Często myślę o jedzeniu.
O tym, jak łączy nas mimo upływu czasu i w różnych miejscach.
Pyszne.
Jak scala kolejne pokolenia.
Opowiada o tym, gdzie byliśmy, gdzie jesteśmy teraz i dokąd zmierzamy.
- Znasz sformułowanie „życie na wypasie”? - Tak.
- Klasyczny makaron z serem. - No ba.
Wiele elementów amerykańskiej kuchni pochodzi od Afroamerykanów.
Wywodzi się z ich tradycji i pomysłowości.
Jestem Stephen Satterfield.
Piszę o jedzeniu, a przez ponad dekadę poznawałem świat kucharzy i sommelierów.
Zamierzam na nowo odkryć tajemnice afroamerykańskiej kuchni
i poznać nowe pokolenie, które dba o naszą historię.
Ten ryż to Carolina Gold.
Rozdrobniliśmy ryż na papkę.
Przetrwaliśmy pierwsze lata w Ameryce i najmroczniejsze dekady zaciętej walki.
Mimo że przeżywaliśmy piekielne cierpienia,
to nawet w obliczu tego obłędu
udało nam się stworzyć własną kuchnię.
Oto nasze opowieści.
NETFLIX — ORYGINALNY SERIAL DOKUMENTALNY
NA PODSTAWIE KSIĄŻKI JESSIKI B. HARRIS
NASZE KORZENIE
Benin, Afryka Zachodnia.
AFRYKA
KOTONU
Dziwnie było wrócić do domu, w którym nigdy nie byłem.
Są tu resztki zapomnianej historii.
W dźwiękach, zapachach i smakach.
Badanie pochodzenia kuchni, która ukształtowała Amerykę, to jedno.
Ale zasmakowanie jej u źródła?
KOTONU, BENIN
To zgoła inne doświadczenie.
Swoją wiedzę zacząłem pogłębiać podczas przechadzki po targu Dantokpa
z doktor Jessicą B. Harris.
Albo doktor J, jak lubię ją nazywać.
- To targ Tokpa? Dantokpa? - Dantokpa. Tokpa to nazwa gminy.
To jeden z największych targów na otwartym powietrzu w Afryce Zachodniej.
Przechadzam się tutaj i jest to niesamowite uczucie.
Dosłownie poczułeś tę ziemię.
Doktor J jest dla mnie prawdziwą legendą.
Napisała kilkanaście książek, analizując kuchnię afrykańskiej diaspory.
Trudno przecenić wpływ, jaki miała na mnie książka High on the Hog.
Uwielbiam targi.
Tutaj można poczuć życie, jakim tętni to miejsce.
To tutaj najlepiej poznamy to społeczeństwo.
Patrzymy tutaj na jednoosobowe, ruchome sklepy.
To prawda.
Wszystkiego tu po trochu.
- I jakie tłumy! - W końcu to sobota.
No proszę.
Kojarzę to.
To coś znajomego, prawda? Wiesz, że mam okrę na wizytówce?
- Nie wiedziałem. - I na papierze.
- I chyba w adresie e-mail? - Owszem.
- To element naszej kultury. - Zgadza się.
Porozmawiajmy o okrze i o tym,
dlaczego jest kwintesencją afrykańskości.
Jest afrykańska, bo przywieźliśmy ją do Ameryki.
A także dlatego, że stąd właśnie pochodzi.
- Właśnie. - Zabraliśmy ją do Nowego Świata.
To element łączący.
A w których zachodnioafrykańskich daniach natrafimy na okrę?
Na przykład w gulaszach różnego typu.
To zagęszczacz.
A jeśli chcemy poprosić o okrę po francusku,
skojarzy nam się to również z angielskim słowem.
- Czyli? - Gombo.
- No tak, ma to sens. - Oczywiście.
- Okra to jednak nie wszystko. - Znajdziemy tu mnóstwo innych rzeczy.
Czuję, że patrzę na ludzi, którzy są tacy sami jak ja.
- Prawda? - Widzę to w naszych włosach.
Dostrzegam tu nasz styl. Ubiór i sposób jego noszenia.
- I sposób chodzenia? - Tak.
To ta sama pomysłowość i zaradność.
To ogromne miejsce,
ale mimo tego wyczuwam tu porządek.
Bardzo słusznie.
Spójrz, jak wiele różnych rzeczy jest tutaj sprzedawanych.
To prawda.
Dwa jednocześnie.
Cieszę się, że mogę tu z panią być, bo to pani ma największy wkład
w rozprawianiu się z mitem, że jams i batat są tym samym.
- Tutaj możemy to potwierdzić. - Tak. Tu mamy jamsy.
Owszem.
Mówi się, że wyglądają jak owłosione stopy słonia.
Niesamowite.
- Czteropalczasta, owłosiona stopa słonia. - Niewiarygodne.
- To nie batat. - Bez dwóch zdań.
Jeśli widzimy to w supermarkecie, to nie są to jamsy.
Zgadza się.
To dlaczego po tylu latach
ludzie nadal mylą jamsy z batatami?
Jamsy są tu bardzo popularne.
Jak widzisz,
to chyba właśnie ich jest tutaj najwięcej.
Ale do niedawna nie uprawiało się ich w Ameryce Północnej.
Obecnie jest ich trochę na Florydzie i w paru innych ciepłych miejscach.
Rozumiem.
Ale zawsze byliśmy pomysłowi, więc jak sobie poradziliśmy?
- Wymyśliliśmy coś nowego. - Czyli?
- Bataty. - I jak zaczęliśmy je nazywać?
- Jamsami. - A co jadasz na Święto Dziękczynienia?
Placek z batatów, a nie jamsów.
I kandyzowane…?
- Bataty. - Właśnie.
Skoro już rozprawiamy się z mitami,
to przychodzą pani na myśl inne afrykańskie składniki,
które według wielu osób są z Ameryki?
Fasola nakrapiana, okra,
arbuzy, jamsy mylone z batatami.
Co tam jeszcze… Ryż.
- No i ryż. - Tak.
I proszę.
Kolejnym tradycyjnym afrykańskim składnikiem jest ryż.
Był nim zawsze.
W Beninie nie królował ryż, tylko niewolnictwo.
Czerwona odmiana pochodzi z Nigerii.
Jest ułożony według jakości. Mamy też lepsze.
Tutaj mamy jollof.
To nazwa odmiany, tak?
Tak. Ziarna są rozbijane.
Czasami dwa razy. Czasami wielokrotnie.
To ryż z rozbijanymi ziarnami, znany jako jollof, tak?
Ryż jollof.
Zawsze, gdy widzę ryż, myślę o tym,
jaki miał wpływ na bogactwo naszego narodu,
zanim jeszcze staliśmy się narodem.
- Zaczęło się od Charleston. - Tak.
A potem Sea Islands i Karoliny Południowej.
Wszędzie tworzono plantacje ryżu.
- Ryż zapewniał bogactwo. - Tak.
Od niego się zaczęło.
Merci, madame.
- To co? - Ruszamy dalej.
Pokażę ci kolejne rzeczy.
Udaliśmy się na lunch do miejscowej knajpki
znanej jako Saveurs du Bénin, czyli „Smaki Beninu”.
To ulubiona potrawa mieszkańców Ouidah.
Właścicielką jest Valérie Vinakpon.
To królowa kulinarnej sceny Kotonu
i autorka sześciu książek o tradycyjnych potrawach Beninu.
- Gotowe. - Super.
- Ładnie to wygląda. Co tu mamy? - Grillowanego kurczaka.
To moyo?
- Nie, to sos pomidorowy. - Naprawdę?
To kurczak z pastą amiwo.
Amiwo wspaniale smakuje.
To mąka kukurydziana z pomidorami.
- Przepyszne. - Wspaniałe.
Ten jest pieprzowy, a ten pomidorowy.
Czyli ten jest pikantny.
Ostrzegałam.
Każdy lubi inaczej, więc najpierw tylko spróbuj.
Jasne.
- Inaczej głowa może zacząć ci parować. - Słuszne słowa.
- Ostry? - Tak.
- Czyli daje we znaki. - O tak. Coś wspaniałego.
To charakterystyczny smak.
- Przypomina nam dom. - Tak.
Jeśli wejdziesz do afroamerykańskiej restauracji
i na stoliku nie ma cienkiej buteleczki z ostrym sosem,
to natychmiast się ewakuuj.
- To nie to. - Właśnie.
Ciężko wyobrazić sobie nasze tradycyjne potrawy bez ostrego sosu.
- Smażony sum bez ostrego sosu? - Z automatu odpada.
Dobrze powiedziane.
Porozmawiajmy o opasłej księdze znanej jako High on the Hog.
Skąd pomysł na tę książkę?
W latach 70. pisałam felietony podróżnicze dla Essence.
Zauważyłam, że zaczynam lepiej poznawać kuchnię diaspory afrykańskiej.
Te dwie sprawy łączą się ze sobą?
Łapałam się na tym, że znam daną potrawę.
Że miałam z nią do czynienia. Albo że coś smakowało jak kuchnia babci.
Tu mam fasolę.
- To czerwona fasola? - Tak.
Czyli to czerwona fasola z czerwonym olejem palmowym.
Z dodatkiem mąki kukurydzianej.
A to?
Jagnięcina.
To jagnięcina.
- Wcinamy. - Dziękujemy.
- Niezłe połączenie. - Fakt.
Czerwony olej palmowy to zawsze ciekawy wybór.
Dlaczego?
Łączy mnie z wieloma miejscami ze względu na swój kolor.
Możemy go dostrzec w odmianie czerwonego ryżu z Charleston.
A także w jambalayi.
- Nigdy na to nie wpadłem. - Tak zwariowanie działa mój umysł.
A czerwona fasola? Typowy poniedziałek w Nowym Orleanie.
- Przepyszne. - Potwierdzam.
- I będzie jeszcze lepszy z sosem. - O tak.
Co w Beninie sprawia, że to ważne miejsce na kulinarnej mapie?
Był to jeden z głównych ośrodków przerzutu niewolników przez Atlantyk.
Wielu mieszkańców tego regionu
i osób, które tu trafiły, skończyło po drugiej stronie oceanu.
To stosunkowo mały kraj,
który miał jednak ogromny wpływ na losy Nowego Świata.
- Rozumiem. - Na całą tę półkulę zachodnią.
Spora część tego wpływu nastąpiła przez żołądek.
Zwyczaj przemycia rąk dotyczy konkretnych dań?
- Będziesz jeść rękami. - No tak.
Trzeba je umyć.
Jasne. Ja już widzę, co zaraz zjemy.
- Pięknie wygląda. - Dziękujemy.
Co tu mamy?
- Tłuczone jamsy. - Tak?
- Z sosem orzechowym. - Rozumiem.
A to ser z baraniną.
- Cudowny ten sos. - Wspaniałe danie.
Dzień dobry.
- Valérie? - Tak.
WŁAŚCICIELKA LOKALU, PISARKA I SZEF KUCHNI
- Zapraszamy. - Dziękuję.
To restauracja z tradycyjnymi potrawami?
Postanowiliśmy oferować dania charakterystyczne dla Beninu.
Podajemy tylko tradycyjne potrawy, o których powoli się zapomina.
Dlaczego to dla ciebie ważne?
Jeśli nie podkreślimy walorów tej kuchni, kto zrobi to za nas?
Nikt inny się za to nie weźmie.
Zawsze, gdy witamy tutaj naszych amerykańskich pobratymców,
którzy zresztą chętnie nas odwiedzają, pragniemy pokazać im,
co nadal tu jadamy i jest to dla nas czysta przyjemność.
- Bardzo dziękuję. - Ja również.
Moje życie jako czarnej osoby w USA naznaczone jest walką o swoje miejsce.
Zaskoczyło mnie miłe powitanie w Kotonu.
Największe miasto Beninu łączy w sobie tradycję i nowoczesność.
Tradycyjna kuchnia ściera się tutaj z ambicjami młodego pokolenia.
Kuchnia afrykańska?
BLOGERKA KULINARNA
Nie wiem, dlaczego nie jest tak popularna
jak kuchnia azjatycka czy francuska.
Wykorzystuję swój blog i Instagrama, aby pokazywać ją światu.
Jako badacze naszych kulinarnych korzeni
od razu znaleźliśmy wspólny język.
Karelle cieszy się sporą popularnością.
Codziennie zgłębiam kuchnię Senegalu, Wybrzeża Kości Słoniowej i Beninu.
Czyli jesteś jej badaczem.
To też element twojej osobistej historii?
Zgadza się.
Urodziłam się we Francji, ale jestem z Beninu.
Tutaj jest moja kultura i chcę się nią dzielić z fanami.
- Dlaczego zaprosiłaś mnie tutaj? - Pracuje tu mój znajomy.
Chciałam, by pokazał nam swoje dania,
ponieważ korzysta z tradycyjnych przepisów z nowoczesnymi elementami.
Przystawki.
- Dziękuję. - Roladki z kurczakiem.
- Wspaniale. - I z odrobiną sera.
Wagassi.
Uwielbiam ten przepis.
Dziękuję.
To amiwo.
Pyszne.
- W środku jest sos pomidorowy. - Niesamowite.
Zaskoczyło mnie to.
Genialny pomysł.
Wspaniały smak i zróżnicowana konsystencja.
Bo z zewnątrz jest wręcz chrupiący.
Właśnie.
Klasyka Beninu.
Wygląda wspaniale.
- Jestem gotowa. - Ładnie wygląda.
Krewetki w kremowym musie z batatów.
Dziękujemy.
- Ty masz coś innego. - Widzę.
To sos orzechowy w nowej odsłonie.
- Kurczak w orzechach. - Trochę jak panierka.
Jak kurczak?
Idealnie przyrządzony.
Sos orzechowy w środku jest ciepły.
Prezentuje się zupełnie inaczej. Jakby były to dwa różne sosy.
- Wspaniałe. - Pomysłowe danie.
- Spróbuj mojego. - Jasne.
- Wymienimy się. - Dobrze.
- Piękne krewetki. - Też to zauważyłam.
I te pomidorki z pieprzem.
Istna ambrozja.
Pycha.
- Kolejne danie! - Czekamy.
Piron maki z ananasem i kokosem.
Dziękuję.
Wygląda apetycznie.
Maki, czyli japońskie sushi.
Sparowane z piron.
Piron to na ogół dość słona potrawa.
Tutaj podana jest w wersji słodkiej z ananasem i kokosem.
Pycha.
Fajnie, że każda potrawa skrywa coś w środku.
W Afryce desery nie są popularne.
Ale ja jestem ich wielką fanką.
Ten jest przepyszny.
SZEF KUCHNI I WŁAŚCICIEL CHILL N’ GRILL
- Sedjro. Miło mi. - Cześć.
Jest milusio.
- Wszystko było pyszne. - Proszę bardzo.
Mam tu regionalny trunek.
To sodabi na bazie wina palmowego.
Super.
Wypijmy za Benin.
- Za Benin i jego tradycyjną kuchnię? - Tak.
- Za naszą kuchnię. - I nasze zdrowie.
- Pewnie. - Zdrówko.
- Gdzie nauczyłeś się tak gotować? - Studiowałem we Francji.
Zwiedziłem też Senegal i Gwadelupę,
po czym postanowiłem wrócić do Beninu i gotować we własnym stylu.
Dlaczego chciałeś tu wrócić?
Potraktowałem to jak wyzwanie.
Chciałem doskonalić i promować gastronomię w naszej ojczyźnie,
ponieważ mamy sporo składników,
z których możemy tworzyć nowe potrawy.
Myślisz, że jest tak w całym kraju?
Młodzi szefowie kuchni próbują tak robić?
Wiele osób próbuje tak samo jak my promować Benin na świecie.
Jesteśmy dumni z naszego kraju i chcemy o nim opowiadać.
To małe państwo,
ale pełne wyjątkowych ludzi.
Właśnie.
- Małe, ale dumne. - Właśnie.
Ale pod maską dumy kryła się także przykra rzeczywistość.
Zostaliśmy stąd zabrani.
Aby w pełni zrozumieć, co to znaczy,
musiałem udać się do Abomey.
To dawna stolica królestwa Dahomeju.
Państwo dysponowało członem armii złożonym z samych wojowniczek,
a światowe potęgi kolonialne liczyły się z nim przez stulecia.
Dawno, dawno temu…
BADACZ HISTORII ABOMEY
…królestwo Dahomeju było znane w całym ówczesnym świecie
jako największe państwo, które handlowało niewolnikami.
Państwo to od samego początku istnienia…
było nastawione na ekspansję.
Sprowadzano tu mnóstwo ludzi, którzy pomagali w budowie,
a część sprzedawano Europejczykom.
Nie można nie wspomnieć o tym…
że Afrykanie też zajmowali się handlem niewolnikami.
Jak najbardziej braliśmy w tym udział,
godząc się na sprzedawanie naszych pobratymców Europejczykom.
Ale zemściło się to na nas.
W Abomey poczułem się, jakbym cofnął się w czasie.
Można tu chodzić tymi samymi drogami, które przemierzali niewolnicy.
Była to straszna podróż, kończąca się w mieście Ouidah,
gdzie wielu z nas wypływało w podróż, z której nie było powrotu.
Jak to wszystko wyglądało?
Na stopy i nadgarstki zakładano łańcuchy.
Byli ustawiani w szyku i pilnowani.
Pilnował ich specjalny oddział.
- Jak długo trwał ten marsz? - Co najmniej cztery dni.
Zauważyłem tu coś ważnego.
Patrzę na tę drogę i wiem…
że zabiorę ją ze sobą do domu.
Przemierzamy tę trasę, bo…
to ważny rozdział naszej historii.
Gdybyśmy go ignorowali…
ignorowalibyśmy cząstkę siebie.
Są jednak drogi, które opowiadają inne historie.
Drogi, które prowadzą do niebywale mitycznego miejsca.
Mógłbym przysiąc, że nadal słyszę pieśni wznoszone na cześć wolności
i nadal otacza mnie legendarna muzyka, rozbrzmiewająca w tej wiosce na palach.
Nie jest nam obca żadna religia, ale najważniejsze jest dla nas voodoo.
CZŁONEK STARSZYZNY
Informujemy przybyłych z zagranicy, że wyznajemy voodoo.
To nasza prawdziwa wiara.
W Ganvié jesteśmy wdzięczni naszym przodkom i założycielom miasta.
Ścigali ich handlarze niewolników.
Podczas ucieczki natrafili na to jezioro. Był z nimi potężny szaman.
Gdy dotarli na brzeg, szaman poprosił ich, by na niego zaczekali.
Następnie wezwał jastrzębia i go dosiadł.
W ten sposób rozpoczęli poszukiwania nowego lądu.
Odkryli wyspę, a następnie wrócili do jego pobratymców.
Gdy szaman powrócił na brzeg,
wypowiedział kolejne magiczne słowa, a z wody wyłonił się krokodyl.
Poprowadził on całą grupę do wcześniej odkrytego miejsca.
Zeszli z jego grzbietu
i znaleźli się na wyspie.
Zauważyli, że już nikt ich nie ściga.
Osiedlili się tam.
Skończyły się dla nich czasy wojny i nazwali to miejsce Ganvié.
Tutaj każdy jest bezpieczny.
Witamy w Ganvié.
Dziękuję.
To moja rodzinna wioska.
- Mamy tu kościół. - Niebiański Kościół Chrystusa, tak?
Rozumiem.
- A ten duży budynek? - To inny kościół.
PRZEWODNIK Z GANVIÉ
Sporo ich tutaj.
To prawda.
Mamy kościół katolicki,
kościół niebiański, meczet
i świątynię voodoo.
- Voodoo? - Tak.
Waszej pierwszej religii.
Jest ona ściśle związana z powstaniem wioski.
Zgadza się.
Mieszkają tu ludzie z ludu Aïzo, którzy posługują się językiem tofin.
Tofin oznacza wodę, a finu – mieszkańców.
- Czyli „wodni ludzie”? - Tak.
Mijamy właśnie mój dom.
Super.
Gdy nie pracuję na polu, spędzam tu weekendy z rodziną.
I co wtedy robicie?
Jemy lokalne potrawy.
Kto w domu gotuje?
Czasami moja mama,
a czasami siostra.
Czasami robię to sam.
- Też się na tym znam. - Fajnie.
Wróciliśmy właśnie z połowu
i teraz udamy się na targ na wodzie.
Nie mogę się doczekać.
Jakie rzeczy tu kupujecie?
Ryż, pomidory, oliwę, fasolę.
Drewno do gotowania.
I tyle.
Wspominała coś o gateau.
To ciastko.
Chcesz?
- Mogę wybrać? - Tak.
- Każdy ma swoje. - Tak.
Ładne upieczone.
- Smaczne. - Tak.
Nie za słodkie.
Całkiem kruche.
Z każdym gryzem jest coraz smaczniejsze.
Cały sklep.
Liczyłem, że to weźmiesz.
To councada.
Tak to tu nazywamy.
Councada to…
orzechy, cukier i olej.
Przypomina mi to batoniki Baby Ruth.
Też mają orzechy, karmel i cukier. Smakują identycznie.
Coś pysznego. Uwielbiam orzeszki.
W Ganvié można się przemieszczać wyłącznie łodziami.
Skąd macie łodzie?
Każda rodzina ma trzy.
Jedna należy do dzieci,
jedna do ojca i jedna dla matki.
Czyli każdy ma własną łódź? Coś niesamowitego.
To konieczne.
Pokażę ci miejsce, w którym mieszkali nasi przodkowie
jeszcze przed zbudowaniem wioski na jeziorze.
Jesteśmy na skraju Ganvié?
Tak.
Widzisz te duże drzewa?
Tam właśnie mieszkali.
Nie mamy już tam domów,
bo potrzebowaliśmy większych dla rodzin.
Teraz chowamy tam ludzi.
- To coś jak cmentarz. - Właśnie.
To piękne, że cmentarz jest w miejscu, do którego przybyli wasi przodkowie.
Gdy zjawili się na tej wyspie, w końcu uciekli przed niewolą.
Tak, nie byli już niewolnikami. Byli tu bezpieczni.
Dlatego postanowili się tu osiedlić.
Okazało się, że są tu ryby.
Ciągle mówisz o rybach. Może jakichś spróbujemy?
- Oczywiście. Już niedługo. - Nie mogę się doczekać.
Zdrówko.
- Bardzo ci dziękuję. - Ja również.
Dziękuję, że zaprosiłeś mnie do siebie i pokazałeś mi Ganvié.
Nigdy nie widziałem bardziej niesamowitego miejsca.
Nie byłem nigdy w wiosce, która jest w pełni na jeziorze.
- Większość osób zajmuje się rybołówstwem? - Tak.
- Na własny użytek i w ramach handlu? - Tak.
Co konkretnie można tu złowić?
- To tilapia. - Rozumiem.
Wygląd apetycznie.
A to danie z manioku.
Ryba jest z jeziora.
Mamy niedzielę,
co przypomina mi o tradycji w mojej rodzinnej Georgii w Stanach.
Gdy byłem mały, każdej niedzieli po mszy
mój ojciec smażył ryby dla wszystkich parafian.
Czasami było nawet spaghetti,
czyli makaron z sosem pomidorowym.
Dlatego jedzenie w każdą niedzielę smażonej ryby z pomidorami
jest mi bardzo bliskie.
To jedna z moich ulubionych niedzielnych potraw.
Lepiej być nie mogło.
- Smakuje idealnie. - Tak. Bardzo pyszne.
Niebo w gębie.
Uważam, że smażona ryba, pomidory
i odrobina pieprzu to najlepsze możliwe połączenie.
Aby poznać Benin, trzeba zrozumieć drzemiącą w nim siłę.
Nikt lepiej o tym nie opowie niż miejscowy artysta.
Przemierzałem pokrytą kurzem drogę w stołecznym Porto-Novo,
by spotkać się z Romualdem Hazoumè.
Jesteś znany na całym świecie,
ale pozostałeś w rodzinnym mieście.
Nie wyjechałem stąd, bo i po co? Do nowojorskich wieżowców?
Takie rzeczy nie są dla mnie.
Nie wyjechałem, bo wiem, skąd pochodzę.
Podstawą sztuki Romualda są pojemniki na benzynę
i codzienne życie, które obserwowałem w Beninie.
Wyznacza tak granice między przeszłością a trudami współczesności.
To moja pracownia.
To też pokazuje sposób, w jaki udaje nam się przetrwać.
Naszym sąsiadem jest Nigeria.
W Nigerii produkuje się benzynę, która jest przywożona na granicę.
My również pojawiamy się na granicy,
odbieramy benzynę i sprzedajemy w Beninie.
Wszyscy, którzy się tym zajmują, mają własne zapasy kanistrów.
Możesz spotkać gościa w samochodzie z 2500 litrami paliwa.
- Niesamowite. - Tyloma, ile zdoła wcisnąć.
To niebezpieczne.
Miesięcznie przez wybuchy ginie nawet 100 osób.
Co mają symbolizować te kanistry w połączeniu z Beninem?
Chcę pokazać…
całemu światu, że to twardzi ludzie.
Szanujmy ich. Chcą tylko przeżyć.
Fascynuje mnie to, że to gotowe przedmioty,
w których łatwo jednak dostrzec twarze.
Słyszę ich głos.
Wiem, że w ramach swojej twórczości podejmujesz też temat kuchni.
Często o tym myślę.
Musimy zrozumieć, skąd pochodzimy, aby w pełni odkryć samych siebie.
Historia kuchni to też opowieść o nas.
- Nie zapominajcie, jacy jesteśmy silni. - Tak.
Dlatego Jorubowie padali ofiarami handlarzy.
Byliśmy silni i mogliśmy pracować.
A oprócz tego?
- Zawłaszczono naszą medycynę i kuchnię. - I kulturę.
- Wiesz, co tu często mawiamy? - Tak?
„Powiedz mi, co jesz, a powiem ci, skąd pochodzisz”.
Przyznam, że strasznie zgłodniałem.
A zaserwowane potrawy oparte były na przepisach,
które znały tylko kobiety z małych wiosek wokół Porto-Novo.
To nie koniec.
Wspaniały widok.
O Boże.
W życiu nie widziałem tak wielu wspaniałych rzeczy.
To potrawy, którymi raczyliśmy się przed epoką niewolnictwa.
Przygotowywaliśmy to wszystko, zanim schwytano pierwszego z nas.
Jeśli chcesz czegoś spróbować, daj znać.
Tu mamy ata tchitchi.
Spróbuj.
- Jak podziękować w waszym języku? - Awanou ka ka.
- Nieźle. - Ujdzie.
Pyszne.
- Ale… - Tak?
- To fasola czy groch? - Fasola.
Widzę też fasolę nakrapianą.
Poproszę to z prosem.
- Mogę podać? - Jasne.
Dziękuję.
- To tylko dla walczących. - Jestem wojowniczką.
- Amazonką. - Ty akurat o tym wiesz.
No dobrze, to przejdźmy dalej.
Podaj mangni mangni.
Jest przepyszne.
Spróbujcie.
- W środku chyb mamy sardelę? - Tak, są tam kawałki ryby.
Wielowymiarowy smak.
Całkiem ostra potrawa.
Świetna konsystencja. No i ta ryba w środku.
- Tak, pikantny smak jest kluczowy. - Wszystko świetnie doprawione.
- Mimo ostrości czuć każdą nutę smakową. - O to chodzi.
Wiem, że nie bez powodu prezentujesz nam waszą kuchnię.
Podobnie jak w swojej twórczości skupiasz się na życiu przed niewolnictwem.
Tak.
Podkreślasz, że mieliśmy bogatą kulturę, sztukę i kuchnię
już długo wcześniej.
Pochodzę z Beninu, ale nie poznałam tych tradycyjnych dań.
Aż do teraz.
Myślisz, że zapominamy o tradycjach?
- Tak. - Ja też.
Jak najbardziej.
- Dotyczące tego. - Naszej kuchni.
- Tu mamy… - Ayiman.
- Tak, ayiman. - Pycha.
- Ayiman. - Przypomina mi o moich przodkach.
- Proszę. - Chętnie.
- Dzięki. - To ryba, choć nie tylko.
Widzę, że jest tam coś jeszcze.
- Sos. - Tak.
Prosto na talerz. Śmiało.
- Rybie głowy. - Chętnie się poczęstuję.
- Najlepsze są delikatne policzki. - Kan nan będzie idealnie pasować.
Spójrzcie.
Kan nan to sorgo.
To chyba moje ulubione.
- Sfermentowane. Pyszne, co nie? - Wspaniałe uczucie cierpkości.
Przepyszna ryba.
- Karelle? - Tak?
To, co sprawia, że jest to ważna i magiczna chwila,
to właśnie to miejsce.
Istny obłęd.
To dom twoich dziadków.
Romuald poznał moją babcię. Mieszkała w domu obok.
- Dowiedziałaś się dzisiaj? - Gdy tu przyjechaliśmy i się rozejrzałam.
- Poznałam tę okolicę. - Niewiarygodne.
Rozmawialiśmy dziś o więzach rodzinnych, bratankach i siostrzenicach.
To niewidoczny element naszej kultury.
Ja też wychowywałem się w duchu tego,
że czułem więź ze wszystkimi z okolicy i z kościoła.
Wszyscy też mieli niepisane prawo do dyscyplinowania mnie.
- Tak samo jest tutaj. - Jest to obecne tylko w naszej kulturze.
- Tak. - Prawda?
Nie jest to przenośnią.
Naprawdę jesteś stąd.
To magiczna więź. Patrzę na was jak na partnerów.
- No tak! - Wiesz, że tutaj jest twój dom.
Nie mów ciągle, że to nasz dom. To także twój dom.
Nasz dom.
- Tak. - My go tworzymy.
Dzięki kuchni
możemy zrozumieć, że więcej nas łączy, niż dzieli.
Łączy nas to, co razem jemy i odkrywamy.
- Dzielimy to. - Tak.
Dzięki temu wiemy, kim jesteśmy i co nas łączy.
Nasz kolejny cel to Ouidah. Dlaczego to miejsce jest tak ważne?
Ouidah?
Powiem tak.
To miejsce, z którego byli zabierani.
Nie wiedząc, dokąd płyną.
Znajduje się tam Brama Bez Powrotu.
My mamy szansę na powrót.
To właśnie teraz robimy. To nasz powrót.
DRZEWO POWROTU
Woda wylewana na stopnie, by schłodzić stopy.
Sodabi…
dla pożywienia i czci.
Oto koniec ich marszu…
i początek podróży.
Niewolnicy i ci, który mieli dopiero nimi zostać,
maszerowali tą trasą.
Na końcu znajdowały się baraki. Zagrody, w których ich przetrzymywano.
Nie mogli się ze sobą porozumieć. Byli rozdzieleni od bliskich.
Trzymano ich w mroku, by ich zdezorientować.
Niektórzy ginęli już wtedy.
Ci, których spotykał taki los,
kończyli w tym masowym grobie.
Pod nami leżą całe rzesze tych, którzy zmarli już tutaj.
Ale przybyliśmy tu, by porozmawiać również o przetrwaniu.
Ludzie, którzy nas niewolili, znali poszczególne kultury.
Wiedzieli, że niektórzy z nich żywili się ryżem, więc go przywozili.
Jamsy, groch, fasolę zwykłą i nakrapianą, bób.
Wszystkie te rzeczy przybyły razem z nami.
Tak.
W ten sposób ich kuchnia połączyła się z naszą.
Taka podróż trwała miesiącami.
Zgadza się.
I żeby ją przeżyć,
jak trzeba było się odżywiać, by zachować choć minimalne zdrowie?
Było to coś znane jako „papka ślinowa”. Już sama nazwa jest odpychająca.
Była to mąka wymieszana z olejem palmowym i pieprzem.
Były tego różne odmiany.
Jedyna siła, jaką dysponował dopiero co zniewolony człowiek,
była odmowa.
- Właśnie. - Mogli się na to nie zgodzić.
Odmówić jedzenia.
Wynaleziono więc upiorne narzędzie, znane jako speculum oris.
Służyło ono do przymusowego karmienia opornych.
A ludzie opierali się na każdym kroku.
Podoba mi się ta idea…
odmówienia sobie jedzenia
jako sposobu na odzyskanie władzy nad swoim życiem.
- I możliwości odmowy. - Tak.
- Można było się sprzeciwić. - Tak.
I właśnie takie cechy również ty masz we krwi.
Wiem.
Jak się czujesz w tym miejscu?
Mówiła pani, że żadna ilość przeczytanych książek
czy przeprowadzonych badań
nie zilustruje w pełni horroru, którym naznaczona była taka podróż
albo marsz po tych czerwonych, glinianych drogach.
Poznaję tę czerwień.
Chwalimy się taką samą gliną w Georgii.
A gdy mówimy o tej pełnej cierpień podróży…
sporo w niej okrucieństwa, o którym pani wspomniała.
Ale ma ona także drugie oblicze.
Oblicze, na którym chcę się teraz skupić.
Jest to opowieść o naszej wytrwałości.
Jak się tu czuję?
Pierwszy raz w życiu mogłem spotkać się z przodkami.
I cieszę się, że mogę im podziękować.
I że wreszcie…
ja mogę wrócić z nimi do domu…
a oni mogą powrócić do swojego.
Właśnie.
To prawda. Chodź do mnie.
Już dobrze.
Możesz być z siebie dumny.
- Dziękuję. - Nie zakładaj ich.
Dziękuję.
Zrealizowałeś swój cel, kochany. Nie tłum w sobie emocji.
Spokojnie.
Oddychaj.
Uroniono tu morze łez.
Ponad milion ludzi przeszło przez te bramy,
opuszczając na zawsze swoje domy.
Ale zabrali ze sobą wytrzymałość i odwagę.
Po drugiej stronie oceanu…
w miejscu, które zwę domem…
ich umiejętności i pomysłowość odmieniły amerykańską kuchnię.
Napisy: Krzysiek Igielski