Atlanta, Georgia.
Burada büyüdüm.
Yemeğe ilk âşık olduğum yer.
İnsan hakları hareketiyle
derin bağları olan yemeklere.
Hareketi hem canlandıran hem de kaynak sağlayan şey yemekti.
Üç eski öğrenci aktivistle tanışmak için memleketime döndüm.
Heyecan verici bir insan hakları eylemini planlayıp hayata geçirenler.
Amaç, restoranlardaki ırk ayrımını kaldırıp
siyah Amerikalıların onurla yemek yemesini sağlamaktı.
AFRO-AMERİKAN MUTFAĞI ABD'Yİ NASIL DÖNÜŞTÜRDÜ?
DİRENİŞ
Şehrim, hâlâ insan hakları hareketinin izlerini taşıyor.
Gösterilerin ve siyasal strateji çalışmalarının
her köşeden taştığı bir yerdir burası.
Özellikle de yeni bir aktivizm türüne kapı açan
siyah öğrencilerin yönettiği protestoların.
1960'ların ilk haftalarında
oturma eylemi adı verilen bir gösteri güneyde patlak verdi.
Morehouse ve Spelman gibi üniversitelerdeki öğrenciler
çok sayıda oturma eylemi düzenleyerek
Jim Crow ırk ayrımı sistemini zayıflattı.
Afro Amerikalıların kamusal alanlarda hizmet almasını önleyen sistem.
Onlarca yıl sonra bu eski aktivist öğrenciler,
Dr. Georgianne Thomas, Marilyn Pryce Hoytt
ve Charles Black Paschal's'ta tekrar bir araya geldi.
60'larda bu aktivistlere destek veren siyahlara ait bir restoran.
Sizinle birlikte Pachal's'ta olmak
benim için inanılmaz bir onur.
Bugün burada sizden bahsetmek
ve sizlere
burada olmayanlardan bahsetme fırsatı sunabilmek çok önemli.
Bay Black, Morehouse'tan olduğunuzu gösteriyorsunuz.
Spelman'a almadılar orada bir tür cinsiyet tercihi vardı.
Morehouse'a gitmek zorunda kaldım.
Hepiniz nasıl ilk kez bir araya geldiniz, anlatır mısınız?
Atlanta University Center
o devirde ülkedeki siyahların yüksek eğitimine yönelik
en büyük merkezdi.
Ve ilk kez olarak
öğrenciler değişim yaratmak için bir araya geldi.
Aramızdaki iş birliği
tüm Atlanta'da etkili bir boykota ve grev gözcülüğüne yol açtı.
60'ların başıydı.
Hareketliliğin başladığı zamanlar.
Dr. Karcheik müthiş bir uzman,
siyahların Atlanta'sı ve insan hakları tarihi üzerine çalışıyor.
Bize bağlamı anlatır mısınız?
Afro Amerikalıların
tarihine ve özgürlük arayışlarına baktığınızda
bu uzun bir insan hakları anlatısının bir parçası.
Yeniden Yapılanma'ya dek gidiyor.
Sizlerin Atlanta University Center'de örgütlenmeniz
bir kıvılcım yaktı.
LİNÇ KARŞITI YASAYA DESTEK
Sizin nesliniz Jim Crow yasalarını ortadan kaldırmak istiyordu.
-Evet. -Evet.
Benim neslim doğuştan öfkeliydi.
Anne babamın nesli ise
Tom Brokaw'un "En Büyük Nesil" dediği nesildi.
Askere alınan o nesildi.
Yurt dışına giderek
dünyayı demokrasi adına güvenli hâle getirmek için savaştılar.
Döndüklerinde "zenci" denerek aşağılandılar.
O üniformalarla taciz edilip hakarete uğradılar.
Bazıları üzerinde üniformayla linç edildi.
Bunları yanlış buluyorduk,
bu yüzden yapacağımız eyleme hazırdık.
Radikalleştiniz.
-Doğuştan radikaldik. -Doğru.
Daha 20 yaşına basmamış bu aktivistler kendi canlarını riske atıp
restoran ve kamu alanlarında ırk ayrımını bitirme görevini üstlendi.
İşte bu, çok az bilinen
ama çok etkili bir insan hakları eylemine yol açtı.
16, 17, 18 yaşındaydık.
19 yaşına yeni basmıştım.
Liderler gelip bizimle konuştular,
"Savaşmalısınız. Yürümelisiniz" dediler.
İlk katılan ben oldum çünkü sosisli yiyemiyordum.
Ne demek yani? Sosisli almak için arka kapıya gitmek mi lazım?
Gary, Indiana'lıyım.
Güney eyaletinde okumanın ne demek olduğunu bilmiyordum.
19 Ekim'de kalkıp bu insanları takip ettik.
Spelman Üniversitesi'nden çıktık,
Morehouse'tan erkek öğrencilerle
ve Atlanta Üniversitesi öğrencileriyle buluştuk.
Benim için büyük olaydı
çünkü annem "Bunu yapmasan iyi edersin" demişti.
Bana çok kızmıştı. Dedi ki,
"Seni Spelman'a eğitim al diye gönderdim
ama sen orada… Ne yapıyorsun sen?"
Ama kendime engel olamadım.
ATLANTA ÖĞRENCİ HAREKETİ
FAIR CADDESİ 19 EKİM 1960
19 Ekim'de Rich's mağazasına odaklandık.
Haklı gerekçelerimiz vardı. Rich's düşerse
herkes düşerdi
çünkü Rich's en sevilen mağazaydı.
Çocukken Rich's'e giderdik. Magnolia Çay Salonu vardı.
Sadece bir restorandı ama bize…
-Beyaz masa örtüleri. -…muhteşem gelirdi.
-Beyaz örtüler, porselenler, çatal bıçak. -Çatal bıçak takımı.
Ama o bölüme hiç gidemedik. Biz bodrum kata inerdik.
Orada küçük bir büfe vardı.
Siyahlar için bir restoran değildi.
Yani oraya gitmek bizim için şahsi bir meseleydi.
Ben de hazırdım.
Sonra eylemi örgütleyenler
bize oturma eyleminin ne olacağını anlattılar.
Dediler ki
"Altı ay hapse girmeye hazırsanız
salonun sağına gidin."
İki oda arkadaşım ve ben
otomatik olarak gittik. Düşünmedik bile. Biliyorduk.
19'u sabahı,
liderler bize dedi ki "Yurda dönün,
çantanızı toplayın, kitaplarınızı hazırlayın."
"Onları hapishaneye getireceğiz."
Ne zaman başlamıştı? Saati hatırlamıyorum.
Sabahtı. AU Center'da
Trever Arnett Kütüphanesi önünde toplandık.
El ele tutuşup dua ettik.
-Evet. -Şarkılar söyledik.
Şarkılardan biri de şuydu,
"Kimse beni bu yoldan döndüremez."
Ruh hâlimiz buydu.
-O havadaydık. -Evet.
Bir de "Sabah uyanınca aklımda…"
Orijinali "Tanrı vardı."
Ama sonra şöyle dedik "Sabah uyanınca aklımda özgürlük vardı."
Tanrı bizimleydi, biliyordum.
Geçmişimdeki herkes de
ailem, onların büyükleri, atalarım
hepsi o gün benimleydi.
Sizlerin yaşadığı bu deneyimler
kolayca anlaşılabilecek tarihler değil.
Kitapta yazsa bile anlamak zor.
Sizinle burada olmak bana o varoluşu
ve tarihî önemi hissettiriyor. Eylemin kendisi hakkında da
bilgi almak isterim.
Size neler olduğunu,
hatırladığınız şeyleri,
unutmaya çalıştıklarınızı.
19 Ekim'de
yokuşu tırmanıp Rich's mağazasına vardığımızda
Klu Klux Klan bizi bekliyordu.
"Aman tanrım, bana ne olacak?" dedim.
17 yaşındayım!
Beyaz cübbeler giymişlerdi.
Bize tükürdüler.
Sana tükürdüklerini, "zenci" hakaretlerini duyuyorsun.
Daha çocuğum, elimde pankartla yürüyorum.
"Annem beni gebertecek ama yine de yapacağım" diyorum.
Adamın biri kalabalığın içinden fırladı.
Kolumda sigara izi bıraktı.
-İşte burada. -Yüce Tanrım.
Beni yaktı.
"Annem şimdi beni gerçekten gebertecek" dedim.
Başka bir şey hissettiğimi sanırsınız.
"Anneme nasıl söyleyeceğim?" diyordum.
-Sana el sürdüğünü mü? -Koluma sigara bastığını.
Anneme nasıl yandığımı nasıl anlatacağım?
O gün şöyle düşündüm, "Bunu yapıyorum. Umurumda değil."
Size söyleyeyim, Klan'ı görmek bende bir şey yarattı.
Beni yakması da bende bir şey yarattı. Ama beni durdurmadı.
Öğrenci aktivistler gösteri yapıp
kamu alanlarını kendilerine karargâh yaparken
dinî gruplar ve ibadet yerleri de onlara sığınak oldu.
Örneğin camilerde, siyah Müslümanlar ve İslam Ulusu örgütü üyeleri
yetiştirdikleri, sattıkları ve yaptıkları yiyeceklerle
kendi topluluklarını besliyordu.
AL-ISLAM ATLANTA MESCİDİ
-Ayakkabıları çıkaralım. -Peki.
Zaheer Ali bir tarihçi.
Amerika'da İslam ve Afro-Amerikan tarihi üzerine çalışıyor.
Başka bir deyişle, Siyah Müslümanların
insan hakları hareketindeki rolünü anlamak için
doğru kişiyleyim.
-Pekâlâ, Zaheer kardeş. -Evet.
Atlanta'da siyahların özgürleşmesine dair bildiğimiz şeylerin çoğu
Hristiyanlıkla ilgili.
Acaba bu bir bakıma
hâkim olan bir görüşe mi dönüşmüş?
İnsanlar siyahların özgürleşmesini, siyah hareketi,
siyahların dinselliğini düşündüğünde
genelde Hristiyanlık çerçevesinde oluyor
çünkü siyahların kiliselerinin gücü inkâr edilemez.
Ama Müslümanların insan hakları hareketindeki rolüne,
siyah özgürlük mücadelesinin bir parçası olarak bakınca
öncelikle İslam Ulusu'ndan bahsediyoruz.
Siyahlığı radikal bir şekilde olumlayıp
ve beyaz üstünlüğünü ifşa ettiler.
Siyahları özgür bırakın. Erkek, kadın ve çocuk.
Bu topluluk, 70'lerin ortalarına gelindiğinde
Sünni İslam'ın daha klasik, geleneksel ifadesine doğru evrildi.
İçinde bulunduğumuz mescit de bu hareketin bir parçası.
Siyah Müslüman topluluğu Atlanta kültürünün canlı bir parçası.
Bu cami de otantik fasulyeli turtayı bulabileceğiniz yerlerden biri.
Bu tatlı kremalı turtada
beyaz fasulye, şeker ve baharatlar var.
Tarifi ise birçok Müslüman aile tarafından
bugüne dek sır tutulmuş.
Fasulyeli turtanın hikâyesini
ve kültürel önemini anlatır mısınız?
Fasulyeli turta
İslam Ulusu örgütünün eseridir.
Kendi kendine yetme gayretiyle
İslam Ulusu temel ihtiyaçları karşılamaya çalışıyor.
Süpermarket zincirleri, siyahları
oradan almaya teşvik ediyor.
Özellikle de Müslüman çiftliklerden gelen Müslüman ürünleri.
Örneğin et, ekmek ve elbette Müslümanların ünlü fasulyeli turtası
Fasulyeli turta, bir göstergedir.
Bağımsızlığın, egemenliğin, bağımsız kimliğin göstergesi.
Kölelik mirasından olabildiğince bağımsız
bir şey aramanın göstergesi.
Fasulyeli turta, tatlı patates turtasına benziyor.
-Evet. -Tamam mı?
Tatları tam aynı olmasa da
benzer baharatları ve lezzetleri vardır.
Tatlı patates turtası
kölelerin beslenmesinin mirası olarak görülüyordu.
Bundan tamamen uzaklaşmak
ama lezzetli bir tatlı yaratmak ihtiyacından
fasulyeli turta doğdu.
Tarifi, cemaatin içinde tutmak için
büyük gayret gösteriliyor.
Evet, bu turta öyle bir şey ki
ona ulaşmak için cemaatin içine girmen gerek.
Tarifin orijinal lezzetini elde etmek için bazı Müslümanları tanımalısınız.
Evet. Biz daha geniş kapsamda
yemek alanındaki kültürel yağmacılıktan bahsediyoruz.
Bu, ileri görüşlülük olmuş.
Turta için "Cemaat içinde kalacak" denmiş.
Bir büyüğümüzle konuşmuştum, demişti ki
"Bu bizim mucizemizdi."
Bu, hünerlerimizden biri
ve bu bizden alınabilecek
bir şey değil.
Denemeler olmadı değil.
Fasulyeli turtayı kolonileştirmeye çalıştılar
ama onların yaptıkları
aynı lezzette olmadı. Dokusu farklıydı
-ama en önemlisi, cemaatleri yok. -Doğru.
-Selamünaleyküm. -Aleykümselam.
Turtalarınızı tatmaya hazırız.
Sabırsızlanıyorum.
-MJ. -MJ. Evet.
Ailesinin Brooklyn'deki pastanesinde çalışarak büyüyen Malikah Jordan
otantik fasulyeli turtalarıyla artık bu cemaatin vazgeçilmez bir üyesi.
Pekâlâ.
-Gördüğün gibi epey yedim. -Görüyorum.
Evet.
Babam eve fasulyeli turta getirirdi, hatırlıyorum.
Babam, Atlanta'da
deniz ürünü restoranları olan aile için çalışıyordu.
-Evet. -Yasin's.
-Yasin's! -Gözlerinin büyüdüğünü gördüm.
Hristiyan bir kilise mensubu olan
ailemin evinde
ben çocukken fasulyeli turta olurdu, ne güzel.
-Çünkü babam neyin iyi olduğunu bilirdi. -Doğru.
Yasin's'te çalışanlardan öğrenmişti.
Şuna bak.
Benim için çok aydınlatıcı oldu.
Siyah Amerikalı ve siyah Müslüman kimliklerimiz
ve yemeklerimiz
tüm zaman boyunca yan yana ilerlemiş.
Evet, yemekler bir tür aracı.
Belki Müslüman biri
domuz pirzola
ve domuz bağırsağı ikram edilen bir masaya oturmaz
ama o masada tatlı olarak fasulyeli turta olabilir.
Doğru.
Yani siyah Müslümanlar bizzat olmasalar da
yemekleriyle boy gösterebilir.
Evet.
Müşterilerimin turtadan keyif almasını severim.
İşin ustası olduğunu oradan belli.
Çünkü yaptıklarını yiyenleri izlerken aldığın keyif bunu gösterir.
-Evet. -Önemsediğin belli.
O özeni turtaya ekledim.
Evet. Fark ettim. Sevgini takdir ediyorum.
Müthiş.
Tarifinin tarihi nedir?
Üç nesil geriye gidiyor.
Büyükanneme kadar gidiyor.
O ve büyükbabamın Brooklyn, New York'ta iki pastanesi vardı.
O, fasulyeli turta yaparken
mutfakta hep yanındaydım.
Büyükannenden sana kalan tarifi o nereden almış, biliyor musun?
İslam Ulusu'nun onayından geçmiş. Turtaları test ederlermiş.
Standartları varmış.
Varmış.
O standart tutturulmalıymış.
Hatta turtanın tadına bu camide bakmışlar,
"Tamam, tezgâh açıp turtayı cemaate satabilirsin" demişler.
Burada satmaya başlamadan önce sen de onaylatmak zorunda mıydın?
Evet, bu benim için büyük bir onaylanmaydı,
böylece cemaatte yerim kabullenildi.
-Evet. -Turtacı kardeş olarak.
Siyahların sahip olduğu işletmeler ve restoranlar
insan hakları hareketinin neferlerini
korumak ve beslemek üzere harekete geçmişti.
Busy Bee,
Frazier's Cafe Society,
James ve Robert Paschal kardeşlerin adını taşıyan Paschal's
öğrencilerle dayanışma içinde olarak Jim Crow'u kaldırmak için savaştı.
82 yaşındaki Bay Eby Slack
çocukluğundan beri Paschal's restoranda çalışıyor.
Kendisi garsonmuş,
hapishaneden çıkan öğrenci aktivistlere hizmet edermiş.
Bay Slack, duyduğumuza göre siz bir efsanesiniz.
Nerede olduğumuzu, kim olduğunuzu anlatır mısınız?
Ben sosyal konutlarda büyüdüm,
başım beladan çıkmazdı.
Annemle babam,
beni Paschal kardeşlerle tanıştırdı.
Onlar da bana günlük ufak tefek işler vermeye başladı.
Zamanla aileyle çok yakınlaştım.
Bir gün Martin Luther King Jr. dedi ki
"Mümkünse senden ve kardeşinden yardım istiyorum."
Bay Paschal "Ne yapabiliriz?" dedi.
"Buluşmak için bir yere ihtiyacım var" dedi.
Bay Paschal, "Kardeşimle üst katta bir otel odamız var" dedi.
"İstediğiniz zaman orada buluşabilirsiniz."
"Senden tek bir şey isteyeceğim."
Dr. King, "Nedir?" dedi. "Kızarmış tavuğumu yiyeceksiniz."
Evet.
Yemek, hikâyenin içinde yer etmiş
çünkü bir araya gelip strateji çalışması yapmak için
gereken mali kaynakları ve fiziksel mekânı sağlayan şey
aslında yemek olmuş.
Dr. King ekibiyle burada çok bir araya geldi.
Kararların çoğu,
burada, Paschal's'ta alındı.
İNSAN HAKLARI LİDERİ
ADALET ŞART
Ülkenin her yerinde insan hakları hareketini
beslemek için harekete geçen şefler ve aşçılar
aynı zamanda harekete mali kaynak da sağlıyordu.
Aktiviste dönüşen şef Georgia Gilmore gibi.
Tanrı'ya hep şunun için dua ettim,
acaba benim için
arka kapıdan girmemi gerektirmeyecek
veya birine yerimi vermemi gerektirmeyecek bir gün olacak mı?
Tanrı'ya şükrederdim çünkü duamı kabul edeceğini biliyordum.
Ve kabul etti.
Bence Georgia Gilmore,
insan hakları hareketinde
büyük fark yaratan gizli cevherlerden biri.
James Beard ödülü yarı finalisti pastacı Cheryl Day için
bu güneyli fırıncıların aktivizmini yüceltmek bir onur.
Rosa Parks'ın 1955'te otobüste yerini beyaz bir erkeğe vermeyip
tutuklanmasından sonra
Montgomery, Alabama'daki insan hakları liderleri
otobüslerde ırk ayrımını bitirmek için
bir boykot örgütlemeye karar verdi.
Boykot 381 gün sürdü.
Ama otobüsü kullanamazlarsa siyahlar nasıl işe gidecekti?
Cevap, gönüllülerin kullandığı bir araç filosuydu.
Ama bunun ücreti nasıl karşılanacaktı?
Georgia Gilmore'un buna çözümü vardı.
Gizli bir yeraltı mutfağı kurdu.
Adı "Hiçbir Yerden Kulübü" koydu.
Çünkü boykota kaynak sağlayacak
aşçıların ve pastacıların ağının
gizli kalması şarttı.
İnsanlar ona sorarmış, "Bu kadar yemek nereden geliyor?"
O da "Hiçbir yerden" dermiş.
Sahip olduğu gücün
pasta ve turta yapıp satmak olduğunun farkına varmış.
İnsan hakları hareketini besleyip büyütebildi.
Bunu nasıl yaptığını biraz daha ayrıntılı anlatabilir misin?
Temel olarak, insanların
işe gidebilmesi için alternatif bir rota yaratmış.
Koca bir sistem oluşturmuş.
Benzin parası, sigorta parası, her şey ödenmiş.
O otobüslere binmeden
işe gidip hayatımızı kazanabilmemizi garanti altına almak istedi.
Doğru. Georgia Gilmore'un
harekete mali kaynak sağlamak için
yaptığı hamur işlerini kullanıyor.
Peki, bu turtaları ve pastaları
insanlar nereden satın alıyor?
Güvenli mekânlarımızdan.
Kuaförler, berberler.
Kiliseler. Toplandığımız her mekân.
Bu güvenli mekânların
siyah Amerikalı girişimcilere
ait olması gerekiyordu.
Düşünsene. Saçını kestiriyorsun. Orada oturuyorsun.
Berberde kaç kere sana bir şeyler satmışlardır?
Sayısız.
Hatta pastanenin karşısında bir berber var.
Oraya ilk taşındığımızda,
bu mahallenin gurur kaynağı olmak istediğimi
onların bilmesini istedim.
Onlara kuru pasta, turta, pasta götürürdüm.
Berber dükkânından onay alınca
işlerim açıldı.
-Açıldı demek. -Açıldı.
Cheryl Day, güney mutfağını tanımlayan
siyah kadınların köklü soyundan geliyor.
Bu isimsiz kahramanların geleneklerini,
tekniklerini ve hikâyelerini
bugün hâlâ koruyor.
Hikâyem köleleştirilmiş büyük büyük büyükannem
Hannah Queen Grubbs'a kadar gidiyor.
Kendisi bir pastacıymış.
Küçük, zarif pastalar yaparmış.
Onları pastel renkli kremalarla süslermiş.
Pastacılık DNA'nda var.
Evet. Ben de öyle düşünüyorum.
Sen de gerçekten
George Gilmore geleneğinin bir parçasısın.
Doğrudan siyah işletmelere satıyorsun.
İşini bugün bu mirasın bir parçası olarak görüyor musun?
Görüyorum.
Yeni nesil bir pastacı grubundayım.
Georgia Gilmore'un izindeyiz.
Sosyal bir değişim olduğunda
harekete geçip bizim için önemli konularda
işimizi yaparak para topluyoruz.
Bu aslında dikdörtgen turta.
Bir amaç için para toplamak
ve insan hakları hareketini beslemek için
büyük bir tepside yapılır
ve bu turtanın çoğu satılır.
İçinde taze Georgia şeftalisi
ve limon otu var.
Çok güzeldir.
Güzel, değil mi?
Georgia şeftalisi.
Süpermiş.
Görev tamamlandı.
BERBER DÜKKÂNI
DOC'S SAÇ KESİMİ
BERBER
SİYAHLAR İÇİN
Aşçılar, hizmetçiler, güzellik uzmanları ve berberler gibi
sıradan işçiler olmasaydı, onlar hareketin bir parçası olmasaydı
hareketin ön safları boş kalırdı.
Tom amcayı gördün mü? Tom amca öldü.
Sadece gömülmedi. Ama o artık öldü.
-Öldü, tamam mı? -Gitti.
Siyahların birbirine destek olmasıyla
paramız topluluk içinde kalır,
bu sayede hareketlerimizi finanse edebiliriz.
Paramızın bu şekilde el değiştirmesi
Charles Black, Dr. Georgianne Thomas
ve Marilyn Pryce Hoytt gibi neferleri de destekledi.
19 Ekim 1960'ta Rich's mağazasına
yürüyen bu neferleri destekledi.
İnsan hakları hareketi birçok nesli kapsıyordu.
Siyahlar arasındaki dayanışma
sosyal statülerden, nerede yaşadıklarından bağımsızdı.
Yaşanan baskı ortaktı.
Herkes farklı şekilde katkıda bulunuyordu.
Atlanta Hayat Sigortası Şirketi'nin başkanı Norris Herndon
o sırada ABD'nin en zengin siyahıydı.
Öğrencilerin kefaletle bırakılması için harekete yüzbinlerce dolar verdi.
Bir eyleme, greve veya gösteriye gitmeden önce
herkes tutuklanma ihtimalini
baştan bilirdi.
Önceden vazgeçme seçeneği verilirdi.
Herkes ne ile karşılaşacağını bilirdi.
Yani herkesin risk profiline göre örgütlendiniz.
Planlamamız o kadar ciddiydi.
O kadar sıkı ve ayrıntılıydı
çünkü insanların ne ile karşılaşacaklarını
ve aldıkları riskleri anlaması önemliydi.
19 Ekim geldiğinde
hareketimiz bir süredir sürüyordu.
Mart ayından beri oturma eylemlerimiz devam ediyordu
ve biraz güç kaybediyorduk.
Lonnie King hareketimizin kurucu başkanıydı.
Martin King Jr.'ı Rich's mağazasında tutuklanmaya ikna eden oydu.
Magnolia Çay Salonu'nda olacaktı. Dr. King'in kabul şartı
yanında birlikte tutuklanacağı güzel hanımlar olmasıydı.
Orasını anlatma.
Marilyn Pryce o yüzden o çekimdeydi.
Lonnie'nin bulduğu güzel hanımlardan biriydi.
19 Ekim'de Martin King'le tutuklanacaktı.
Bir de Blondean.
Blondean. Öbürü de Blondean'di.
Blondean ve Martin'in polis arabasında fotoğrafı vardır.
Rich's mağazasına gittik.
Asansöre bindik ve altıncı kata çıktık.
Magnolia Çay Salonu'nda oturacaktık.
Müdür gelip "Ne istiyorsunuz?" dedi.
"Oturup yemek yemek istiyoruz" dedik.
Müdür " Polis çağırmam gerekecek" dedi.
Oda arkadaşım, ben,
Rahip King ve Lonnie King bir polis eşliğinde
Rich's mağazasının ön kapısından
polis arabasına götürüldük.
Tamam.
Sanırım önce şehir hapishanesine gittik.
Fotoğraflarımız çekildi, parmak izimiz alındı.
Sonra bizi Fulton Bölge Hapishanesi'ne götürdüler.
Tek telefon hakkımız vardı.
Babamı aradım ve ona dedim ki
"Baba, bil bakalım ne oldu? Hapisteyim."
"Tamam, telefonu annene vereyim" dedi.
İşte o zaman yüreğim ağzıma geldi.
Neyse ki 20 Ekim'de, oturma eyleminin ertesi günü
gazeteyi açınca Marilyn Pryce'ı görmüşler.
Hem de ön sayfada.
Evet.
Annem de kızının gazeteye çıkmasından
çok gurur duymuştu.
Evet.
O ikonik fotoğrafa bakarsanız
gözlerimde korku olmadığını görürsünüz.
Kararlılık vardı.
O gün ve o an için doğmuş gibiydim.
-Evet. 19 Ekim 1960. -Hepimiz o ruh hâlindeydik.
King tutuklandığında,
dokuz gün falan hapiste kaldıktan sonra
Bobby Kennedy, John F. Kennedy'yle konuşup
yargıçla telefonda görüşebilmek için abisini ikna etti.
Bu da Martin'in bırakılmasıyla sonuçlandı.
Bunun üzerine, Kennedy kampanya ekibi
bu durumu açıklamak üzere
"Blue Bomb" adlı bir broşür yayınladı.
Bu broşür, siyah nüfusun yoğun olduğu tüm büyük şehirlere dağıtıldı.
Ve bu eylemin bir sonucu olarak
hâlâ Cumhuriyetçilere oy veren birçok siyah
ilk kez Demokratlara oy verdi.
İlk defa.
Bu da Kennedy'nin seçim bölgesi başına bir oydan az farkla
seçilmesini sağladı. Nixon iki hafta önce öndeydi.
Siyahlar onu başa geçirdi Manşetler öyle diyordu.
Yani Atlanta'daki 19 Ekim Kennedy'nin seçilmesini sağladı.
Evet. Kesinlikle.
Siz bunları anlatırken düşünüyorum da
"Hepiniz çok gençtiniz ama çok güçlüydünüz."
Sizce gücün kaynağı örgütlenmek miydi?
Hareketimizi belirleyen şeylerden biri
bencil olmamasıydı. Bununla çok gurur duyardım.
İnsanlar bizi desteklemeye hazırdı,
bu da başarımızı sağladı.
Ve Paschal's restoranın yeri ayrıdır.
Çünkü ne zaman hapse girip
gece geç vakitte salıverilsek
Paschal restoranı açardı.
Hapisten çıkanlara kızarmış tavuk, patates salatası
ve şekerli çay ikram ederdi.
Büyük Ella Baker'in sözlerini tekrar edeyim,
bu hareket bir hamburgerden çok daha fazlasıydı.
Yurttaşlık ve insan haklarımız içindi.
Bu hareket bugün de
hâlâ yurttaşlık ve insan haklarımız için.
Size teşekkür etmek istiyorum.
Burada onlarca yıldır
insanların toplu olarak bir araya gelebildiği
bir alan yaratıyorsunuz. Sayenizde kutlama yapabiliyorlar.
En önemlisi, onurlu bir şekilde yiyebiliyorlar.
Atlanta'da büyüyen biri olarak
tüm mirasınızı üstlendiğimi hissediyorum.
Yarattığınız bu mirasa
layık olabilecek miyiz bilmiyorum.
Ama şahsen şunu söyleyebilirim,
buradan değişmiş biri olarak ayrılacağım.
Siyahların özgürleşme yolu ve mirasına
şimdiye dek olduğumdan çok daha adanmış olacağım.
Yıllar boyunca birçok gençle konuştum.
Açıkçası yeni nesillere dair
içimde iyi bir his var.
Giderek daha çok kişinin kendi meşalesini yaktığını görüyorum.
-Evet. -Bayrağı senin devralman önemli,
böyle 16-17 veya 15 yaşında biri
farklı bir şey yapmakta sorun olmadığını görür.
Başımızı eğelim.
Tanrım, bu akşam huzurunda
hikâyelerimizi paylaştık,
50'lerde ve 60'larda senin adına yapma şerefine eriştiğimiz şeylerin
tarihinden bahsettik ki
şimdiki ve gelecek nesiller bundan faydalansın.
Tanrım, yaşam yolunda ilerlerken
bizi kutsamaya devam etmeni istiyoruz.
İsa adına dua ediyorum, âmin.
Âmin.
-Âmin. -Âmin.
Bu balığı tadacağım.
Evet.
-Acı sos nerede? -Evet.
Bu öğrenci aktivistler
ve ülkenin diğer aktivistlerinin gayreti sayesinde
restoranlardaki ırk ayrımını bitirme amacı ülkenin en yüksek makamına ulaştı.
Bu yüzden Kongre'den yasa çıkarmasını istiyorum.
Tüm Amerikalıların kamuya açık tesislerde
servis alma hakkı.
Oteller, restoranlar, tiyatrolar,
perakende mağazalar ve benzeri yerler.
Onların gençken aldığı riskler sayesinde kazanılanların etkisi bugün hâlâ sürüyor.
1964'te kabul edilen Yurttaşlık Hakları Yasası
tüm siyah Amerikalılara ülkedeki tüm restoranlarda
yemek yeme hakkı tanındı.
Onların aktivizminin mirası bugün
genç girişimciler sayesinde hâlâ canlı.
Ödüllü şef ve ünlü yemek kitabı yazarı Todd Richards,
kitapları çok kez basılan yemek yazarı
ve şef Erika Council'ın
tarihî bir siyah mahallesinde
restoranlarını görünür kılma savaşı
kendi başına bir hareket hâline geldi.
Atlanta'da büyüyen biri olarak
seni şehirdeki ilk ve en seçkin siyah şeflerden biri olarak
hatırlıyorum.
Yani senin görüşlerin çok önemli,
o yüzden felsefene,
onun yıllar içinde nasıl geliştiğine
biraz derinden bakmak isterim.
Ödül törenlerine gittiğimde her milletten birileri olurdu
ama kültürümüzü temsil eden kimse yoktu.
Kendime dönüp şunu sordum,
herkesin yemeğini gayet iyi yapıyorum
ama kendi halkım için ne yapıyorum?
Özellikle Atlanta gibi bir şehirde,
özellikle Old Fourh Ward bölgesinde,
insan haklarının doğum yeri ve hâlâ merkez üssü olan bölgede
ben nasıl başkasının yemeklerini sunup ödül toplarım
ama kendi hikâyemi, kendi ailemi anlatmam?
Mahallelerimizi nasıl sağlıklı ve bütün hâle getirdiğimizi,
sunduğum tabakla hikâyemizi nasıl anlatmam?
Bunu sevdim.
Şu renklere bak.
Burada olduğunuz için çok heyecanlıyım.
Size siyahların mutfağından bir lezzet sunmak istiyorum.
Büyükannem çok farklı yemekler yapardı.
Pazarları hep tavuk olurdu,
tavuğu her zaman kızartmazdı.
Izgara yapardı, fırınlardı, kaynatırdı.
Ben de ızgara tavuğa bir yorum katmak istedim.
Tavuk yaban mersinli çayda salamura edilir.
Kalan tatlı çayı alıp tuz ekledim.
Bir gece beklettim, sonra ızgara yaptım.
Yani bu güzel renk karamelize derisinden
ve tatlı çayda bulunan şekerden geliyor.
Derin lezzeti veren bunlar.
En sonda da yaban mersininin tanenli lezzeti ağza gelir.
Bana göre bu umami tadını veriyor.
Çok sulu.
Gerçekten öyle.
Torunlarına tavuk pişiren bir dede gibi yapmış.
Evet.
-Bu tavuk muazzam olmuş. -Evet.
Erika'nın ekmeklerinden alıp sandviç yapmak istiyorum.
Bunlar mısır ekmeklerimiz.
-Teşekkürler. -İçinde taze rendelenmiş mısır var.
Bölmek çok kolay, sevdim.
İçinin mısır taneleriyle dolu olmasını
çok beğendim.
-Mutfağımız sebzeye dayalıdır. -Evet.
Hep sebze yerdik. Kuzey Carolina'da sebze ve domuz vardı.
Yazları hep mısırımız ve domatesimiz olurdu.
Bunların hepsi ekmeğe eklenirdi.
Büyük teyzem Mabel mısır sütlü ekmekçikler yapardı.
Et suyunu, sonra da sütü kaynatırdı.
Biraz değiştirerek aynısını yapmak istedim.
Erika'nın ekmekçiklerindeki domatesten bahsetmesi ilginç.
Çünkü domates ve bu tip ekmekçikler hep favorimdi.
Reçeldeki şeri sirkesi
farklı bir asit tadı katıyor.
Vay be, bu ekmekçikleri çok beğendim.
Bu ekmekçikleri anneannem yapardı.
Benim anne tarafım
Goldsboro, Kuzey Carolina'dan. Toplum ve insan haklarıyla ilgilenmişler.
Yani sırf ekmek yapma sanatını değil,
insan haklarını da öğrendik.
Şu hikâyeyi dinlediğimde on yaşındaydım.
Bir restoranda yemek yiyormuş,
bir grup beyaz öğrenci gelip
onların masasına oturmuş. Anneannem çok gerilmiş.
Kalksam mı diye düşünüyormuş.
Onlarsa tabağı yaklaştırıp
"Tadına baksanıza. Çok güzel" demişler.
Yıllar geçse de bunu hiç unutmamıştı.
Bunu anlatırken çok duygulanmıştı.
Bir nedeni, o güne kadar hiç beyazlarla oturmuş olmamasıydı.
Birileriyle oturuyorsun ve birlikte yemek istiyorlar.
Bu ekmeklerden ilk bahsettiğimizde bana bu hikâyeyi anlatmıştı.
Yani bu benim için çok değerli,
şu an bunları yaparken bile bu hikâye benimle yaşıyor.
Yani insan haklarından bahsederken
ailelerimizdeki insanlarla konuşabiliriz.
Beni ailemin yaşlıları büyüttü, o yüzden tüm öyküleri
o devirde her şeyin direniş eylemi olduğunu gösteriyor.
Sabahları uyanmak
ve sadece var olmak bile bir direniş eylemi.
Anneannenle ilgili bu hikâye
gerçekten çok kıymetli.
-Hikâyede ekmekler de var. -Evet.
Siyah olmayı bütünüyle seçmek
aslında her zaman
en büyük direniş biçimi.
Kesinlikle.
Mutfağımızın yemekleri o yüzden çok önemli
çünkü bir lokmada bir hikâye anlatabilirsin.
İş yerlerinizi açarken karşılaştığınız
zorluklardan biraz bahsedelim.
En büyük zorluk, burada yemek yaptığımız mekânın
haklarına sahip olmak. Çünkü birileri
veya müteahhitler gelip binayı satın alabilir.
Auburn Caddesi'ndeki soylulaştırmayı görebilirsiniz.
Todd ve siyah şeflerimiz dışında
hiç kimse kalmadı.
Çoğu beyaz olan bu müteahhitler
gelip mahallelerimizi alıp yok edip
sonra da satın alamayacağımız veya erişemeyeceğimiz mekânlar yapabilir.
Kendi yemeğimizden utanmamız öğretildi.
Başkalarının tabağına asla giremeyeceği,
tekniklerimizin sağlam olmadığı,
her şeyin göz kararı olduğu öğretildi.
Tüm o kızarmış tavuk klişelerini bilirsiniz.
Yağlıymış falan. Sonra mahallelerimize gidersin,
her köşede bir kızarmış tavukçu var.
-Bize ait değil. -Doğru.
Başka biri geliyor, yemeğimizi taklit edip bundan kâr ediyor.
Soylulaştırma kendine özgü bir şiddet biçimi.
Çünkü bizi yerimizden etmekle, yaşadığımız yerden ayırmakla kalmıyor,
kültürümüzü de siliyor.
Tüm Atlanta halkının bir araya gelip
bunu korumaya çalışmasını
gerçekten çok isterim.
Biz toplum olarak
çok güçlüyüz.
Bir araya geldiğimizde, biz bir aileyiz dediğimizde
neler başardığımıza bakıyorum.
Para toplamak olsun, bir halk merkezi yapmak olsun.
Siyah mahallelere bakınca ne kadar çok kütüphanenin,
eczanenin, kitapçının cemaat tarafından yapıldığını görürsün.
Para toplayarak yapılmıştır.
Bize bizden başka kimsenin faydası yok diyerek yapılır.
Yeniden buna dönmeliyiz bence.
Tam bir aile işletmesi olmuş bu.
-Diyorum ki… -Bu bir aile işletmesi.
-Ama burası Atlanta. -Bunun için senaryoya gerek yok.
Katılıyorum. Atlanta'da büyümüş olmak
benim için hep gurur vericiydi.
Atlanta'lı olduğum için
bu mahalleye özel bir bağ hissetmişimdir hep.
Atlanta'daki çocukluğuma dair en eski anılarım
annemin Clark'ta okumuş olması.
Bunun ne demek olduğunu anlamışsınızdır.
-Evet. -Evet.
Topluluğumuzun bu tarihi korumak için
hâlâ bir şansı olduğunu
düşünüyorum.
Artık insanlar topluluğumuza geri dönüp
mutfağımıza baktıklarında şunu diyor,
"Aslında yediğimiz her şeyin temeli burada."
Mutfağımız o kadar güçlü ki,
ona ister taşra mutfağı deyin, ister güney mutfağı,
bize o yemeklerin iyi olmadığını,
uyarlanabilir veya para kazanabilir olmadığını,
o yemeklerden para kazanılmayacağını düşündürdüler.
Sonra restoranlar açıp aynı şeyin tabağını 100 dolara sattılar.
Ama artık yemeğimize sahip çıkıyoruz.
Bize ait olanı geri alalım.
Erika kilise açabilir.
Evet, kilisem olabilir. Bana bir kürsü verin.
Kendine cemaat bulabilir.
Ekmeklerimizi ve tavuğumuzu yapıp burada konuşarak yapabiliriz.
Genişleme ve büyüme birçok şehirde yaygın olsa da
soylulaştırma o şehri inşa eden kültürü yok ediyor.
Bu tür bir yerinden etmeye tepkimiz ne olacak?
Bununla nasıl savaşacağız?
Atlanta çocukluğumdan beri çok değişti.
Hâlâ tutunabileceğimiz şeyleri arıyorum.
Ama cesaretim kırılmadı.
Todd ve Erika gibi şefler,
Cheryl ve MJ gibi pastacılar,
ve Paschal's gibi siyahların sahip olduğu mekânlar oldukça
Atlanta her zaman siyahların engel tanımayan yemeklerinin
tarihine dayalı bir yer olacak.
İnsan hakları hareketi, sıradan insanların her türden direniş eylemiyle
adaleti sağlamasına tanıklık etti.
Günümüzde yeni nesil çiftçiler,
mutfak aktivistleri
ve şefler bayrağı devralıp
kültürel yemek alışkanlıklarımızı geri alıp
toprağı yeniden güçlü biçimde canlandırarak
siyah özgürleşmesinin yeni bölümünü yazıyor.
Alt yazı çevirmeni: Ece Eroğlu