.
-Bayılırım. En sevdiğim şeylerden biri. -Hepsi...
-Fermente. Harika değil mi? -Kan nan. Evet.
Müthiş bir ekşilik katmış.
Harika. Balık çok iyi!
Vay canına.
-Karelle. -Evet.
Şu anda yaşadığımız şeyi çok önemli
ve büyülü kılan şeylerden biri...
Şu anda bulunduğumuz bu mekân...
İnanılmaz.
...büyükannenlerin sokağında.
Romuald büyükannemi tanıyor.
Büyükannemler bir ev ötede oturuyor.
Bunu bugün mü öğrendin?
Geldiğimizde öğrendim. Sokağa baktım.
"Bu mahalleyi biliyorum!" dedim.
İnanılmaz.
Kardeşlerinle, yeğenlerinle ilişkinden bahsettiğinde...
Bu, kültürümüzün konuşulmayan bir parçası
çünkü öyle bir çocukluk geçirdim ki...
Bizim sokaktaki ve kilisedeki herkesin elinde büyütüldüm.
Kontrol edilmem gerekiyorsa
beni kontrol etmek için herkesin, dile getirilmeyen bir müsaadesi vardı.
Evet. Burada da aynı.
Değil mi? Bizim kültürümüze özgü bu.
-Evet. -Değil mi?
-Sadece mecazi değil. -Değil.
-Gerçekten buralısın. -Evet.
Çok sihirli bir bu bağ bu
çünkü artık sizi ortak olarak görüyorum.
Evet, bildin.
Çünkü artık buranın yuvan olduğunu biliyorsun.
Unutma, burası bizim yuvamız
ama senin de yuvan.
-Evet. -Yuvamız.
-Evet, bizim yuvamız. -Yuvamızdayız.
Yemek sayesinde bizi birbirimizden ayıranlardan ziyade
birleştiren şeyler olduğunu öğrenebiliriz.
Keşfettiklerimiz ve yediklerimiz bizi bir araya getiriyor.
-Ortak bir masa. -Evet.
Kim olduğumuzu böyle anlıyoruz. Nasıl bağlı olduğumuzu da böyle anlıyoruz.
Evet.
-Buradan ayrılıp Ouidah'ya gidiyoruz. -Evet.
Ouidah neyi simgeliyor?
Şöyle diyeyim, Ouidah
kölelerin
buradan götürüldüğü yer.
Ama o zaman nereye gittiklerini bilmiyorlardı.
Dönüşü Olmayan Kapı orada.
Bizim için dönüş şansı var.
Şu anda hepimizin yaptığı şey bu.
-Evet. -Bu, bizim dönüşümüz.
Basamağa dökülen su ayak tabanlarını soğutmak için.
Sodabi
karınlarını doyurmak, hürmet göstermek için.
Yani...
Bu noktada
o yolun sonuna,
bu yolculuğun ise başlangıcına geldik.
Köleler olarak, köleleştirilecek olanlar olarak
o yoldan yürütüldüler.
Sonunda geçici hapishanelere geldiler.
Köle kışlalarına.
Anlamadıkları diller konuşuluyordu. Tanıdıkları insanlardan koparılmışlardı.
Zihinlerini karıştırmak için onları karanlık yerlerde tuttular.
Bazıları hayatını kaybetti.
Hayatını kaybedenler
kışladan çıkarılıp bu toplu mezara gömüldü.
Ayaklarımızın altında, hayatta kalamayanların bedenleri var.
Hayatta kalmayı nasıl başardıklarını konuşmak için bu noktadayız.
Köle tacirleri onların kültürlerini biliyordu.
Bazı yerlerden gelenlerin pilav yediğini biliyorlardı.
Pilav getirdiler.
Yam, bezelye, fasulye,
börülce, bakla,
bugün bizi bir araya getiren her şey yanımızda getirdiğimiz şeylerdi.
Doğru.
Yemeklerimiz ve yemekleri böyle birleşti.
Aylar süren bir yolculuktan bahsediyoruz.
Aylarca sürdüğü oluyordu.
O yolculuğu sağ atlatmak için
bir bünyenin asgari olarak neyle beslenmesi gerekiyordu?
"Salyalı sos" dedikleri şey olabilir.
İsmi iticidir.
İçinde un, palm yağı ve biber olurdu.
Ne olduğuna dair farklı tanımlar var.
Yeni köle olmuş olanların sahip olduğu tek güç
reddetme gücüydü.
Doğru.
Bazen "Hayır." diyebiliyor,
yemeyi reddedip ağızlarını kapatıyorlardı.
Şeytani bir araç icat ettiler.
Buna "speculum oris" deniyordu.
Zorla yedirmek içindi.
Çünkü insanlar direndi.
Yolculuğun her adımında direniş vardı.
Hoşuma gitti.
Yemek ve onu reddedişimiz
gücü geri alma araçlarımızdan biri olmuş.
-Hayır, gücü değil. -Doğru.
-"Hayır, onu yemem." diyebilmeyi. -Evet.
Senin de kemiklerine kadar işlemiş hâlde bu.
Doğru.
Burada nasıl hissediyorsun?
Hiçbir edebiyat eserinin, hiçbir kitabın ya da araştırmanın
bunun nasıl bir yolculuk olduğunu
tam olarak idrak etmemizi sağlayamayacağını söylemiştin.
O kırmızı toprak yolda yürümeyi…
Tanıdım o kırmızı toprağı.
Georgia'nın çok sözü ezilen killi kırmızı toprağı o.
O tarifsiz yolculuktan bahsettiğimizde de...
O hikâyenin çoğunda
senin az önce anlattığın korkunç ayrıntılar var.
Ama o hikâyenin ikinci kısmı
bu noktada odaklanmayı tercih ettiğim kısmı olacak.
Bu, dayanıklılığımızın öyküsü.
Bu nedenle...
Burada olmak...
Hayatımda ilk kez onlarla bir araya gelebildim.
Onlara "Teşekkürler." diyebildiğim için çok mutluyum.
Nihayet onları yanımda
yuvama getirebildiğim için mutluyum.
Evet.
Artık yuvalarına dönebilirler.
Yuvalarına dönebilirler.
Yuvalarına dönüyorlar. Gel tatlım.
Gel tatlım. Haydi.
Gel.
-Geçti. -Tamam.
Geçti.
-Dik dur. -Evet.
Dik dur.
-Teşekkürler. -Giyme. Gerek yok.
Teşekkürler.
Başardın tatlım. Ağla, rahatla.
Tamam.
Nefes al.
Çok gözyaşı döküldü burada.
Bir milyondan fazla insan bu kapıdan geçerek bir daha dönmemek üzere
evlerini terk etmek zorunda kaldı.
Ama dayanıklılıklarını ve cesaretlerini yanlarında getirdiler.
Bu okyanusun karşı yakasında,
"memleketim" dediğim yerde
becerileri ve buluşları Amerikan mutfağını dönüştürdü.
Alt yazı çevirmeni: Çetin Soy