Atlanta, Georgia.
Tôi lớn lên ở đây.
Nó là nơi ghi dấu lần đầu tiên tôi phải lòng thức ăn.
Thức ăn có mối liên hệ vô cùng sâu sắc
với Phong trào Dân quyền.
Chính thức ăn đã vừa huy động vừa tài trợ cho phong trào đó.
Tôi trở về quê để gặp gỡ ba cựu nhà hoạt động sinh viên
mà đã hoạch định và thực hiện một chiến dịch dân quyền đầy phấn khích
để xóa bỏ sự phân biệt ở các nhà hàng,
và cho phép người Mỹ da đen ngồi ăn với đầy phẩm giá.
HIGH ON THE HOG: ẨM THỰC MỸ GỐC PHI ĐÃ THAY ĐỔI HOA KỲ NHƯ THẾ NÀO
BẤT TUÂN
Thành phố của tôi vẫn âm vang nguyên do của Phong trào Dân quyền.
Đây là nơi các cuộc biểu tình và công tác chiến lược chính trị
từng đầy rẫy từ mọi góc phố,
nhất là các cuộc biểu tình do sinh viên da đen chỉ đạo
mở ra một phong cách hoạt động xã hội mới.
Trong những tuần đầu năm 1960,
các cuộc biểu tình mà được gọi là
"phong trào biểu tình ngồi" bùng nổ khắp miền Nam.
Sinh viên đại học ở các trường như Morehouse và Spelman
tổ chức vô số cuộc biểu tình ngồi và phá bỏ một cách hiệu quả
hệ thống phân biệt chủng tộc Jim Crow
thứ đã ngăn cản người Mỹ gốc Phi được phục vụ ở những nơi công cộng.
Nhiều thập kỷ sau, các cựu nhà hoạt động sinh viên này,
Tiến sĩ Georgianne Thomas, Marilyn Pryce Hoytt
và Charles Black được tái ngộ ở Paschal,
một nhà hàng của người da đen đã hỗ trợ các nhà hoạt động này những năm 60.
Cháu vô cùng vinh dự được ngồi với các cô chú ở Paschal này.
Điều quan trọng với cháu là hôm nay ta vinh danh các cô chú
và trao các cô chú một cơ hội
để nâng cao tên tuổi của những người không có mặt.
Chú Black, cháu thấy chú có… Chú học ở Morehouse.
Họ không cho tôi vào Spelman vì kiểu thiên vị giới tính ở đó.
Nên tôi phải tới Morehouse học.
Dạ, vậy chú hãy chia sẻ về mối liên hệ ban đầu của cô chú đi.
Lúc đó, Trung tâm Đại học Atlanta là nơi tập trung giáo dục đại học lớn nhất
cho người da đen trong cả nước.
Và lần đầu tiên,
các sinh viên hợp thành một khối để đem lại sự thay đổi
và sự hợp tác giữa tất cả chúng tôi đã dẫn đến
một cuộc tẩy chay và lập rào biểu tình hiệu quả ở khắp trung tâm Atlanta.
Đây là đầu những năm 60.
Đây là một thời kỳ của sự huy động.
Tiến sĩ Karcheik, một học giả tuyệt vời
và nhà sử học về mọi thứ như Atlanta và dân quyền của người da đen,
hãy cho chúng tôi biết một ít bối cảnh nhé?
Khi nhìn vào lịch sử của người Mỹ gốc Phi và hành trình tìm tự do của họ,
chúng thực sự là một phần của câu chuyện dài về dân quyền,
bắt đầu từ tận thời kỳ tái thiết.
Khi các vị đang thành lập tổ chức ở Trung tâm Đại học Atlanta,
chuyện xảy ra là nó thổi bùng ngọn lửa,
ỦNG HỘ LUẬT CHỐNG LINSƠ
và thế hệ các vị muốn phá bỏ luật Jim Crow.
- Phải. - Đúng.
Thế hệ tôi đã giận dữ từ khi sinh ra.
Bố mẹ tôi chính là thế hệ mà Tom Brokaw gọi là "Thế hệ vĩ đại nhất".
Chính thế hệ đó bị bắt nhập ngũ
để ra nước ngoài chiến đấu và khiến nền dân chủ được an toàn trên thế giới,
chỉ để trở về và bị gọi là "mọi đen".
Rồi bị lạm dụng và sỉ nhục trong khi đang mặc quân phục,
thậm chí một số bị linsơ trong khi mặc quân phục.
Chúng tôi biết mọi việc đó là sai,
nên đều sẵn sàng cho hành động mà chúng tôi đã thực hiện.
Bị cấp tiến hóa.
- Cơ bản sinh ra đã bị cấp tiến hóa. - Đúng vậy.
Dù vẫn ở tuổi teen, các nhà hoạt động này đã liều mạng sống của mình
và nhận nhiệm vụ xóa bỏ phân biệt ở nhà hàng và nơi công cộng khác,
dẫn đến một chiến dịch dân quyền ít ai biết nhưng có tác động rất mạnh mẽ.
Chúng tôi mới có 16, 17, 18 tuổi.
Và tôi vừa tròn 19 tuổi.
Các lãnh đạo đến nói chuyện với chúng tôi,
"Các bạn phải chiến đấu, phải tuần hành".
Tôi tham gia đầu tiên vì không được ăn hot dog.
Ý anh là sao? Phải ra cửa sau để mua hot dog á?
Quê tôi ở Gary, Indiana. Tôi đâu biết ở miền Nam việc đi học có ý nghĩa gì đâu.
Thế là, vào ngày 19 tháng 10, chúng tôi nổi dậy, đi theo mấy người này.
Chúng tôi bước ra khỏi Đại học Spelman,
gặp các bạn nam Morehouse
và các sinh viên Đại học Atlanta.
Tôi cần một điều gì đó
vì mẹ tôi đã bảo, "Tốt hơn là con đừng làm thế".
Bà ấy rất giận tôi. Bà nói,
"Mẹ gửi con đến Spelman để học,
còn con ở dưới đó… Con đang làm gì dưới đó thế hả?"
Nhưng tôi không ngăn mình được.
PHONG TRÀO SINH VIÊN ATLANTA
ĐƯỜNG FAIR NGÀY 19 THÁNG 10, 1960
Ngày 19 tháng 10, chúng tôi tập trung đến cửa hàng bách hóa Rich, có lý do cả.
Chúng tôi biết nếu Rich thất thủ, mọi người sẽ xuôi theo
vì Rich là nơi mọi người yêu thích.
Tuổi thơ là những lần đến Rich, nơi có phòng trà Mộc lan.
Nó chỉ là nhà hàng, nhưng với bọn tôi…
- Khăn trải bàn trắng. - …nó tuyệt vời.
- Khăn trải bàn trắng, đồ sứ, đồ bạc. - Ừ, đồ bạc. Phải.
Nhưng chúng tôi chưa hề đến đó, mà xuống tầng hầm,
nơi có một quầy bán đồ ăn nhanh.
Đó không phải nhà hàng cho người da màu.
Điều đó biến nó thành ân oán cá nhân với bọn tôi hơn.
Nên tôi đã rất sẵn sàng.
Rồi các nhà tổ chức này đã giải thích cho chúng tôi
cuộc biểu tình ngồi đó sẽ thế nào.
Họ bảo là,
"Nếu các bạn sẵn sàng vào tù sáu tháng,
đi sang bên phải căn phòng".
Hai bạn cùng phòng của tôi và tôi nữa
tự động sang luôn. Bọn tôi chả nghĩ gì vì biết rồi.
Sáng ngày 19,
các lãnh đạo bảo bọn tôi, "Về ký túc xá,
đóng gói hành lý, chuẩn bị sẵn sách vở.
Chúng tôi sẽ lấy và đưa đến nhà tù cho các bạn".
Mấy giờ là bắt đầu nhỉ? Tôi không nhớ nữa.
Đó là buổi sáng. Chúng ta tập hợp
trước thư viện Trevor Arnett ở Trung tâm AU.
- Chúng ta nắm tay nhau và cầu nguyện. - Ừ.
Còn hát hò nữa.
Và một trong số đó là,
"Sẽ không để ai lay động tôi".
Chính tinh thần đó.
- Ta có tinh thần đó. - Ừ.
Và "Tôi thức dậy sáng nay với tâm trí",
hồi đầu ta sẽ hát, "nghĩ đến Chúa Jesus", nhỉ?
Nhưng dòng kế tiếp, "Sáng nay tôi thức dậy với tâm trí nghĩ đến tự do".
Tôi biết Chúa luôn ở bên chúng ta
và tất cả những thứ nằm trong gốc gác của tôi,
rồi bố mẹ tôi, ông bà và tổ tiên tôi
đã có mặt vào ngày hôm đó cùng với tôi.
Các trải nghiệm mà cô chú đã có
không phải những đoạn lịch sử có thể hiểu dù bằng cách đọc sách giáo khoa.
Cháu cảm thấy sự hiện diện và ý nghĩa lịch sử đó
khi ngồi đây với cô chú. Cháu rất muốn biết
về bản thân sự kiện thực tế đó,
và sự tình đã xảy ra với cô chú,
những gì mọi người còn nhớ được, và điều gì đã cố quên đi.
Tôi nhớ vào ngày 19 tháng 10,
bọn tôi phải leo bộ lên đồi đến Rich
và hội kín KKK đang đợi bọn tôi.
Tôi nghĩ, "Chúa ơi, tôi sẽ bị gì đây?"
Tôi mới 17 tuổi thôi.
Những người này trùm áo choàng trắng.
Họ nhổ vào bọn tôi.
Cháu sẽ cảm thấy đang bị phỉ nhổ và gọi là "mọi đen".
Còn tôi đây, mới là con nhóc lại đang đi bộ cầm tấm biển nhỏ,
nghĩ về việc, "Mẹ giết mình mất, nhưng mình vẫn sẽ làm".
Rồi một gã đàn ông nhảy ra khỏi đám đông.
Hắn dí đầu thuốc lá lên cánh tay tôi.
- Ngay đây. - Chúa ơi.
Và đốt tôi.
Tôi cứ đứng đó như thể, "Giờ thì mẹ sẽ giết mình thật rồi".
Chắc cháu nghĩ tôi cảm thấy đau.
Lúc đó tôi nghĩ, "Biết nói sao với mẹ đây?"
- Hắn động chạm cô à? - Rằng hắn đã dí thuốc lá vào tôi.
Làm sao kể với mẹ việc tôi bị bỏng được?
Ngày đó tôi nghĩ trong bụng, "Mình đang làm việc này. Mặc kệ hết".
Khi thấy hội kín KKK, nói nghe, việc đó có tác động đến tôi.
Khi hắn đốt tôi, nó có tác động đến tôi. Nhưng nó không ngăn được tôi.
Khi các nhà hoạt động sinh viên biểu tình
và biến nơi công cộng thành sở chỉ huy của họ,
các nhóm tôn giáo và nơi thờ phụng cung cấp chỗ trú ẩn.
Như các nhà thờ Hồi giáo nơi tín đồ da đen và thành viên tổ chức Quốc gia Hồi giáo
nuôi dưỡng cộng đồng của họ thông qua trồng trọt, bán,
và tự chế biến đồ ăn của riêng họ.
NHÀ THỜ HỒI GIÁO ATLANTA
- Hãy cởi giày ra. - Được.
Zaheer Ali là một nhà sử học
có tác phẩm xoay quanh Hồi giáo ở Mỹ
và lịch sử người Mỹ gốc Phi.
Nói cách khác, chính là người thích hợp để ngồi cùng
để hiểu thêm vai trò của tín đồ Hồi giáo da đen
trong Phong trào Dân quyền.
- Được rồi, anh Zaheer. - Ừ.
Ở Atlanta này, rất nhiều cách thức
mà chúng ta hiểu về sự giải phóng của người da đen
chủ yếu là thông qua Kitô giáo.
Tôi tự hỏi liệu điều ấy phần nào có trở thành
câu chuyện phổ biến không.
Theo tôi khi người ta nghĩ về sự giải phóng, phong trào
và tín ngưỡng của người da đen ở Mỹ,
phần lớn là qua lăng kính Kitô giáo
vì sức mạnh hiển nhiên của nhà thờ của người da đen.
Nhưng khi nhìn vào vai trò của tín đồ Hồi giáo
trong Phong trào Dân quyền như một phần cuộc đấu tranh lớn hơn
vì tự do của người da đen,
ta chủ yếu nhắc về Quốc gia Hồi giáo, tổ chức triệt để khẳng định màu da đen
trong mọi đường lối và chỉ trích chủ nghĩa da trắng thượng đẳng.
Giải phóng người da đen: đàn ông, đàn bà và trẻ em.
Đến giữa những năm 70, cộng đồng đó bắt đầu phát triển
theo hướng biểu hiện cổ điển, truyền thống hơn của Hồi giáo Sunni.
Và nhà thờ Hồi giáo chúng ta đang ngồi là một phần của phong trào đó.
Cộng đồng tín đồ Hồi giáo da đen là một phần sôi động của văn hóa Atlanta,
nhà thờ Hồi giáo này là một trong nhiều nơi
bạn tìm được một chiếc bánh đậu chính thống.
Một chiếc bánh sữa trứng ngọt ngào làm từ đậu hải quân, đường và gia vị
trong một sự kết hợp mà nhiều gia đình Hồi giáo
giữ bí mật cho đến ngày nay.
Anh có thể kể chuyện về nguồn gốc
và nói về ý nghĩa văn hóa của bánh đậu không?
Bánh đậu là sáng tạo của tổ chức Quốc gia Hồi giáo.
Trong nỗ lực để tự cung tự cấp,
Quốc gia Hồi giáo cố gắng cung cấp các nhu cầu cơ bản.
Chuỗi siêu thị của họ cổ vũ cộng đồng da đen
mua thức ăn dự trữ của họ ở đó,
nhất là các sản phẩm Hồi giáo đến từ trang trại Hồi giáo,
như thịt bò, bánh mì, và tất nhiên, bánh đậu Hồi giáo nổi tiếng.
Bánh đậu là một biểu tượng
của quyền tự chủ và chủ quyền, một bản sắc độc lập
và cố tìm cho được thứ gì đó càng tự do càng tốt
từ di sản của chế độ nô lệ.
Và nói đến bánh đậu thì phải nhắc đến bánh khoai lang.
- Phải. - Đúng chứ?
Vị chúng không giống hệt nhau, nhưng có chung một số gia vị và hương vị.
Bánh khoai lang được xem là
di sản của chế độ ăn uống nô lệ.
Vì thế, để hoàn toàn tránh xa điều đó
nhưng vẫn muốn có một món tráng miệng ngon,
bánh đậu đã xuất hiện.
Đã có rất nhiều ý định
xoay quanh việc gìn giữ công thức trong cộng đồng.
Phải, món bánh này là thứ mà anh phải tham gia cộng đồng mới tìm thấy.
Anh phải quen vài tín đồ Hồi giáo
để có được hương vị công thức nguyên bản.
Phải. Nói rộng hơn, chúng ta đang trò chuyện
xoay quanh việc chiếm đoạt văn hóa trong ẩm thực,
nhưng việc này khá hướng đến tương lai
với chiếc bánh đậu nói, "Thật ra, chúng tôi sẽ giữ bí mật về nó".
Tôi đã trao đổi với một bậc cao niên nói, "Đây là phép màu của chúng ta".
Nhỉ? Nó một trong số tài năng của chúng tôi,
đó không phải là thứ có thể bị chiếm đoạt và nó…
Đã có những mưu toan
để thôn tính bánh đậu,
nhưng chúng chính là
không có cùng một hồ sơ hương vị. Chúng không có cùng một kết cấu,
mà quan trọng nhất, chúng không có cộng đồng.
- Salam alaykum. - Alaykum salam.
Chúng tôi đã sẵn sàng nếm thử bánh của cô rồi đây.
Háo hức quá.
- MJ. - MJ. Đúng vậy.
Malikah Jordan, lớn lên cùng công việc trong tiệm bánh Brooklyn của gia đình,
giờ là thành viên chủ chốt trong cộng đồng nhờ món bánh đậu chính thống.
Được đấy.
- Anh thấy đấy, tôi ăn kha khá rồi. - Thấy rồi.
Vâng.
Tôi vẫn nhớ những lần bố tôi mang bánh đậu về nhà.
Và ông từng làm việc cho một gia đình
có một chuỗi nhà hàng hải sản ở Atlanta này.
- Vâng. - Yasin ấy.
- A, Yasin! - Mắt cô mở to kìa.
Tôi chỉ thích rằng trong chính gia đình mình,
nơi chúng tôi lớn lên ở một nhà thờ Kitô giáo,
tôi cũng lớn lên cùng bánh đậu trên kệ bếp của mình
vì bố tôi biết món gì tốt.
- Đúng vậy. - Ông biết món này nhờ mọi người ở Yasin.
Nghe kìa.
Tôi thật sự được khai sáng khi thấy những cách thức
mà bản sắc của người Mỹ da đen cùng tín đồ Hồi giáo da đen chúng ta
và thức ăn của chúng ta
lúc nào cũng kề cận và sát cánh bên nhau.
Ừ, kiểu bộ ngành về thức ăn.
Có lẽ ai đó mà là tín đồ Hồi giáo
có thể không ăn cơm ở cái bàn phục vụ món sườn lợn hoặc lòng lợn,
nhưng bánh đậu sẽ có mặt ở bàn đó làm món tráng miệng.
Đúng rồi.
Nên có một cách để tín đồ Hồi giáo da đen góp mặt,
- nếu không trực tiếp, thì bằng thức ăn. - Đúng.
Đúng rồi. Tôi thích nhìn khách ăn đầy hưởng thụ.
Đây là cách tôi biết cô là thợ chân chính, vì cô thấy hạnh phúc
khi nhìn người khác ăn đồ mình làm.
- Vâng. - Nên tôi biết cô rất để tâm.
Tôi đặt nó vào bánh đó. Hy vọng anh nếm ra.
Có. Và tôi cũng thấy. Tôi trân trọng tình yêu đó.
Tuyệt vời.
Công thức của cô trải bao đời rồi?
Được ba đời rồi.
Nó có từ thời bà tôi.
Ông bà tôi sở hữu hai tiệm bánh ở Brooklyn, New York.
Tôi luôn ở trong bếp cùng bà khi bà làm hỗn hợp bột bánh đậu.
Cô có biết bà mình lấy công thức mà cô thừa hưởng từ đâu không?
Bà được Quốc gia Hồi giáo thông qua. Họ sát hạch bánh đậu của bạn.
- Vậy là có tiêu chuẩn. - Có đấy.
Nó phải đạt chuẩn.
Thật ra, ở nhà thờ Hồi giáo này, họ đã nếm bánh và nói,
"Được, cô có thể dựng lán. Cô có thể bán cho cộng đồng".
Vậy là bánh của cô phải được duyệt trước khi bắt đầu bán ở đây à?
Phải. Đó là một sự chào đón quan trọng đối với tôi,
và giúp tôi tạo vị thế trong cộng đồng…
- Ừ. - …như là cô em bánh đậu.
Các doanh nghiệp và nhà hàng của người da đen
đều ứng phó với hoàn cảnh để bảo vệ và nuôi
các chiến sỹ Phong trào Dân quyền.
Các nhà hàng như Chú Ong Bận Rộn,
Hội Cà Phê Của Frazier, và Paschal,
được sở hữu và đặt tên theo anh em James và Robert Paschal,
đứng lên sát cánh với các nhà hoạt động sinh viên
đấu tranh để kết liễu Jim Crow.
Ông Eby Slack, tám mươi hai tuổi,
đã làm việc ở nhà hàng Paschal từ hồi nhỏ.
Ông làm bồi bàn
và phục vụ các nhà hoạt động sinh viên khi họ được tha tù.
Ông Slack, như chúng cháu nghe được, ông là một huyền thoại.
Ông hãy cho biết nơi ta đang ngồi và ông là ai.
Tôi lớn lên ở khu nhà ở cho người nghèo, và gây ra rất nhiều rắc rối.
Nên bố mẹ mới giới thiệu tôi cho anh em nhà Paschal,
và họ khiến tôi bận rộn làm những việc nhỏ chỉ làm một lần.
Thời gian trôi đi, tôi dần thực sự gắn bó với gia đình đó.
Một ngày nọ, Martin Luther King con nói,
"Nếu được, tôi cần sự giúp đỡ từ hai anh em anh".
Ông Paschal hỏi, "Ông cần giúp gì?" Ông King đáp, "Tôi cần nơi nhóm họp".
Ông Paschal bảo, "Anh em tôi có một dãy buồng phòng khách sạn trên lầu.
Cứ tự nhiên họp ở đó bao lâu, bao lần cũng được.
Tôi chỉ đòi một điều. Một vấn đề lớn".
Tiến sĩ King hỏi, "Là gì vậy?" "Các anh hãy ăn gà rán của tôi".
Đúng rồi.
Món ăn đó đã ăn sâu vào câu chuyện
vì nó là thứ thực sự cung cấp cho chúng ta
nguồn lực kinh tế và không gian vật lý
để thực sự có thể nhóm họp và thực hiện công tác chiến lược.
Nhiều lần Tiến sĩ King đã nhóm họp lại người của mình ở đây.
Rất nhiều quyết sách đã được đưa ra ở Paschal này.
LÃNH TỤ PHONG TRÀO DÂN QUYỀN
CHÚNG TA PHẢI CÓ CÔNG LÝ
Khắp đất nước, Phong trào Dân quyền được nuôi ăn
bởi các đầu bếp và thợ bánh đã ứng phó với hoàn cảnh,
không chỉ bằng nuôi ăn phong trào mà còn tài trợ cho nó,
ví như đầu bếp đã thành nhà hoạt động Georgia Gilmore.
Tôi luôn hỏi Chúa liệu nó có thành hiện thực với tôi
để có thể cứ thế đi đây đó
và khỏi phải lo về việc đi vào từ cửa sau
hay đứng dậy và nhường chỗ cho người khác.
Rồi sẽ luôn cảm ơn Chúa vì biết Người sẽ đáp lại khẩn cầu của tôi.
Và đúng thế.
Tôi chỉ nghĩ
Georgia Gilmore là một trong những kho báu ẩn giấu
đã tạo ra sự khác biệt trong Phong trào Dân quyền.
Đối với Cheryl Day, thợ bánh lọt vào bán kết giải James Beard,
thật vinh dự được nâng đỡ di sản của hoạt động xã hội
tù các thợ bánh da đen miền Nam này.
Năm 1955, sau vụ bắt giữ nổi tiếng Rose Parks
vì bà không nhường ghế cho người da trắng,
các lãnh tụ phong trào dân quyền ở Montgomery, Alabama
đã quyết bắt bình đẳng chủng tộc ở hệ thống xe buýt
bằng cách tổ chức một cuộc tẩy chay mà rốt cục sẽ kéo dài 381 ngày.
Nhưng nếu không thể dùng xe buýt, làm sao người da đen đi làm?
Câu trả lời là một đội xe do các tình nguyện viên lái.
Nhưng làm sao chi trả kinh phí?
Georgia Gilmore đã có giải pháp.
Bà ấy đã tạo ra căn bếp bí mật dưới lòng đất này
mà bà gọi là "Câu lạc bộ từ Hư vô"
bởi vì mạng lưới thợ bánh và đầu bếp
đang nướng bánh để gây quỹ tẩy chay này phải được giữ bí mật.
Nhưng khi người ta hỏi bà ấy, "Tất cả đồ ăn này đến từ đâu?"
Bà sẽ đáp, "Đến từ hư vô".
Bà ấy nhận ra năng lực của mình
là làm và bán bánh ga tô và bánh nướng có vỏ.
Bà ấy có thể nuôi ăn và tiếp sức cho Phong trào Dân quyền.
Cô có thể kể chi tiết hơn về chính xác cách bà ấy làm việc này?
Về cơ bản, bà ấy tạo ra
một tuyến đường thay thế để mọi người đi làm.
Ý là, bà đã tạo ra cả một hệ thống.
Hệ thống này trả tiền xăng, tiền bảo hiểm, bất cứ thứ gì.
Bà ấy muốn đảm bảo chúng tôi vẫn có thể đi làm
để kiếm sống mà không phải lên xe buýt.
Đúng vậy. Chúng ta biết bà Georgia Gilmore
đang dùng các loại bánh như một cách để tài trợ cho phong trào,
nhưng mọi người thực sự mua bánh nướng có vỏ và bánh ga tô ở đâu?
Ở tất cả các nơi an toàn của chúng tôi. Tiệm cắt tóc, tiệm hớt tóc nam.
Nhà thờ nữa. Bất cứ nơi nào chúng tôi tụ tập được.
Những nơi an toàn đó hẳn sẽ phải là
những loại hình doanh nghiệp
của các doanh nhân người Mỹ da đen.
Nghĩ mà xem. Anh được cắt tóc lại có chỗ ngồi.
Bao lần anh được bán gì đó ở tiệm hớt tóc nam rồi?
Vô số lần.
Thật ra, có một tiệm hớt tóc nam bên đường đối diện với tiệm bánh.
Và khi chúng tôi dọn đến chỗ đó lần đầu,
tôi đã muốn cho họ biết tôi ở đây
để trở thành nguồn tự hào ở khu phố này.
Nên tôi sẽ bắt đầu đem bánh quy, bánh nướng có vỏ, bánh ga tô sang.
Và ngay khi tôi được tiệm hớt tóc nam cho phép,
việc buôn bán đã suôn sẻ.
- Nó đã thành công. - Thành công.
Cheryl Day có một chỗ trong hàng dài phụ nữ da đen
đã định nghĩa nghề làm bánh ở miền Nam.
Cô ấy giữ gìn truyền thống,
kỹ thuật và câu chuyện của những anh hùng vô danh
cho đến ngày nay.
Câu chuyện của tôi phải kể từ người kỵ là nô lệ của tôi,
Hannah Queen Grubbs,
người từng là thợ làm bánh.
Kỵ đã làm ra những chiếc bánh nhỏ, tinh xảo
được phủ lên các màu phấn nhạt này.
Cô được di truyền nghề làm bánh rồi.
Ừ. Tôi cũng thích nghĩ theo kiểu đó.
Và cô thực sự là
một phần của truyền thống Georgia Gilmore này,
bán thẳng cho các doanh nghiệp da đen.
Cô có coi công việc của mình như một phần của di sản này ngày nay?
Có chứ.
Tôi tham gia một nhóm các thợ bánh thế hệ mới
vinh danh Georgia Gilmore.
Khi có thay đổi xã hội,
chúng tôi ứng phó với hoàn cảnh và nướng bánh để gây quỹ
cho các thứ quan trọng với chúng tôi.
Đây thực ra là bánh nướng có vỏ dàn khay phẳng.
Khi nói về việc gây quỹ cho sự thay đổi
và nuôi ăn Phong trào Dân quyền,
món này được làm bằng khay cỡ nửa khay tiêu chuẩn
và anh sẽ bán được nhiều bánh này.
Nó gồm đào tươi địa phương Georgia
và cỏ roi ngựa chanh.
Sẽ ngon lắm đây.
Ngon nhỉ?
Đào vùng Georgia đấy.
Ngon tuyệt.
Nhiệm vụ hoàn thành.
TIỆM HỚT TÓC NAM
HỚT TÓC DOC
TIỆM HỚT TÓC NAM
CHO DA MÀU
Các tuyến đầu của phong trào không thể tồn tại nếu thiếu các lao động,
đầu bếp, giúp việc, thợ làm đẹp và thợ cắt tóc bình thường thời điểm đó,
mà rõ ràng đều có đóng góp.
Thấy ngày đó của Bác Tom chứ? Bác Tom chết rồi.
Ông chưa được chôn. Nhưng giờ chết rồi, xem đi.
- Ông ta chết rồi, thấy chưa? - Lão chết rồi.
Sự ủng hộ của những người da đen
giúp lưu trữ tiền của người da đen trong cộng đồng
để chúng ta có thể tài trợ các phong trào.
Việc tiền đổi chủ này cũng hỗ trợ các chiến sỹ
như Charles Black, Tiến sĩ Georgianne Thomas,
và Marilyn Pryce Hoytt chiến đấu trên các tuyến đầu
khi họ diễu hành vào ngày 19 tháng 10 năm 1960,
đến cửa hàng bách hóa Rich.
Phong trào Dân quyền này mang tính liên thế hệ,
và sự đoàn kết tồn tại giữa những người da đen,
bất kể địa vị xã hội của họ, bất kể nơi họ sống,
mọi người cùng chịu sự áp bức này.
Tất cả đóng góp theo các cách khác nhau.
Norris Herndon, chủ tịch Công ty Bảo hiểm Nhân thọ Atlanta,
người đàn ông da đen giàu có nhất nước Mỹ, ở thời điểm này,
chi hàng trăm nghìn đô la cho phong trào để bảo lãnh các sinh viên tại ngoại.
Bạn đã biết ngay từ đầu trước khi ra đường
biểu tình ngồi, lập rào biểu tình hay gì đó liệu bạn có sẵn sàng để bị bắt.
Có thể nói bạn được trao cơ hội rời đi.
Nên tất cả đã hiểu rõ hậu quả nếu có.
Vậy là các chú tổ chức dựa trên hồ sơ rủi ro của mọi người.
Kế hoạch của chúng tôi nghiêm túc
và tỉ mỉ và chi tiết đến thế
vì quan trọng là mọi người hiểu
những gì họ phải đối mặt và những rủi ro họ phải chấp nhận.
Khi ngày 19 tháng 10 đến, phong trào của chúng tôi đã đang diễn ra,
biểu tình ngồi và bãi công đã diễn ra từ tháng 3 năm đó,
và chúng tôi đang hơi mất động lực.
Lonnie King là chủ tịch sáng lập phong trào của chúng tôi,
người thuyết phục Martin King con để bị bắt ở cửa hàng bách hóa Rich
trong phòng trà Mộc lan. Tiến sĩ King đã đồng ý làm thế
chỉ khi có vài cô gái xinh đẹp bị bắt cùng ông.
Đừng kể phần đó ra chứ.
Nên mới có mặt Marilyn Pryce trong ảnh đó.
Cô ấy là một trong các cô xinh đẹp mà Lonnie tìm thấy
để bị bắt cùng Martin King vào ngày 19 tháng 10.
- Còn Blondean nữa. - À, Blondean. Blondean là cô còn lại.
Có một bức ảnh với Blondean và Martin ở ghế sau xe cảnh sát.
Và chúng tôi đi vào Rich.
Chúng tôi vào thang máy và lên tầng sáu
để biểu tình ngồi ở phòng trà Mộc lan.
Tay quản lý đến hỏi, "Các cô cậu muốn gì?"
Chúng tôi đáp, "Bọn cháu chỉ muốn ngồi ăn một bữa".
Tay quản lý nói, "Tôi sẽ phải báo cảnh sát".
Thế là, bạn cùng phòng tôi và tôi được hộ tống
với Đức cha King và Lonnie King và một cảnh sát
người dẫn chúng tôi đi từ cửa trước
của cửa hàng bách hóa Rich đến một chiếc xe cảnh sát.
Phải rồi.
Có lẽ trước tiên chúng tôi đến nhà tù thành phố.
Và chúng tôi được chụp hình cảnh sát, còn bị lấy cả dấu vân tay,
nhưng từ thành phố, họ đưa chúng tôi đến Nhà tù Quận Fulton,
và chúng tôi được gọi một cuộc điện thoại.
Tôi gọi cho bố và bảo ông,
"Bố, đoán xem? Con đang ở trong tù".
Ông bảo, "Được, để bố đưa máy cho mẹ".
Chà, lúc đó tim tôi hẫng một nhịp.
May mắn thay, vào ngày 20 tháng 10, một ngày sau vụ biểu tình ngồi,
họ mở báo ra đọc, và Marilyn Pryce hân hạnh
lên trang nhất.
Ừ, đúng rồi.
Và mẹ tôi trở nên rất tự hào về thực tế
là con gái bà được lên báo.
Đúng vậy.
Nếu nhìn vào bức ảnh đầy biểu tượng đó,
các vị sẽ thấy trong mắt tôi không có sự sợ hãi.
Mà chỉ có quyết tâm.
Cứ như tôi được sinh ra vì ngày đó và khoảnh khắc đó.
- Ừ. Ngày 19 tháng 10 năm 1960. - Đó là tinh thần ta đã mang.
Khi King bị bắt,
sau khi ông ở tù tầm chín ngày,
Bobby Kennedy đã thuyết phục John F. Kennedy
cho phép Bobby Kennedy gọi cho thẩm phán,
dẫn đến việc Martin được phóng thích.
Khi nó xảy ra, chiến dịch Kennedy đã xuất bản
thứ gọi là "Quả Bom Xanh",
và đó là một tờ rơi giải thích mọi tình huống,
được phát ở mọi thành phố lớn có đông người da đen.
Và bởi vì hành động này,
nhiều người da đen vốn bầu cho Đảng Cộng hòa
lần đầu tiên chuyển sang bầu cho Đảng Dân chủ.
Lần đầu tiên đấy.
Dẫn đến việc Kennedy được bầu với ít hơn một phiếu cho mỗi khu bầu cử
vượt Nixon, người dẫn đầu hai tuần trước đó.
Người da đen đưa ông ấy lên. Các dòng tít viết thế.
Ngày 19 tháng 10 ở Atlanta giúp bầu ra John F. Kennedy.
Phải. Chắc chắn.
Cháu ngồi nghe cô chú nói thế, và cháu nghĩ,
"Cô chú đều quá trẻ trung và tràn đầy sức mạnh".
Chú có nghĩ việc thành lập tổ chức là gốc của sức mạnh không?
Một trong các điều đặc trưng cho phong trào của chúng tôi
vào lúc đó mà tôi tự hào nhất, đó là một phong trào quên mình.
Nên mọi người mới sẵn sàng hỗ trợ,
đó là thứ làm nên thành công của chúng tôi.
Và nhà hàng Paschal rất đặc biệt
vì bất cứ khi nào chúng tôi bị tống giam, rồi được thả lúc đêm muộn,
Paschal sẽ vẫn mở cửa nhà hàng
và chuẩn bị một ít gà rán, salad khoai tây
và trà ngọt cho chúng tôi khi ra tù.
Tôi muốn mượn lời của Ella Baker vĩ đại
khi bà ấy nói rằng phong trào này không chỉ là về một cái hamburger.
Nó còn về dân quyền và nhân quyền của chúng ta.
Và ngày nay, phong trào này
vẫn là về dân quyền và nhân quyền của chúng ta.
Và cháu muốn có thể cảm ơn ông
trong rất nhiều thập kỷ tạo ra không gian
để mọi người có thể tổ chức các cuộc họp tập thể
trong một nhà hàng nơi mọi người có thể ăn mừng các cột mốc quan trọng.
Quan trọng nhất là được ngồi ăn với đầy phẩm giá.
Với cháu khi lớn lên ở Atlanta này,
cháu được thừa hưởng tất cả di sản của mọi người.
và cháu tự hỏi liệu chúng cháu có thể sống xứng đáng
với những di sản mọi người đã tạo ra.
Nhưng cháu có thể nói trên bình diện cá nhân,
cháu sẽ bước ra khỏi ngày hôm nay… thay đổi thành con người mới
và tận tâm với con đường và di sản
về giải phóng người da đen hơn cả cháu đã làm đến thời điểm này.
Tôi đã nói chuyện với nhiều bạn trẻ những năm qua,
và thành thật mà nói, tôi có linh cảm tốt về các thế hệ kế cận,
vì tôi thấy ngày càng nhiều bạn tự mình đứng lên.
Phải.
Tôi nghĩ quan trọng là cháu kế thừa và phát huy
để ai đó ở độ 16 hay 17 hay 15 tuổi
sẽ biết là cần làm gì đó khác biệt.
Chúng ta hãy cúi đầu.
Lạy Chúa, chúng con đến với Người tối nay
sau khi chia sẻ câu chuyện của chúng con, tâm sự về lịch sử của những điều
chúng con được diễm phúc làm nhân danh Chúa
vào những năm 50 và 60,
để thế hệ hiện tại và tương lai sẽ được hưởng lợi.
Vì vậy, lạy Chúa, xin Người tiếp tục phù hộ
khi chúng con theo đuổi con đường đời này.
Nhân danh Chúa Jesus, chúng con cầu nguyện, amen.
Amen.
- Amen. - Amen.
Tôi sẽ nếm thử món cá này.
Vâng.
- Tương ớt đâu nhỉ? - Đúng rồi.
Bởi nỗ lực của các nhà hoạt động sinh viên này
và những người khác khắp cả nước, mục tiêu xóa bỏ phân biệt ở các nhà hàng
đã tiếp cận được người có chức vụ cao nhất ở Mỹ.
Do đó, tôi thỉnh cầu Quốc hội ban hành luật
trao cho mọi dân Mỹ quyền được phục vụ ở các cơ sở mở cửa cho đại chúng.
Khách sạn, nhà hàng, rạp hát,
cửa hàng bán lẻ, và các nơi tương tự.
Việc họ mạo hiểm thời tuổi teen
đã được đền đáp theo cách mà chúng ta vẫn cảm thấy ngày nay.
Đạo luật Dân quyền 1964 được thông qua,
trao cho người Mỹ da đen quyền hợp pháp được ăn
ở bất kỳ nhà hàng nào khắp đất nước.
Và di sản hoạt động xã hội của họ vẫn còn giá trị đến ngày nay
qua các doanh nhân trẻ, như đầu bếp từng đoạt giải
kiêm tác giả sách dạy nấu ăn nổi danh Todd Richards
và đầu bếp kiêm nhà văn về ẩm thực được xuất bản rộng rãi Erika Council,
mà cuộc chiến của họ để giữ cho nhà hàng nổi bật
ở một khu phố da đen về mặt lịch sử
đã trở thành một phong trào riêng.
Lớn lên ở Atlanta, tôi còn nhớ
anh là một trong những đầu bếp da đen đầu tiên và nổi bật nhất
mà chúng ta có ở thành phố này,
và vì thế tiếng nói của anh rất quan trọng,
nên tôi rất muốn
tìm hiểu sâu hơn một chút về triết lý của anh,
cách nó phát triển những năm qua.
Khi tôi đến lễ trao giải, mọi dân tộc đều lên sân khấu,
nhưng chẳng ai đại diện cho nền văn hóa của chúng ta.
Tôi thực sự phải tự vấn ngược lại bản thân để hiểu rằng
tôi đang làm tốt việc nấu món ăn của người khác,
nhưng sẽ làm gì cho chính cộng đồng mình? Đặc biệt là ở một thành phố như Atlanta,
khi họ xem chúng tôi là Khu Bốn Cũ,
cái nôi của dân quyền, vẫn là tâm điểm của dân quyền,
sao tôi lại ngồi ở nơi này giới thiệu món ăn của ai đó,
giành giải mà không kể chuyện của mình, gia đình mình?
Làm sao để khiến khu phố của mình lành mạnh và trọn vẹn?
- Bằng cách kể chuyện của mình trên đĩa. - Được đấy.
Trời, nhìn màu sắc xem.
Tôi rất hào hứng được tiếp hai vị ở đây,
và muốn đãi các vị vài món ăn truyền thống miền Nam ngon.
Bà tôi nấu được nhiều món khác nhau.
Món gà luôn là vào Chủ Nhật, và bà không nhất thiết luôn chiên đâu.
Bà sẽ nướng lò lửa trên hoặc lửa bao quanh, luộc.
Để tôi giải thích món gà nướng lửa trên.
Gà được ngâm nước muối. Nước muối trà ngọt việt quất.
Tôi lấy một ít trà ngọt còn thừa, thêm chút muối vào.
Ta ngâm thịt qua đêm rồi cứ thế nướng lò cửa trên.
Màu bắt mắt này đến từ lớp da được caramel hóa,
nhờ chút đường có sẵn trong trà ngọt và đem lại hương vị đậm đà đó.
Ta nếm được chất chát của quả việt quất ở cuối.
- Với tôi, nó toàn vị ngọt thịt ở cuối. - Rất ngon.
Thật sự luôn.
Anh ấy làm món gà này như mình là cụ của ai đó.
Đúng.
- Con gà này cực kỳ ngon. - Ừ.
Tôi muốn lấy ít bánh quy của Erika và làm sandwich.
Đây là bánh quy ngô của chúng tôi.
- Cảm ơn. - Trong bánh có ngô nạo tươi.
Tôi thích cách nó dễ bửa.
Và tôi cũng đánh giá cao phần ngô
được rải bên trong đây.
- Món ăn truyền thống miền Nam toàn rau. - Ừ.
Luôn có rau. Ở Bắc Carolina là rau và lợn.
Ý tôi là, mùa hè luôn có ngô. Rồi cà chua.
Tất cả các thứ đó luôn được kết hợp trong bánh quy.
Bà cô Mabel của tôi từng làm bánh quy sữa ngô.
Bà sẽ đun sôi nước dùng, rồi đến sữa.
Tôi tự nhủ, "Để mình làm tương tự", nhưng chỉ lặp một ít.
Thật thú vị khi Erika nói về cà chua trong bánh quy.
Vì món tôi yêu thích luôn là cà chua và bánh quy,
và mứt này đang dùng giấm rượu sherry,
nó cũng tạo ra một loại axít khác.
Chà, bánh quy này ngon quá. Thử xem nào.
Bà ngoại tôi từng làm bánh quy.
Một điều về gia đình bên ngoại tôi
từ Goldsboro, Bắc Carolina là họ quan tâm đến cộng đồng và dân quyền.
Nên không chỉ học nghệ thuật làm bánh quy, mọi người còn học về dân quyền.
Tôi mới mười tuổi khi nghe câu chuyện này.
Một lần, bà ấy ăn ở một nhà hàng, bà bảo có một nhóm sinh viên da trắng
ngồi cùng bàn với họ. Và bà nói mình rất lo lắng.
Bà không chắc có nên đứng dậy không.
Và họ, các anh biết đấy, trượt cái đĩa lại gần và nói,
"Muốn ăn chứ? Mấy món này khá ngon".
Thậm chí nhiều năm sau, cái cách bà ấy mô tả việc đó,
tôi tỏ vẻ, "Chà, bà thật là…" Bà gần như rất xúc động.
Một phần vì bà chưa từng thực sự ngồi cùng bàn với người da trắng.
Kiểu, họ đang ngồi ở bàn tôi và muốn ăn cùng tôi.
Lần đầu tiên chúng tôi nói về bánh quy, bà đã kể tôi nghe câu chuyện đó.
Với tôi nó vẫn có ấn tượng sâu đậm,
kể cả bây giờ tôi làm ra chúng. Nó chính là đi theo tôi mãi.
Khi người ta nói về dân quyền,
nếu có thực sự nói với người trong gia đình,
tôi lớn lên gần người già nên luôn được nghe kể chuyện,
nhưng hồi đó, mọi thứ đều là phản kháng.
Chỉ thức dậy buổi sáng và tồn tại cũng là một hành động phản kháng.
Đó là một câu chuyện sâu sắc
về bà ngoại cô và…
Bánh quy.
Đúng vậy.
Lựa chọn hoàn toàn sống đúng với màu da đen
thực sự luôn là hình thức phản kháng tuyệt vời nhất.
Chắc chắn là thế.
Vì thế món ăn truyền thống miền Nam mới quan trọng,
bởi chỉ cắn một miếng là kể được một câu chuyện.
Hãy kể một số thách thức mà hai người gặp phải
khi cố gắng mở cửa kinh doanh.
Thách thức lớn nhất là sở hữu quyền đối với không gian
chúng tôi đang nấu ăn ở đây. Chúng tôi đã thấy ở đâu đó,
người ta đến, nhà phát triển dự án đến và đoạt nhà của bạn.
Giờ mà đi trên Đại lộ Auburn, cứ nhìn sự chỉnh trang đô thị xem.
Ý là, chúng ta hoàn toàn không hiện hữu, ngoài Todd và các đầu bếp da đen,
Các nhà phát triển dự án này, đa số là người da trắng,
có khả năng xâm nhập và phá hủy khu dân cư của chúng ta,
xây lên tất cả các không gian không thể chi trả, không thể với được này.
Chúng ta bị dạy hổ thẹn về món ăn của mình.
Rằng nó chả bao giờ lên đĩa của ai. Rằng kỹ thuật của chúng ta không tốt.
Rằng chúng ta là một nhúm cái này, một nhúm cái kia.
Hai vị biết đấy, tất cả những ẩn ý và khuôn mẫu về gà chiên.
Rằng nó nhiều dầu mỡ, nó thế này thế kia. Rồi họ đến khu phố của chúng ta,
góc nào cũng có chỗ bán gà chiên.
- Chúng ta không sở hữu. - Phải.
Một ai đó đến, bắt chước món ăn của ta và thu lợi từ nó.
Chỉnh trang đô thị là một hình thức bạo lực độc nhất.
vì nó không chỉ về việc ép chúng ta di dời,
và ta không sống ở đây nữa,
mà đó còn là sự xóa nhòa văn hóa của chúng ta,
và các vị biết đấy, đó thực sự là điều tôi muốn,
rằng người dân Atlanta đoàn kết lại và cố gắng bảo tồn.
Chúng ta, với tư cách một cộng đồng, nói chung, rất mạnh mẽ.
Tôi chỉ nhìn vào những gì chúng ta có thể đạt được
khi tất cả chúng ta chung tay và khi chúng ta nói, "Đây là gia đình".
Chúng ta sẽ gây quỹ, sẽ xây trung tâm cộng đồng này.
Hãy nhìn vào các khu phố của người da đen và biết bao nhiêu thư viện,
hiệu thuốc cùng hiệu sách
được xây dựng chỉ bởi cộng đồng, chỉ nhờ gây quỹ.
Nó đến từ việc ta biết, "Được, chúng ta là những gì mình có".
Tôi nghĩ ta phải trở lại vấn đề đó, thành thật…
Các vị đang nói… Giờ là kinh doanh gia đình thật rồi.
- Tôi nói… - Đây là kinh doanh gia đình.
- Dù gì đây là Atlanta. - Không có kịch bản trước đâu.
Tôi đồng ý. Tôi đã rất tự hào
về việc lớn lên ở Atlanta.
Đến từ Atlanta,
tôi thực sự luôn cảm thấy
gắn bó với khu phố này nói riêng.
Những ký ức đầu đời khi còn là một đứa trẻ ở Atlanta
là mẹ tôi học ở Đại học Clark.
Nó là về, kiểu như, những thứ các vị đã biết.
- Ừ. - Ừ.
Và chúng ta vẫn có cơ hội
trong cộng đồng này
để bảo tồn lịch sử này.
Tôi nghĩ giờ ta đang thấy mọi người quay về cộng đồng này,
chú ý trở lại ẩm thực của chúng ta và nói, "Này, biết chưa? Thật ra, đây chính là
nền tảng mọi món bạn đang ăn ở đây".
Có vô vàn sức mạnh ở món ăn truyền thống miền Nam,
nấu ăn kiểu nông thôn, món ăn miền Nam, bất kể họ muốn gọi nó là gì,
thứ không chỉ bị nhiều người khiến ta thấy như nó không tốt
để họ có thể điều chỉnh và kiếm tiền từ nó,
họ đã khiến ta nghĩ là không thể tính phí họ,
trong khi họ mở vô số nhà hàng và tính phí 100 đô một đĩa cùng món đó.
Nhưng giờ ta sẽ quay lại và nói, "Biết chưa? Đây là của chúng tôi".
Hãy lấy lại quyền sở hữu nó.
Erika giảng kinh được đấy.
Ừ, giờ làm luôn. Cho tôi bục giảng kinh đi.
Cô ấy có thể giảng thật luôn.
Ta có thể làm thế bằng cách làm bánh quy và gà
rồi ngồi đó nói về nó.
Trong khi mở rộng và phát triển phổ biến ở nhiều thành phố,
chỉnh trang đô thị đang xóa sổ chính nền văn hóa đã xây nên chúng.
Lời giải của chúng ta cho kiểu di dời đó là gì?
Làm thế nào chống lại nó?
Atlanta đã thay đổi rất nhiều so với hồi tôi còn nhỏ.
Nó khiến tôi phải tìm kiếm thứ ta vẫn có thể níu giữ.
Nhưng tôi không nản lòng.
Miễn là còn có những đầu bếp như Todd và Erika,
những thợ bánh như Cheryl và MJ,
và các cơ sở do người da đen làm chủ như Paschal,
Atlanta sẽ luôn sừng sững trong lịch sử
của ẩm thực da đen phá vỡ rào cản.
Trong khi Phong trào Dân quyền chứng kiến dân thường thực thi công lý
bằng mọi hình thức thách thức,
ngày nay một thế hệ mới các nông dân chân ướt chân ráo,
các nhà hoạt động ẩm thực,
và các đầu bếp đang kế thừa trọng trách
bằng cách đòi lại tập quán ẩm thực văn hóa của chúng tôi
và trỗi dậy mạnh mẽ quay về vùng đất này
để viết chương tiếp theo của cuộc giải phóng người da đen.
Biên dịch: Đầu Thị Chiến