Ik denk veel aan eten.
Hoe het ons verbindt door de tijd…
…tussen verschillende landen…
Dit is zo lekker.
…van generatie tot generatie.
Het vertelt waar we zijn geweest, waar we staan…
…en waar we naartoe gaan.
Ken je de uitdrukking 'high on the hog'? -Zeker.
Het ruikt al naar macaroni met kaas. -Ja.
Veel Amerikaans eten heeft zijn oorsprong in Afro-Amerikaans eten…
…en Afro-Amerikaanse tradities en vindingrijkheid.
Ik ben Stephen Satterfield.
Ik ben culinair schrijver en afgestudeerd kok…
…en heb ruim tien jaar als sommelier gewerkt.
Ik ga op zoek naar de verhalen van Afro-Amerikaans eten…
…en ontmoet de nieuwe generatie die onze geschiedenis behoudt.
Deze is op basis van Carolina Gold-rijst. We hebben er rijstgries van gemaakt.
Vanaf het begin…
…door de donkerste tijden, hebben we standgehouden.
Ondanks dat we in een hel zaten, dat we leden…
…hebben we midden in die onzin een keuken gecreëerd.
Dit zijn onze verhalen.
EEN NETFLIX ORIGINAL-DOCUMENTAIRESERIE
ONZE WORTELS
Benin, West-Afrika.
AFRIKA
BENIN
Het was gek om thuis te komen op een plek die ik niet kende.
COTONOU
Overal waren fragmenten van een verloren herinnering.
In de geluiden, geuren en smaken.
De oorsprong achterhalen van het eten dat Amerika definieert was één ding…
…maar op het continent zijn en het voelen?
Dat was iets heel anders.
En de diepgang van mijn begrip begon met een wandeling over de Dantokpa-markt…
…met dr. Jessica B. Harris.
Of zoals ik haar graag noem: dr. J.
Dus we zijn in Tokpa?
Dantokpa? -Dantokpa. We zijn in de Tokpa.
Een van de grootste openluchtmarkten in West-Afrika.
Mijn voeten staan hier op de grond en het voelt geweldig.
Een nieuwe betekenis voor 'voet aan de grond krijgen'.
Je moet weten dat dr. J voor mij echt een icoon is.
Ze heeft ruim tien boeken geschreven over het eten van de Afrikaanse diaspora…
…en haar boek High on the Hog heeft mij enorm beïnvloed.
Ik ben een markt-junkie.
Dat is waar je in het midden staat van het leven van een plek.
Dat is waar we zijn.
In het hart. Dieper in het hart kom je niet.
Ja. Er zijn wandelende detaillisten. -Inderdaad.
Je kunt van alles wat krijgen.
En het leeft hier echt. -Het is zaterdag op de markt.
Daar zijn we dan. -Oké.
Hier moeten we zijn. -Iets vertrouwds.
Juist. -Er staat okra op m'n visitekaartje.
Dat wist ik niet. -En op mijn briefpapier.
Het was ooit ook je e-mailadres. -Dat is het nog steeds.
Dus we moeten echt hier zijn. -Hier moet ik zijn.
Dus als je het over okra hebt en over hoe typisch Afrikaans het is…
Het is Afrikaans omdat het met ons meegekomen is.
Klopt. Maar het is ook Afrikaans omdat het hiervandaan komt.
Juist. -Wij namen het mee naar de Nieuwe Wereld.
Het is de verbinding.
Op welke manieren wordt okra toegepast…
…in een West-Afrikaans gerecht? -Okra zit in soepen en stoofschotels.
Het is een verdikkingsmiddel.
Grappig weetje: als je in het Frans om okra vraagt…
…leer je 'n Frans woord wat ook Engels is. -Nou?
Het heet gombo.
Gombo? -Gombo.
Dat is best logisch, toch?
Dat is heel logisch.
Oké, er is nog veel meer dan okra.
Er is zo veel te zien op de markt.
Het voelt alsof ik mijn gelijkenis zie…
Ja, toch? -…als een reflectie, in het haar.
Ik zie onze stijl en de kleding, hoe we dingen dragen.
En in onze zwier? -Onze zwier.
Ons vernuft. Onze vindingrijkheid.
Het is hier enorm…
…maar er lijkt een bepaalde orde te zijn.
Er is zeker orde.
Het is interessant om te zien hoeveel verschillende dingen er worden verkocht.
Ja.
Twee tegelijk.
Ik ben zo blij dat ik hier met jou ben, want jij hebt het meeste werk gedaan…
…in het ontkrachten van de mythe van yam of zoete aardappel.
Hier kunnen we dat oplossen. -Ja. Dit zijn yams.
Dit zijn yams.
Ik zeg altijd dat ze lijken…
…op harige olifantspoten. -Moet je zien.
Een olifantspoot met vier tenen. -Ongelofelijk.
Oké? Het is geen zoete aardappel. -Nee, inderdaad.
Als je dit niet ziet in een supermarkt, dan zie je geen yams.
Ja, precies.
Waarom halen mensen dan na al die jaren…
…nog steeds de yam en de zoete aardappel door elkaar?
Omdat yams zo belangrijk zijn.
Je ziet dat ze hier meer van dit hebben dan van wat dan ook.
Maar ze groeien niet in Noord-Amerika. Dat deden ze niet.
Nu worden ze gekweekt in Florida en nog wat plekken, door de temperatuur.
Juist.
We zijn altijd creatief geweest.
Dus wat doen we?
We bedenken 't beste alternatief. -En dat is?
Zoete aardappel. -En hoe noemen we die?
Een yam. -Dus wat eet je met Thanksgiving?
Dan eet je een zoeteaardappeltaart…
…en geen yamtaart.
En de gesuikerde…
Zoete aardappel. -Ja.
Als we hier nu toch mythes ontkrachten…
Kun je nog meer etenswaren bedenken die origineel uit Afrika komen…
…maar die Amerikaans worden genoemd?
We hebben oogbonen, okra, watermeloen, de verwarring van yam.
Wat hebben we nog meer? Rijst.
En rijst.
Dat is…
…een van de andere essenties van Afrikaans eten: rijst.
Absoluut. -Ons begin.
Benin is dan wel niet de rijstkust, maar het was wel de slavenkust.
Deze rode rijst is Nigeriaanse rijst.
De rijst is geordend op kwaliteit.
Dit noemen we Jollof.
Dus dit is Jollof-rijst.
Ja, Jollof. Dit is één keer gebroken.
Sommige zijn twee keer gebroken. Sommige verpulverd.
Dus het is één keer gebroken en ze noemen het Jollof.
Jollof, zoals in Jollof-rijst.
Elke keer dat ik rijst zie…
…moet ik er wel aan denken dat dit is wat ons land rijk heeft gemaakt.
Wat nu ons land is, voordat het 'n land was.
Het heeft Charleston gemaakt. -Ja.
En de Sea Islands en South Carolina.
Dat was rijst.
Rijst en nog meer rijst. Dat was het fundament.
Het was absoluut het fundament.
Oké. Bedankt, mevrouw.
Waar nu heen? -De volgende.
Ik ga je nog meer laten zien.
Dr. J en ik lunchten bij 'n klein, lokaal tentje…
…genaamd Saveurs du Benin, of 'Smaken van Benin.'
Het meest gewaardeerde gerecht onder de mensen in Ouidah…
De zaak is van chef-kok Valérie Vinakpon.
Ze is 'n culinair icoon in Cotonou…
…en heeft zes kookboeken geschreven met traditionele gerechten uit haar land.
Kijk eens aan. -Geweldig.
Dit ziet er goed uit. Wat is dit?
Gegrilde kip.
Is dit moyo?
Dit is tomatensap. -Tomatensap?
Dit is amiwo, en dit is de kip.
En de amiwo is fantastisch omdat het zo geweldig smaakt.
Het is maismeel met tomaat.
Heerlijk. Zo lekker. -Het is fantastisch.
Dit is de peper.
Dit is die met tomaat. En ze zei dat dat de pittige is.
Doe je ding.
Iedereen is anders, dus wees jezelf zonder…
Dat is zo.
Straks doe je je ding en ontploft je hoofd.
Dat zou kunnen.
Nu voel je hem.
Ik voel 'm. Geweldig.
Ja, dat maakt het verschil.
Zo smaakt het naar thuis.
Als je een Afro-Amerikaans restaurant inloopt…
…en er staat geen lange, dunne fles hete saus op tafel…
…ga dan, dat is de verkeerde plek. -Verkeerde plek.
Het is moeilijk voor te stellen dat je ons eten eet zonder hete saus.
Gebakken meerval, geen hete saus?
Geen meerval. -Nee, dank je.
'Nee, dank je.' Nog beter.
Wat maakte dat je het boek High on the Hog wilde schrijven?
Ik was de reisredactrice voor Essence in de jaren 70.
Zo ontdekte ik uiteindelijk…
…dat ik verbanden legde met het eten van de Afrikaanse diaspora.
Als in: die dingen staan in relatie tot elkaar?
Als in: 'Dit heb ik eerder gegeten.'
Als in: 'Ik ken dit.'
Als in: 'Dat smaakt naar het eten bij oma.'
Dit zijn bonen.
Bonen? Rode bonen? -Ja, rode bonen.
Rode bonen. -Rode bonen, oké.
Met rode palmolie. -Oké.
Dus het is rode palmolie en meer maismeel.
En dit?
Schapenvlees.
Lam. -Kijk eens aan.
Bedankt, mevrouw. -Bedankt.
Mooie combo.
Ja, de rode palmolie is altijd interessant.
Ja? Hoezo?
Voor mij is het een verbinding met allerlei plaatsen.
De rood-oranje kleur.
We zien het een beetje in de Charleston rode rijst.
We zien het in jambalaya.
Die link had ik nog nooit gelegd. -Zo werkt mijn gekke brein.
Maar de rode bonen?
Denk aan New Orleans op maandag.
Het is heerlijk. -Ja. Geweldig.
Met wat meer hiervan is 't nog beter. -Klopt.
Wat maakt Benin zo culinair belangrijk?
Het was een knooppunt van de trans-Atlantische slavenhandel.
En daarom belandden veel mensen van hier en via hier…
…aan de andere kant van de Atlantische Oceaan.
Het is geen grote plek.
Maar het heeft een enorme impact gehad op de Nieuwe Wereld.
Juist. -Op het hele halfrond.
En veel van die impact gaat door de maag.
Gebeurt dit ritueel van handen wassen voor bepaalde gerechten?
Je gaat met je handen eten. -Logisch.
Dus eerst je handen wassen.
Oké, ik mag het eerst zien.
Prachtig.
Bedankt.
Dus…
Dit is gepureerde yam. -Gepureerde yam.
Met pindasaus.
Met kaas en schapenvlees.
Kaas en schapenvlees.
Heerlijke pindasaus. -Wat een geweldig gerecht.
Hallo.
Ben jij Valérie? -Ik ben Valérie.
Jessica.
Stephen. -Hallo, Stephen.
Kom erbij zitten.
Dank je.
Het eten wat je hier serveert… Is dit een traditioneel restaurant?
We serveren typische gerechten uit Benin.
Alleen traditionele, authentieke gerechten.
Vaak gerechten die verdwijnen.
Waarom is dat belangrijk voor je?
Als wij het niet op waarde schatten…
…als wij niet laten zien wat we kunnen, wie doet het dan?
Dan doet niemand het.
Elke keer dat we onze Amerikaanse broeders verwelkomen…
…dat zijn broeders die terugkomen.
Het is altijd een genoegen om ze te laten zien…
…wat we hier nog steeds eten. Een waar genoegen.
Heel erg bedankt. -Bedankt.
Bedankt. -Bedankt.
Mijn ervaring als zwarte in Amerika is geworteld in de strijd om mijn plek.
Ik was verrast door hoe ik werd omarmd in Cotonou.
Benins grootste stad is een geweldige mix van oud en nieuw…
…waar de traditionele keuken de ambities van een nieuwe generatie ontmoet.
De Afrikaanse keuken is…
FOODBLOGGER
Ik weet niet waarom onze keuken niet…
…net zo populair is als de Aziatische of Franse keuken.
Ik laat de wereld graag zien, via mijn blog of mijn Instagram-pagina…
…wat wij hebben.
Als schrijvers op zoek naar onze culinaire wortels…
…hadden foodblogger Karelle Vignon en ik veel gemeen.
En haar werk heeft een enorme aanhang.
Ik leer elke dag over Afrikaans eten.
Senegal, Ivoorkust en Benin.
Dus je bestudeert Afrikaans eten.
Dit eten hoort ook bij je eigen geschiedenis, hè?
Ja, precies.
Ik ben in Frankrijk geboren, maar kom uit Benin.
Dit is mijn cultuur, daar wil ik m'n volgers iets over leren.
Waarom nam je me mee naar dit restaurant?
Omdat ik een vriend heb…
…en ik wilde graag dat hij ons zijn gerechten zou presenteren.
Hij gebruikt de traditionele recepten, maar geeft er een moderne draai aan.
Het voorgerecht.
Dank je. -Een opgerold kiphapje.
Heel goed. -En een kaashapje.
Wagassi.
Dit recept vind ik echt geweldig.
Dank je.
Dit heet amiwo.
Amiwo.
Dit is heel lekker.
Er zit tomatensaus in. -Ja, binnenin.
Ik vond ook ineens 'n verrassing.
Het is briljant.
De smaak en de verschillende texturen.
Dit is steviger, een beetje knapperig. -Ja, precies.
Dit komt uit Benin.
Dat ziet er zo goed uit.
Ik zit klaar. -Dat vind je wel wat.
Romige zoeteaardappelmousse met garnalen.
Heel goed, dank je.
Jij krijgt niet hetzelfde. -Nee.
Dit is een nieuwe versie.
Een nieuwe versie van de pindasaus.
Met kip, er zit pinda bovenop. -Ja, als een korst.
Hoe is de kip?
De kip is perfect gaar.
Omdat de pindasaus vanbinnen warm is…
…is het bijna een nieuwe saus voor de kip. Dus er zijn meerdere sauzen.
Dit is 'n creatief gerecht. -Dit is super.
Je moet dit proberen. -Perfect.
En ik moet dat proberen.
De garnalen zijn fantastisch. -Inderdaad.
En de kleine tomaatjes met peper.
Heerlijk.
Zo goed.
Ik zie het eten komen. -Je ziet iets.
Piron maki met ananas en kokosnoot.
Dank je.
Ziet er goed uit.
Sushi, of maki, uit Japan.
Met piron.
Piron is normaal gesproken een zout gerecht.
Nu is het zoet met ananas en…
…kokosnoot.
Geweldig dat overal iets binnenin zit.
In Afrika eten we niet veel toetjes.
Maar ik ben een groot fan van allerlei soorten toetjes.
Deze is echt heel lekker.
Hallo. -Chef-kok.
Sedjro. -Stephen.
Aangenaam. -Aangenaam.
Hallo.
Het gaat goed.
Dank je. Het was geweldig. -Graag gedaan.
Ik heb wat lokale alcohol.
Dit is sodabi.
Sodabi. -Met druif.
Oké, lekker.
Zullen we proosten op Benin?
Op Benin? -Op Benin.
Op de Beninse keuken? -Ja.
Benins eten. -En op ons.
Oké, proost. -Proost.
Waar heb je zo leren koken?
Ik heb in Frankrijk gestudeerd.
Daarna heb ik door Senegal en Guadeloupe gereisd…
…en besloot ik terug te keren naar Benin om mijn eigen keuken te creëren.
Waarom wilde je terugkomen?
Het is een uitdaging…
…om de keuken van ons land, Benin, naar een nieuw niveau te tillen.
We hebben veel producten waarvan we nieuwe dingen maken.
Denk je dat dit iets is wat door het hele land gebeurt…
…dat jonge chef-koks vooruitgang willen boeken?
Er zijn veel mensen die proberen Benin op de kaart te zetten, net als wij.
We zijn trots op ons land en we willen laten weten dat Benin er is.
Benin is een klein land…
…maar we hebben grote persoonlijkheden.
Klein en trots.
Precies.
BENIN ABOMEY
Maar onder Benins trots…
…zat een harde werkelijkheid die ik niet kon negeren.
We zijn hier weggerukt…
…en om te begrijpen wat dat betekent in Benin…
…moest ik naar Abomey.
Dit was ooit de hoofdstad van het Dahomey-koninkrijk.
Een koninkrijk met een vrouwelijk regiment van Amazone-krijgers.
Een kracht waar koloniale machten eeuwenlang rekening mee moesten houden.
Ooit…
ABOMEY-HISTORICUS & ONDERZOEKER
Op een bepaald moment…
…had het koninkrijk Abomey een reputatie…
…als grootste koninkrijk van de slavenhandel.
Vanaf het ontstaan van het koninkrijk…
…was er een drang tot uitbreiding.
Ze brachten mensen hierheen om het koninkrijk op te bouwen…
…en ze stuurden er een aantal naar de Europeanen die daarom vroegen.
We kunnen niet zeggen dat wij Afrikanen…
…niet meededen aan de slavernij.
We hebben absoluut meegedaan, want we stemden in met het leveren…
…van de mankracht waar de Europeanen om vroegen.
Tegen een hoge prijs.
Het voelde alsof ik in Abomey terugstapte in de tijd.
Je kunt hier over dezelfde weg lopen waar de slaven gelopen hebben.
Het was een wrede mars.
Een mars die eindigde in de stad Ouidah…
…waar zo velen van ons vertrokken om nooit meer terug te keren.
Hoe werkte dat?
Ze deden kettingen om de voeten en polsen.
Om ze in de rij te zetten was er een team…
…dat de mensen in de gaten hield.
Hoelang duurde het?
Het duurde minimaal vier dagen.
Ik denk dat het heel belangrijk is…
…dat ik naar deze weg kijk, dat ik deze weg zie…
…en dat ik dit meeneem naar huis.
We moeten over deze weg lopen, want…
…het is een heel belangrijk onderdeel van onze geschiedenis.
Als we dat negeren…
…negeren we een deel van onszelf.
Maar er zijn wegen in Benin met een ander verhaal.
Wegen die leiden naar de meest mythische plek die ik ken.
Ik kan nog steeds de hemelse liederen van vrijheid horen.
Ik voel nog steeds de magie…
…van dat waterdorp dat begon met een voodoo-legende.
We hangen alle godsdiensten op aarde aan, maar voodoo was de eerste.
OUDERE VAN GANVIÉ
Aan degenen die uit het buitenland komen, vertellen we dat we voodoo aanhangen.
We aanbidden voodoo als één geloof.
Het is aan onze voorouders te danken dat we Ganvié hebben.
Ze werden achtervolgd door slavenhandelaren.
Terwijl ze vluchtten kwamen ze bij de oever van dit meer.
Onder hen was een machtige voodoo-priester.
Toen ze aankwamen bij de oever…
…vroeg de priester de groep om te wachten.
Hij riep een havik op.
De vogel nam hem op zijn rug…
…en ze gingen op zoek naar een plek om te landen.
Uiteindelijk vonden ze een eiland en de havik bracht hem weer naar de groep.
Toen ze weer bij de oever waren…
…sprak de priester nog een magische spreuk uit.
Er kwam een krokodil…
…die hen naar de plek leidde die de priester had gevonden.
Ze klommen allemaal van de rug van de krokodil…
…en zetten voet op het eiland.
Toen ze aankwamen, zagen ze dat ze niet meer achtervolgd werden.
Dus ze bleven daar.
Eenmaal daar was er geen oorlog meer.
Ze noemden de plek Ganvié. Toen we hier kwamen, waren we veilig.
Welkom in Ganvié.
Bedankt.
Ganvié is mijn dorp.
We hebben een Celestial Church.
Dat is de Celestial Church, duidelijk.
Dat grote gebouw?
Dat grote gebouw is ook een kerk.
Veel kerken hier.
Ja, veel kerken hier.
We hebben een Katholieke kerk…
…de Celestial Church, een moskee…
…en voodoo.
Voodoo.
Ja, de allereerste.
Dat is hoe dit dorp is ontstaan. Dat is deel van het verhaal.
Ja, van de geschiedenis.
De mensen die hier wonen heten Aïzo.
Aïzo. En hun taal is Tofin.
Tofin.
Tofin. 'To' betekent water en 'finu' betekent bevolking.
Dus eigenlijk 'het watervolk'.
Watervolk.
Dit is mijn huis. We varen nu langs mijn huis.
Dit is waar ik kom als ik niet op het land hoef te werken…
…om de weekenden door te brengen met mijn familie.
Wat doen jullie dan?
Gewoon wat eten, lokaal eten.
En wie kookt er?
Soms is het mijn moeder.
En soms is het mijn zus.
Som ik. Ik kook ook.
Ik kan koken.
Kijk eens aan.
We verlaten nu de visweg…
…en nu gaan we naar een drijvende markt.
Ik kan niet wachten.
Wat voor dingen koop je hier?
We kunnen rijst kopen, tomaten, olie…
…bonen en…
En hout om te koken.
Dat is alles.
Zij verkoopt iets, een soort gâteau.
Gâteau is een gebak. Hier.
Gebak.
Wil jij…
Mag ik kiezen?
We hebben allebei onze eigen.
Goed gebakken deeg.
Lekkere snack.
Heel lekker.
Het is niet te zoet.
Een kruimelige korst.
Met elke hap die ik neem wordt het beter.
Ze heeft een hele winkel.
Ja, ik hoopte al dat je die zou pakken.
In het dorp noemen we dit councada.
De lokale naam.
Councada is…
…pinda's, suiker en olie.
Dit doet me denken aan een snoepreep.
Wij noemen het snoepreep. Het heet Baby Ruth.
Daar zitten pinda's, karamel en suiker in.
Het smaakt net als dit.
Dit is heerlijk. Ik hou van pinda's.
In Ganvié verplaatsen we ons met boten.
Zonder boten kunnen we ons niet verplaatsen.
Hoe komt iedereen aan hun boten?
Elk gezin hier krijgt drie boten.
Eén boot is voor de kinderen.
Eén boot is voor de vader, en één boot voor de moeder.
Iedereen heeft z'n eigen boot? Dat is geweldig.
Dat is nodig hier.
We gaan nu naar de plek waar onze opa was…
…voordat ze huizen gingen bouwen op het meer.
Dus dit is de buitenrand van Ganvié. -Ja.
Daar waar die grote bomen staan, dat is waar onze opa aankwam.
Nu staat daar geen huis.
Een aantal ouders hadden het nodig.
Ze hadden een plek nodig om mensen te begraven.
Een kerkhof.
Het is een kerkhof.
Heel mooi dat het kerkhof is waar je voorouders aankwamen.
Toen je voorouders aankwamen op dit eiland…
…waren ze vrij van slavernij.
Ja, ze waren vrij van slavernij. Ze waren compleet veilig.
Dat is waarom ze hier zijn gebleven.
En ze vonden vis om te vangen.
Je hebt het steeds over die vis. Kunnen we die gaan proeven?
Natuurlijk, we gaan kijken.
Ik ben er klaar voor om het te proeven.
Proost.
Ik wil je bedanken voor… -Jij ook bedankt.
…je tijd en voor dat ik je op mocht zoeken in je dorp, Ganvié.
Het is de meest wonderbaarlijke plek die ik ooit heb gezien.
Het idee van een heel dorp op het water heb ik nog nooit gezien.
Dus de meeste mensen hier vissen? -Vissen, ja.
Voor hun eigen gezin en als commerciële activiteit?
En als je hier vist, waar vis je dan op?
Tilapia of… ja. -Oké, dus het is tilapia.
Ziet er goed uit.
Dit is een meel van cassave.
Oké. -En de vis uit het meer.
Het is zondag.
Voor mij is dit eigenlijk heel gewoon, in Georgia, waar ik vandaan kom.
Elke zondag na de kerk, toen ik klein was…
…bakte mijn vader vis voor de hele kerk.
Soms was er zelfs spaghetti…
…dus noedels en tomatensaus.
Dus gebakken vis met tomaten eten op zondag…
…is voor mij ook heel bekend.
Dit is een van mijn favoriete lekkernijen op zondag.
Mooi. -Dus dit is perfect.
Het is perfect. -Het is perfect. Het is heerlijk.
Het is zo lekker.
Ik vind echt dat gebakken vis met tomaat…
…en een beetje peper de beste combinatie van eten is.
Benin ervaren betekent veerkracht en volharding leren begrijpen.
Wat mij betreft vertaalt niemand dat beter dan een kunstenaar.
Langs een stoffige weg in de hoofdstad Porto Novo…
…bezocht ik de studio van Romuald Hazoumè.
Je bent 'n enorm gerespecteerd kunstenaar, en toch woon je nog waar je bent geboren.
Ik ben nooit weggegaan, waarom zou ik? Voor je gebouw in New York?
Voor je grote auto? Nee. Dat hoef ik niet.
Ik blijf omdat ik weet waar ik vandaan kom.
Het ruwe materiaal van Romualds kunst zijn jerrycans…
…een alledaags detail dat in constant zag in Benin.
Zijn werk lijkt een lijn te trekken…
…tussen het verleden en de strijd van het moderne leven.
Dat is mijn studio.
Wat hier erg belangrijk is, is hoe we overleven.
We hebben ons buurland, Nigeria.
Nigeria produceert benzine.
En mensen uit Nigeria brengen benzine naar de grens…
…en wij uit Benin gaan daarheen…
…om de benzine op te halen en het te verkopen in Benin.
Iedereen die benzine verkoopt heeft zijn eigen soort jerrycan.
Soms zie je mensen in een auto met 2,500 liter…
Geweldig.
…om zich heen. -Juist.
Dat is gevaarlijk.
In één maand kunnen er 100 mensen sterven. Door brand.
Wat wil je dat wij meenemen…
…van de relatie van deze jerrycans met Benin?
Mijn werk laat gewoon zien…
…aan de wereld dat deze mensen sterk zijn.
We moeten ze respecteren. Ze willen gewoon overleven.
En wat ik er ook zo mooi aan vind is dat je voorwerpen hebt gevonden…
…maar dat je er makkelijk gezichten in ziet.
Ze spreken tot me.
En ik weet dat je ook aan eten denkt in relatie tot je kunst.
Daar denk ik ook veel over na.
We moeten begrijpen waar we vandaan komen…
…om onszelf te begrijpen.
En het verhaal van eten is ook het verhaal van wie we zijn.
Vergeet niet dat we zo sterk waren.
Daarom namen ze mensen van ons volk mee, de Yoruba…
…om daar te werken voor de boer. Omdat we zo sterk waren.
Waarom? -Ons medicijn, ons eten.
Ons medicijn, ons eten, onze cultuur.
Weet je wat we hier zeggen? -Wat?
Vertel me wat je eet…
En ik zeg wat je bent. -…en ik zeg waar je vandaan komt.
Ik zal eerlijk zijn, wat ik toen was, was hongerig.
En het maal wat Romuald presenteerde…
…was een menu dat alleen vrouwen uit de dorpjes om Porto Novo kunnen maken.
Dat is nog niet alles.
Wat schitterend.
O, mijn God.
Ik heb nog nooit zoiets ongelooflijks gezien.
Dit is het eten wat we aten voor de slavernij.
Alles wat je hier ziet is van voor het slavenschip.
Als je iets wil proeven, laat het maar weten.
Je hebt ata tchitchi.
Ata tchitchi. -Ata tchitchi. Proef maar.
Dank je. -Dank je.
Dank je. -Hoe zeg je 'dank je'?
Awanou ka ka. -Awanou ka ka.
Niet slecht. -Niet slecht.
Heerlijk.
Maar… -Ja.
Wat voor boon is dit? -Die boon.
En er zijn wat versies met oogbonen.
Ik wil deze proberen, met gierst.
Mag ik 'm doorgeven? -Ja.
Dank je.
Die is alleen voor het leger.
Oké, ik ben een krijger.
Amazone. -Amazone, jij weet het.
En als je door wil gaan, zal ik vertellen…
Geef me de mangni mangni. Ja.
Mangni mangni, heerlijk.
Proef maar. Je zult het zien.
Er lijkt ansjovis in het midden te zitten. -Dat? Dat is gewoon vis in het midden.
Er gebeurt zo veel tegelijk.
Het is pittig.
De textuur is geweldig en de vis erin ook.
Het is belangrijk dat er kruiden in zitten.
Goed gekruid.
En je proeft elke smaak nog, niet alleen het hete.
Je moet het proeven.
Eén van de redenen dat je ons dit eten brengt is heel bewust…
…net als met al je werk…
…omdat het leven voor de slavernij erin centraal staat.
Het laat zien dat we een rijke cultuur en kunst en eten hadden…
…voor dat deel van de geschiedenis.
Ik kom uit Benin en ik heb al die recepten nog nooit geproefd.
Nooit. Dit is de eerste keer.
Denk je dat de tradities verloren gaan?
Ja. -Ja, dat denk ik.
Wat dat soort eten betreft. -Culinaire tradities.
Dit is de mama van de makreel. -Ayiman.
Ayiman. -Dat is zo lekker.
Ayiman.
Als ik dat eet, denk ik aan mijn oude grootouders.
Pak maar. -Daar wacht ik op.
Dank je. -Vis, maar niet alleen de vis.
En ik zie nog iets.
De saus. Ja.
Nee, leg het op je bord. Met je hand.
Het zijn vissenkoppen. -Vissenkoppen, die neem ik wel.
Zachte viswangen. Het beste deel.
En dat eten we met kan nan.
Kan nan.
Kijk eens aan.
Kan nan is mais.
Geweldig, dit is één van m'n favorieten.
Gefermenteerd. Heerlijk, hè?
Dat geeft het een heerlijke zure smaak.
Geweldig. De vis is lekker.
Karelle. -Ja.
Eén van de dingen die ik zo belangrijk vind…
…en zo magisch aan wat er nu gebeurt…
…is dat de plek waar we nu zitten…
Dat is bizar.
…is waar je grootouders wonen.
Romuald kent mijn oma en ze woont in het huis hiernaast.
Kwam je daar net achter?
Ik zag het toen we aankwamen en ik de straat zag.
Ik zei: 'Ik ken deze buurt.'
Ongelofelijk.
Als we het hebben over jullie relatie en broederschap en neefjes en nichtjes…
…dan is dat een onuitgesproken onderdeel van onze culturele connectie.
Want ik ben zo opgegroeid dat ik…
…door iedereen in mijn straat en in mijn kerk ben opgevoed.
Ze hadden allemaal toestemming om me te corrigeren als dat nodig was.
Ja, dat is hier net zo.
En dat is uniek voor onze cultuur.
Ja. -Ja, toch?
Niet alleen metaforisch.
Je komt hier echt vandaan.
Die connectie is zo magisch, ik zie jullie nu allemaal als partners.
Jij snapt het.
Want nu weet je dat dit je thuis is.
Zeg niet dat dit ons thuis is. Dit is ook jouw thuis.
Ja. -Ons thuis.
Het is ons thuis. -We zijn thuis.
Door eten ontdekken we dat er meer is dat ons verbindt dan dat ons scheidt.
Wat we eten en wat we ontdekken brengt ons samen.
Een gemeenschappelijke tafel.
Dat is hoe we weten wie we zijn en dat we verbonden zijn.
Hierna gaan we naar Ouidah.
Wat is het belang van die plek?
Ouidah, kan ik je vertellen…
Dat is waar ze vertrokken.
Maar destijds wisten ze niet waar ze heen gingen.
Daar staat de Poort van Geen Terugkeer.
We hebben de kans om terug te komen. Dat is wat we nu doen.
Dit is onze terugkeer.
BENIN ABOMEY
Water op de trap om de zolen af te koelen.
De sodabi…
…als voeding, als verering.
Dus…
…hier zijn we bij het eind van die weg.
En het begin van de reis.
Toen de slaven en degenen die tot slaaf werden gemaakt…
…over die weg marcheerden…
…kwamen ze aan het eind bij de slavenbarakken.
Verzamelplaatsen.
Gescheiden door taal, weggerukt van de mensen die ze kenden.
Ze werden in donkere ruimtes gehouden om ze te desoriënteren.
Sommigen overleefden het niet.
En degenen die stierven…
…werden meegenomen en begraven in dit massagraf.
We staan nu bovenop de mensen die het niet hebben overleefd.
We staan hier op deze plek om te praten over hoe er ook overleving plaatsvond.
Het eten… De slavendrijvers kenden de culturen.
Ze wisten dat mensen uit sommige gebieden rijst wilden, dus ze namen rijst mee.
De yams, erwten, bonen…
…oogbonen, tuinbonen…
…al die dingen die we nu hebben zijn dingen die werden meegenomen.
Dat klopt.
Dat is hoe ons eten en hun eten samenkwamen.
We hebben het over een reis die maanden duurde.
Het kon maanden duren.
En om die reis te overleven…
…wat voor voeding was het minimale wat ze daarvoor nodig hadden?
Misschien was het iets dat 'slabbersaus' heette.
Die naam is weerzinwekkend.
Het was bloem, palmolie en peper.
Er zijn verschillende beschrijvingen van.
De enige macht die de nieuwe slaven hadden was die van weigering.
Dat klopt.
Dus soms konden ze nee zeggen en weigeren te eten. Hun mond dichthouden.
Dus ze bedachten een duivels gereedschap.
Het heette een speculum oris. Daarmee werden ze onder dwang gevoed.
Omdat mensen zich verzetten. Elke stap van de reis was een verzet.
Ik vind het een mooi idee dat…
…eten en het weigeren daarvan…
…een manier was voor ons om onze macht terug te nemen.
Ja, de kracht van nee. -Precies.
De kracht van 'Nee, dat eet ik niet.'
En dat is wat jij ook diep vanbinnen meedraagt.
Dat klopt.
Hoe voel je je hier?
Je zei dat geen enkele hoeveelheid literatuur…
…of lezen of onderzoek…
…je kan helpen om volledig te begrijpen hoe die reis was.
Het lopen op die wegen van rode klei.
Ik herken die rode aarde.
De gevierde rode klei uit Georgia.
En als we het hebben over die afschuwelijke reis…
…dan gaat veel van dat verhaal…
…over de gruwelijke details die je net gaf.
Maar de laatste helft van dat verhaal…
…dat is waar ik me op dit moment op wil focussen.
Dat is het verhaal van onze veerkracht.
Dus…
…om hier te zijn?
Dit is de eerste keer in mijn leven dat ik met hen bijeen kan komen.
En ik ben blij dat ik ze kan bedanken.
En ik ben zo blij dat ik ze eindelijk…
…mee kan nemen naar huis.
Ik ook.
Nu komen ze thuis.
Ze komen thuis.
Ze komen thuis. Kom, lieverd.
Kom, lieverd. Kom hier.
Het is goed. -Oké.
Het is goed.
Hoofd omhoog. -Oké.
Dank je. -Niet hier aantrekken.
Dank je.
Het is je gelukt, lieverd. Laat het er maar uit.
Het is oké. Hou vol.
Hou vol.
Haal adem.
Er zijn hier zoveel tranen vergoten.
Meer dan een miljoen mensen moesten door deze poort lopen…
…hun thuis voor altijd achterlatend.
Maar ze namen hun veerkracht en moed met zich mee.
En aan de andere kant van de oceaan…
…op de plek die ik thuis noem…
…zouden hun vaardigheid en innovatie de Amerikaanse keuken transformeren.
Ondertiteld door: Sander van Arnhem