Atlanta w Georgii.
Tu się wychowałem.
To tutaj zakochałem się w jedzeniu.
Jedzenie jest blisko związane
z ruchem praw obywatelskich.
To właśnie jedzenie napędzało i finansowało ruch.
Spotkam się z trojgiem byłych aktywistów i studentów,
którzy zaplanowali i przeprowadzili brawurową operację
w celu desegregacji restauracji,
by Afroamerykanie mogli jeść z godnością.
JAK KUCHNIA AFROAMERYKAŃSKA ZMIENIŁA AMERYKĘ
OPÓR
Historia ruchu praw obywatelskich jest tutaj wciąż żywa.
Demonstracje polityczne organizowano
w każdym zakątku miasta.
Mowa przede wszystkim o protestach czarnych studentów,
które dały początek nowej formie aktywizmu.
Na początku lat 60.
przez południe przeszła fala strajków okupacyjnych.
Studenci z takich kampusów jak Morehouse czy Spelman
organizowali liczne strajki, dzięki którym obalili
prawa Jima Crowa,
które nie pozwalały Afroamerykanom stołować się w restauracjach.
Kilkadziesiąt lat później ci sami aktywiści studenccy,
dr Georgianne Thomas, Marilyn Pryce Hoytt
i Charles Black spotykają się w Paschal's,
prowadzonej przez czarnych restauracji, która wspierała studentów w latach 60.
To ogromny zaszczyt
być z państwem w Paschal's.
Chcę państwa poprosić, żebyście się przedstawili
i wspomnieli też
o nieobecnych, którym trzeba oddać cześć.
Widzę pana koszulę. Absolwent Morehouse.
Nie chcieli mnie w Spelmanie przez uprzedzenia płciowe.
Musiałem iść do Morehouse.
Opowiedzcie o samych początkach.
Konsorcjum Atlanta University Center
miało wówczas najwięcej
czarnych studentów w całym kraju.
Po raz pierwszy
studenci zebrali się, by razem walczyć o zmiany.
Dzięki naszej współpracy
fala protestów ogarnęła całe centrum Atlanty.
Mówimy o początku lat 60.
To czas aktywizacji.
Jest z nami dr Karcheik, wybitna specjalistka i historyk,
która o czarnym ruchu praw obywatelskich wie wszystko.
Dopowiesz nieco od siebie?
Analizując historię Afroamerykanów i ich drogę do wolności,
wszystko stanowi część wieloletniej historii praw obywatelskich,
aż od czasów rekonstrukcji.
Organizacja miejscowych studentów
wywołuje falę protestów.
KONIEC LINCZOWANIA
Państwa pokolenie chciało zniszczyć Jima Crowa.
Tak.
Moje pokolenie było wściekłe od kołyski.
Rodzice byli z pokolenia, które Tom Brokaw nazwał „wielkim”.
To pokolenie wcielono do wojska.
Wyruszyli za ocean,
gdzie walczyli o demokrację na świecie,
po czym wrócili do domu i nazywano ich czarnuchami.
Weteranów obrażano, znęcano się nad nimi.
Niektórych linczowano w mundurach.
To było nie w porządku,
dlatego byliśmy gotowi wziąć sprawy w swoje ręce.
Radykalne środki.
- Urodziłem się na to gotowy. - Tak jest.
Nastolatkowie ryzykowali swoim zdrowiem
w walce o desegregację restauracji i przestrzeni publicznej.
Jej zwieńczeniem była mało znana, ale kluczowa operacja.
35 PROTESTUJĄCYCH ZA KRATKAMI
Mieliśmy po 16, 17 i 18 lat.
Ja właśnie skończyłam 19 lat.
Najpierw była przemowa przywódców ruchu.
„Musicie walczyć. Czas na marsz”.
Nie mogłam zjeść hot doga. Niewyobrażalne.
Żeby zjeść hot doga, trzeba było wchodzić tylnymi drzwiami.
Jestem z Gary w Indianie.
Nie miałam pojęcia, jak będzie studiować na południu.
Tamtego dnia, 19 października, zebraliśmy się i ruszyliśmy za nimi.
Wyszłyśmy ze Spelmana, spotkałyśmy się z chłopcami z Morehouse
i studentami z uniwersytetu w Atlancie.
Musiałam się odważyć.
Mama mi to odradzała.
Była wściekła. Mówiła:
„Ja wysłałam cię na studia.
Co ty tam wyprawiasz?”
Nie mogłam się powstrzymać.
RUCH STUDENCKI W ATLANCIE
19 PAŹDZIERNIKA 1960
Ruszyliśmy do domu towarowego Rich's.
Nie bez powodu.
Wiedzieliśmy, że jeśli padnie, to nikt nas nie zatrzyma,
bo był to ulubiony sklep mieszkańców.
Dorastając, chodziliśmy do Rich's. Była tam restauracja.
Była dla nas czymś wyjątkowym.
- Białe obrusy. - Coś wspaniałego.
- Porcelana, srebrna zastawa. - Tak jest.
Nie mieliśmy tam wstępu. Chodziliśmy do piwnicy.
Mieli tam mały bar.
Restauracja nie była dla czarnych.
Sprawa stała się bardzo osobista.
Byłam gotowa.
Organizatorzy wytłumaczyli,
na czym polega protest okupacyjny.
Powiedzieli tak:
„Jeśli jesteście gotowi iść do więzienia na pół roku,
siądźcie po prawej stronie”.
Moje współlokatorki i ja
poszłyśmy tam bez chwili namysłu.
Rankiem 19 października
przywódcy kazali nam pójść do akademików,
spakować torby i przygotować książki.
Mieli je odebrać i przynieść nam do więzienia.
O której się zaczęło? Już nie pamiętam.
Jakoś rano, zebraliśmy się przed biblioteką Trevora Arnetta.
Modliliśmy się razem.
- Tak jest. - Śpiewaliśmy.
Takie pieśni jak
„Z raz obranej drogi nie zawróci mnie nikt”.
Mieliśmy hart ducha.
Śpiewaliśmy też „Każdy ranek zaczyna ta myśl”.
Najpierw śpiewaliśmy: „O Chrystusie mowa”,
ale w następnym wersie: „O wolności mowa”.
Wiedziałam, że Bóg jest z nami.
Wiedziałam, że są ze mną wszyscy.
Moi rodzice, dziadkowie i przodkowie
byli ze mną tamtego dnia.
Nie każdy może zrozumieć,
co państwo przeszli.
Trudno opisać to w książce.
Gdy z państwem rozmawiam, czuję jak ważne były te zdarzenia.
Chciałbym też się dowiedzieć,
jak przebiegł sam protest.
Jak to państwo przeżyli,
co państwo pamiętają,
a co chcieliby zapomnieć.
Pamiętam, jak 19 października
szliśmy w stronę Rich's.
Ku Klux Klan już na nas czekał.
Zastanawiałam się, co z nami będzie.
Miałam 17 lat!
Mieli swoje białe szaty.
Opluli nas.
Ludzie plują na ciebie i nazywają cię czarnuchem.
Byłam tylko dzieckiem i szłam sobie ze swoim transparentem.
Myślę sobie: „Matka mnie zabije, ale i tak to zrobię”.
Z tłumu wyskoczył jakiś facet.
Przypalił mnie papierosem.
- Tutaj. - Dobry Boże.
Poparzył mnie,
a ja myślałam tylko o tym, że matka mnie zabije.
Nie zastanawiałam się nad bólem, ciągle myślałam o mamie.
- Obłapiał cię? - Poparzył mnie.
Jak mam to wytłumaczyć mamie?
Zdałam sobie sprawę, że nic mnie nie powstrzyma.
Gdy zobaczyłam Ku Klux Klan, coś we mnie pękło.
Ten facet mnie skrzywdził, ale mnie nie zatrzymał.
Gdy studenci protestowali,
a ulica stała się ich sztabem dowodzenia,
grupy religijne i budynki kultu zapewniały schronienie.
Na przykład w meczetach, gdzie czarni muzułmanie i Naród Islamu
zacieśniają więzi swoich społeczności poprzez uprawę,
sprzedaż i przygotowywanie jedzenia.
MECZET AL-ISLAM W ATLANCIE
Zdejmijmy buty.
Zaheer Ali jest historykiem,
który bada znaczenie islamu w USA
i w historii Afroamerykanów.
Innymi słowy, to odpowiednia osoba
do rozmowy o roli czarnych muzułmanów w ruchu praw obywatelskich.
Bracie Zaheer.
W Atlancie zazwyczaj postrzega się
czarne wyzwolenie przez pryzmat chrześcijaństwa.
Zastanawiam się, czy to stało się
dominującą narracją.
Gdy myśli się o czarnym wyzwoleniu
i o religijności pośród Afroamerykanów,
postrzega się je przez pryzmat chrześcijaństwa,
z racji siły czarnego kościoła.
Gdy spojrzymy na rolę muzułmanów
w ruchu praw obywatelskich i szerzej w kontekście
walki czarnych o wolność,
mówimy przede wszystkim o Narodzie Islamu,
który usilnie wspierał w czarnych
i krytykował supremację białych.
Wolność dla wszystkich czarnych.
W połowie lat 70. ta społeczność zaczęła się zwracać
ku bardziej tradycyjnemu islamowi sunnickiemu.
Ten meczet to część tego ruchu.
Społeczność muzułmańska to integralna część kultury Atlanty.
Ten meczet to jedno z wielu miejsc,
gdzie znajdziemy tradycyjne ciasto fasolowe.
To słodkie ciasto z kremem.
Na przepis składają się fasola biała, cukier i przyprawy.
Wiele muzułmańskich rodzin po dziś dzień trzyma przepis w tajemnicy.
Opowiesz o pochodzeniu
i roli ciasta fasolowego w kulturze?
Ciasto fasolowe
to dzieło Narodu Islamu.
Ich celem samowystarczalność.
Naród Islamu myśli o podstawowych potrzebach.
Ich sieć supermarketów zachęca
społeczność do kupna produktów,
zwłaszcza tych produkowanych przez muzułmanów,
na przykład wołowiny, chleba i słynnego ciasta fasolowego.
Ciasto fasolowe to symbol
autonomii, suwerenności i niezależnej tożsamości.
Stanowiło próbę wyrwania się spuściźnie niewolnictwa.
To swoisty dialog dwóch ciast, fasolowego i ziemniaczanego.
Choć to nie identyczny smak,
to mają podobne nuty i przyprawy.
Ciasto ze słodkiego ziemniaka
uważano za dziedzictwo kuchni niewolniczej.
Chciano się od tego odciąć,
ale wciąż potrzebowaliśmy smacznego deseru.
Tak powstało ciasto fasolowe.
Próbuje się zachować ten przepis w obrębie społeczności.
Musisz stać się częścią społeczności, by znaleźć ciasto fasolowe.
Trzeba poznać paru muzułmanów,
żeby uzyskać oryginalny przepis.
Często rozmawiamy
o zawłaszczeniu kulturowym jedzenia w szerszym kontekście,
ale idea zachowania tego przepisu jest dość przyszłościowa.
Ktoś ze starszyzny powiedział kiedyś,
że to nasz cud.
To nasz dar.
Nie można nam go odebrać.
Były próby, że tak powiem,
kolonizacji ciasta,
ale nie bardzo się udało.
To nie ten profil smakowy, inna tekstura,
a przede wszystkim brak społeczności wokół.
- Salam alaykum. - Alaykum salam.
Chcemy skosztować twoich ciast.
Zapraszam.
- „MJ”. - Tak jest.
Malikah Jordan od dziecka pracowała w rodzinnej piekarni na Brooklynie.
Dzięki swoim wypiekom jest filarem miejscowej społeczności.
- Zjadłem już parę. - Widzę.
Tak to jest.
Pamiętam, jak tata przynosił do domu ciasta fasolowe.
Pracował dla rodziny,
która miała w Atlancie parę restauracji z owocami morza, Yasin's.
- Yasin's! - Widzę, że ich znasz.
Uwielbiam to w mojej rodzinie.
Choć wychowywałem się w chrześcijańskiej rodzinie,
jedliśmy też ciasto fasolowe.
Tata wiedział, co dobre.
Otóż to.
Dostał kontakt od ludzi z Yasin's.
Ekstra.
To dla mnie bardzo pouczające
widzieć te dwie afroamerykańskie tożsamości,
chrześcijańską i muzułmańską, które się tym dzielą
i cały czas ze sobą współżyją.
To rodzaj posługi.
Być może muzułmanie nie będą jadać przy stole,
gdzie podaje się kotlety wieprzowe,
ale na tym samym stole może pojawić się ciasto fasolowe.
Prawda.
Czarni muzułmanie zawsze są obecni,
a przynajmniej ich dania.
Uwielbiam patrzeć, jak klienci jedzą.
Stąd wiem, że masz pasję.
Czujesz radość, gdy inni jedzą twoje wypieki.
- Tak. - Wiem, że ci zależy.
W tym cieście jest pasja.
Czuję ją i widzę. Doceniam to.
Ekstra.
Ile pokoleń zna ten przepis?
Trzy.
Jest autorstwa babci.
Razem z dziadkiem mieli dwie piekarnie na Brooklynie.
Zawsze byłam z nią w kuchni,
gdy robiła ciasto.
Skąd babcia miała przepis, który odziedziczyłaś?
Od Narodu Islamu. Sprawdzali każdy przepis.
- Mieli swoje standardy. - Tak.
Musiało być dobre.
Spróbowali ciasta w tym meczecie i powiedzieli,
że mogę mieć swoje stoisko i sprzedawać.
Czyli najpierw sprawdzali ciasta, zanim można było je sprzedawać?
Tak jest. Powitali mnie z otwartymi rękoma.
Stałam się częścią tej społeczności.
Jako piekarka.
Należące do czarnych restauracje i biznesy
stanęły na wysokości zadania,
karmiąc ruch praw obywatelskich.
Takie restauracje jak Busy Bee,
Frazier's Cafe Society i Paschal's,
restauracja założona przez braci Jamesa i Roberta Paschalów,
wspierały aktywistów walczących z prawami Jima Crowa.
Pan Eby Slack ma dziś 82 lata.
Pracował w Paschal's od dziecka.
Był kelnerem.
Obsługiwał aktywistów, którzy wychodzili z więzień.
Słyszeliśmy, że jest pan legendą.
Proszę opowiedzieć historię pana i tego miejsca.
Wychowywałem się na osiedlu.
Ciągle wpadałem w kłopoty.
Dlatego moi rodzice
przedstawili mnie braciom Paschal,
którzy mieli dla mnie drobne prace.
Po czasie zbliżyliśmy się do siebie, byliśmy jak rodzina.
Pewnego razu Martin Luther King Jr. powiedział:
„Potrzebuję waszej pomocy”.
Pan Paschal spytał, jak może pomóc. King na to: „Szukam miejsca na spotkania”.
Pan Paschal odpowiedział, że mają pokoje na górze.
„Możesz tam organizować swoje spotkania,
ale mam ogromną prośbę”.
King na to: „Jaką?”. A pan Paschal: „Zjedzcie mojego kurczaka”.
Jedzenie to ważna część tej historii.
To dzięki jedzeniu mieliśmy środki finansowe
oraz przestrzeń na spotkania strategiczne i całą organizację.
Dr King często przegrupowywał tu swoich ludzi.
W Paschal's podejmowano wiele decyzji.
LIDER RUCHU PRAW OBYWATELSKICH
SPRAWIEDLIWOŚCI STANIE SIĘ ZADOŚĆ
Ruch obywatelski w całym kraju karmili
zaangażowani szefowie kuchni i piekarze,
którzy wspierali go również finansowo,
jak choćby Georgia Gilmore, kucharka i aktywistka.
Pytam Boga, czy kiedyś będę mogła
po prostu gdzieś wejść,
nie musząc szukać tylnych drzwi
ani wstawać, gdy ktoś chce usiąść.
Zawsze dziękowałam Bogu, bo wiedziałam, że odpowie na moje modlitwy.
Tak zrobił.
Dla mnie Georgia Gilmore
to jeden z ukrytych skarbów,
który odmienił ruch praw obywatelskich.
Dla Cheryl, półfinalistki nagrody Jamesa Bearda,
to zaszczyt móc pielęgnować dziedzictwo aktywizmu
czarnych piekarzy z południa.
W 1955 po aresztowaniu Rosy Parks
za nieodstąpienie miejsca białemu
liderzy ruchu w Montgomery w Alabamie
postanowili wymusić zmiany w autobusach.
Zorganizowali bojkot,
który finalnie trwał 381 dni.
Skoro nie można wsiąść do autobusu, jak dostać się do pracy?
Dzięki flocie aut wolontariuszy.
Jak je opłacić?
Georgia Gilmore znalazła rozwiązanie.
Stworzyła tajną kuchnię,
którą nazwała Klubem Znikąd,
bo siatkę piekarzy i kucharzy,
którzy finansowali bojkot, trzeba było utrzymać w sekrecie.
Gdy ludzie pytali się jej, skąd to jedzenie,
odpowiadała, że znikąd.
Zrozumiała, że ma władzę
dzięki swoim wypiekom i ich sprzedaży.
Mogła wyżywić i motywować ruch praw obywatelskich.
Podasz przykłady, jak to robiła?
Wymyśliła alternatywę na dojazd do pracy.
Stworzyła cały system,
który opłacał paliwo, ubezpieczenie i całą resztę.
Chciała mieć pewność, że możemy dotrzeć do pracy
i zarobić bez konieczności wsiadania do autobusu.
Wiem, że Georgia Gilmore
wykorzystywała wypieki,
by finansować ruch,
ale gdzie właściwie kupowało się te wszystkie ciasta?
Tam, gdzie byliśmy bezpieczni.
W naszych salonach fryzjerskich,
w kościołach, wszędzie tam, gdzie się zbieraliśmy.
Czyli musiały to być miejsca
lub firmy
czarnych przedsiębiorców.
Ktoś czesze ci włosy, a ty czekasz.
Ile razy ktoś ci coś opowiedział u fryzjera?
Nie mogę zliczyć.
Naprzeciwko piekarni jest zakład fryzjerski.
Gdy się tu przeprowadziliśmy,
dałam im o sobie znać.
Chciałam, żeby okolica była ze mnie dumna.
Przynosiłam im różne ciasta.
Gdy w salonie wyrazili aprobatę,
interes się rozkręcił.
Tak jest.
Cheryl Day to kolejne pokolenie czarnych kobiet,
które definiują wypieki południa.
Pielęgnuje tradycje
techniki i historie tych nieznanych bohaterów
po dziś dzień.
Moją historię zaczyna praprababka, która była niewolnicą.
Nazywała się Hannah Queen Grubbs. Zajmowała się wypiekami.
Robiła delikatne torciki
z polewą w kolorze pastelowym.
To jest w twoich genach.
Też lubię tak myśleć.
Też jesteś częścią
tradycji zapoczątkowanej przez Georgię Gilmore.
Sprzedajesz czarnym przedsiębiorstwom.
Czy postrzegasz swoją pracę jako część jej dziedzictwa?
Tak.
Jestem częścią nowego pokolenia piekarek, które chcą uczcić
pracę Georgii Gilmore.
Gdy dobro społeczne tego wymaga,
stajemy na wysokości zadania i zbieramy pieniądze na to,
co jest dla nas ważne.
Skosztujemy jednego z moich placków.
Gdy zbiera się pieniądze
i karmi cały ruch praw obywatelskich,
ciasto robi się na dużych blachach.
Wtedy masz co sprzedawać.
Mamy tu świeże brzoskwinie z Georgii
i werbenę cytrynową.
Będzie pyszny.
Dobre, co?
Brzoskwinie z Georgii.
Przepyszne.
Misja zakończona sukcesem.
FRYZJER MĘSKI
FRYZ U DOCA
Ruch nie odniósłby sukcesu, gdyby nie trud zwykłych ludzi,
kucharzy, kelnerów, kosmetyczek i fryzjerów,
którzy odegrali swoją rolę.
Wuj Tom odszedł. Koniec niewolnictwa.
Wystarczy tylko iść na pogrzeb.
- Odszedł i nie wróci. - Już go z nami nie ma.
Czarni mogli na siebie liczyć,
dzięki czemu gromadzili pieniądze,
które napędzały ruch.
Wymiana dóbr napędzała żołnierzy,
między innymi Charlesa Blacka, Georgianne Thomas
i Marilyn Pryce Hoytt, którzy walczyli o wolność
podczas marszu 19 października 1960
do domu towarowego Rich's.
Ruch praw obywatelskich był wielopokoleniowy.
Czarni byli ze sobą solidarni.
Status społeczny czy miejsce zamieszkania nie grały tu roli.
Opresja dotyczyła każdego.
Każdy pomagał w inny sposób.
Norris Herndon, prezes ubezpieczalni Atlanta Life,
wówczas najbogatszy czarny w USA,
przekazał setki tysięcy dolarów
na kaucje dla studentów.
Przed każdą akcją wszyscy musieli się deklarować,
czy są gotowi trafić do aresztu na danym strajku lub pikiecie.
Można było rezygnować.
Wszyscy to rozumieli.
Czyli organizowano wszystko, biorąc pod uwagę profil ryzyka każdego.
Do planów podchodziliśmy poważnie.
Plany były bardzo szczegółowe,
bo ludzie musieli wiedzieć,
jakie ryzyko podejmują.
Gdy przyszedł 19 października,
ruch działał już długo,
pierwsze protesty zaczęły się w marcu tamtego roku.
Traciliśmy werwę.
Lonnie King był założycielem naszego ruchu.
Przekonał Martina Kinga,
by dał się aresztować w Rich's,
w tamtejszej restauracji, a Dr King się zgodził,
ale pod warunkiem, że w areszcie będą z nim piękne panie.
Nie mów o tym.
Dlatego Marilyn Pryce była na tym zdjęciu.
Była jedną z piękności, które znalazł Lonnie.
Aresztowano ją razem z Martinem Kingiem.
Blondean też.
Blondean też tam była.
Mają razem zdjęcie, jak siedzą w radiowozie.
Poszliśmy do domu towarowego.
Wsiedliśmy do windy i pojechaliśmy na 6. piętro.
Tam była restauracja. Menedżer spytał nas: „Czego chcecie?”
„Chcemy usiąść i coś zjeść”.
Menedżer na to: „Będę musiał wezwać policję”.
Mnie, moją współlokatorkę,
Martina Kinga i Lonniego Kinga
wyprowadził policjant przez główne wejście do radiowozu.
Dobra.
Trafiliśmy do aresztu miejskiego.
Zrobili nam zdjęcia, pobrali odciski palców,
a potem zabrali nas do więzienia hrabstwa Fulton.
Mogliśmy zadzwonić.
Zadzwoniłam do ojca i powiedziałam:
„Tato, jestem w więzieniu”.
„Czekaj, zawołam mamę”.
Serce mi stanęło.
Na szczęście 20 października, dzień po strajku okupacyjnym,
wszyscy otworzyli gazety i zobaczyli naszą Marilyn.
- Na pierwszej stronie. - Tak jest.
Matka była dumna,
że córka była w gazecie.
Tak.
Spójrz na to legendarne zdjęcie.
W moich oczach nie ma strachu.
Jest determinacja.
Jakbym urodziła się tylko po to, by przeżyć tę chwilę.
- 19 października 1960. - Mieliśmy wolę walki.
Gdy Kinga aresztowano,
spędził w więzieniu jakieś dziewięć dni.
Bobby Kennedy przekonał JFK,
by pozwolił mu zadzwonić do sędziego,
dzięki czemu wypuścili Martina.
Sztab wyborczy Kennedy’ego opublikował
tak zwaną niebieską bombę.
To była ulotka, na której opisali sytuację.
Rozprowadzali ją w dużych miastach, gdzie mieszkało wielu czarnych.
W rezultacie sporo Afroamerykanów,
którzy wciąż głosowali na republikanów,
po raz pierwszy zagłosowało na demokratów.
Pierwszy raz.
JFK wygrał, mając w każdym okręgu o jeden głos więcej od Nixona,
który prowadził dwa tygodnie wcześniej.
Pisali, że zwyciężył dzięki czarnym.
19 października w Atlancie zapewnił JFK zwycięstwo.
Zdecydowanie.
Gdy państwa słucham, rozmyślam o tym,
że w tak młodym wieku mieli państwo tyle siły.
Czy to umiejętna organizacja była źródłem tej siły?
Jedną z kluczowych cech naszego ruchu,
z której jestem szczególnie dumny, to bezinteresowność.
Dlatego ludzie nas wspierali.
Dlatego odnieśliśmy sukces.
Restauracja Paschal's była wyjątkowa,
bo po każdym wyjściu z więzienia,
a zawsze było to późną nocą,
Paschal's był dalej otwarty.
Czekał na nas smażony kurczak, sałatka ziemniaczana
i słodka herbata, żebyśmy zjedli coś po wyjściu.
Sparafrazuję słowa wielkiej Elli Baker, która powiedziała,
że tu nie chodzi o samo prawo do zjedzenia hamburgera.
Chodziło o prawa obywatelskie, o prawa człowieka.
Dziś ruch
ma ten sam cel.
Z tego miejsca chcę panu podziękować
za tyle lat współtworzenia miejsca,
gdzie można było organizować spotkania
i celebrować kolejne osiągnięcia.
A przede wszystkim za to, że mogli tu zjeść z godnością.
Dorastałem w Atlancie,
więc żyłem też waszym dziedzictwem.
Zastanawiam się, czy kiedykolwiek będziemy mogli
zrobić coś równie wartościowego.
Podzielę się czymś osobistym.
Po dzisiejszym spotkaniu stałem się innym człowiekiem,
bardziej oddanym idei
czarnego wyzwolenia niż do tej pory.
Rozmawiam z wieloma młodymi ludźmi.
Mam dobre przeczucie,
jeśli chodzi o młode pokolenie.
Biorą sprawy w swoje ręce.
Tak.
To ważne, żebyś przekazywał to dalej.
Bo wtedy każdy nastolatek zrozumie,
że warto zrobić coś inaczej.
Pochylmy głowy.
Panie, przychodzimy dziś do ciebie
po refleksji nad naszą opowieścią,
historią i czynami, do których inspirowałeś nas
w latach 50. i 60.
dla dobra nas i wszystkich przyszłych pokoleń.
Prosimy o twoje błogosławieństwo
na każdym kroku drogi życia.
Módlmy się w imię Jezusa, amen.
Amen.
Spróbuję rybki.
Gdzie sos chili?
Dzięki staraniom działaczy studenckich
z całego kraju udało się dotrzeć z postulatem desegregacji
do samego prezydenta Stanów Zjednoczonych.
Dlatego proszę Kongres o uchwalenie ustawy
gwarantującej prawo obsługi wszystkim Amerykanom
w miejscach publicznych.
W hotelach, restauracjach, teatrach,
sklepach i tym podobnych.
Jako nastolatkowie podjęli ryzyko,
a rezultaty ich działań czujemy po dziś dzień.
Uchwalona w 1964 ustawa o prawach obywatelskich
zagwarantowała czarnym Amerykanom prawo
obsługi w każdej restauracji w kraju.
Dziedzictwo ruchu oporu jest nadal żywe dzięki młodym przedsiębiorcom,
takim jak nagrodzony wieloma nagrodami szef kuchni Todd Richards
oraz znana pisarka kulinarna
i szefowa kuchni Erika Council,
którzy walczą o widoczność restauracji
w historycznie czarnej dzielnicy.
Też walczą o prawa obywatelskie.
Dorastając w Atlancie, pamiętam cię
jako jednego z pierwszych wybitnych czarnych kucharzy
w naszym mieście.
Dlatego twój głos jest kluczowy.
Czy mogę cię prosić,
żebyś opowiedział o swojej filozofii?
Jak się zmieniała przez te lata?
Na rozdaniu nagród były wszystkie narodowości świata,
ale brakowało reprezentanta naszej kultury.
Musiałem wszystko przemyśleć, by w końcu zrozumieć,
że choć świetnie sobie radzę z kuchnią międzynarodową,
to co robię dla mojej społeczności?
Zwłaszcza w takim mieście jak Atlanta,
gdy spojrzysz na naszą historię,
to miejsce narodzin i centrum ruchu praw obywatelskich.
Jak mogę gotować czyjeś dania i zgarniać nagrody,
nie opowiadając historii nas i mojej rodziny?
Jak pielęgnować esencję tego miejsca?
Opowiedz jego historię na talerzu.
Podoba mi się.
Co za kolor.
Cieszę się, że obydwoje tu jesteście.
Skosztujecie naszej kuchni, pysznego soul foodu.
Babcia znała wiele potraw.
W niedziele zawsze był kurczak.
Nie zawsze go smażyła.
Opiekała go, czasem piekła lub gotowała.
To moja interpretacja jej opiekanego kurczaka.
Marynowany w wywarze z jagód.
Wziąłem resztki jagód, dodałem nieco soli
zostawiłem kurę na noc, a potem opiekałem.
Ten piękny kolor to karmelizowana skórka.
Do tego odrobina cukru z wywaru.
Stąd ten głęboki smak.
Na samym końcu czuć taniny z jagód.
To właśnie esencja dania.
Ależ soczysty.
Naprawdę.
Prababcia by się nie powstydziła.
Tak jest.
Jest rewelacyjny.
Chętnie skubnę biszkoptów Eriki.
To nasz biszkopt kukurydziany.
- Dzięki. - Ze świeżo zmieloną kukurydzą.
Świetna tekstura.
Podoba mi się, że jest tak napchany kukurydzą.
- Soul food to warzywa. - Tak.
W Karolinie Północnej od zawsze były warzywa i świnie.
Latem zawsze była kukurydza, do tego pomidory.
Wszystko stawało się częścią biszkoptów.
Moja babcia cioteczna robiła biszkopt mleczny z kukurydzą.
Gotowała bulion, potem mleko.
Pomyślałam, że zrobię taki sam, ale nieco po swojemu.
Fajnie, że Erika wspomniała o pomidorach w biszkopcie.
Od zawsze uwielbiałem pomidory i biszkopty.
Gdy do dżemu użyje się octu sherry,
ma zupełnie inną kwasowość.
Świetny ten biszkopt. Spróbuj.
Babcia ze strony matki robiła biszkopty.
Rodzina mojej mamy z Goldsboro
w Karolinie Północnej była zaangażowana w sprawy społeczne.
Uczyłam się nie tylko sztuki pieczenia, ale również o prawach obywatelskich.
Gdy miałam dziesięć lat, opowiedziała mi coś.
Jadła w restauracji
i nagle przysiedli się biali studenci.
Zestresowała się.
Nie wiedziała, czy ma wstać.
Przysunęli jej talerz i powiedzieli:
„Spróbujcie, są całkiem dobre”.
Nawet wiele lat później bardzo żywo o tym opowiadała.
Była wręcz wzruszona.
Nigdy nie siedziała razem z białymi.
A nagle się okazało, że chcą z nią zjeść.
Gdy pierwszy raz rozmawialiśmy o biszkoptach,
opowiedziała mi to.
To dla mnie bardzo ważne.
Ta historia jest ze mną, gdy sama robię biszkopt.
Gdy mówi się o prawach obywatelskich,
w kontekście mojej rodziny i ich historii,
bo wychowywałam się wśród starszych osób,
kiedyś wszystko było aktem oporu.
Pobudka rano
i zwykłe życie było aktem oporu.
To bardzo ważna historia
o twojej babci i…
Biszkoptach.
Tak.
Akceptacja swojego pochodzenia
od zawsze było
największą formą oporu.
Właśnie.
Dlatego soul food jest taki ważny.
Każdy kęs opowiada historię.
Pomówmy o wyzwaniach, z jakimi musieliście się zmierzyć,
otwierając restauracje.
Największe wyzwanie to posiadanie praw do lokalu, gdzie gotujesz.
Były przypadki deweloperów, którzy po prostu zagarniali budynek.
Przejedź się Auburn Avenue. Gentryfikacja jak na dłoni.
Poza Toddem i naszymi kucharzami
nie ma nas tam.
Ci deweloperzy, w większości biali,
po prostu zagarniają i dewastują nasze dzielnice.
Budują masę mieszkań, na które nikogo nie stać.
Uważano, że mamy wstydzić się naszej kuchni.
Że nie można tego podawać,
że nie mamy techniki,
że to tylko głupia mieszanka tego czy tamtego.
Stąd wszystkie stereotypy dotyczące smażonego kurczaka.
Że jest tłusty i tak dalej. Przejdź się po naszej dzielnicy.
Wszędzie sprzedają kurczaka.
- Ale nie my. - Racja.
Ktoś inny kopiuje nasze przepisy i na tym zarabia.
Gentryfikacja to wyjątkowa forma przemocy,
bo nie chodzi tylko o wypędzenie nas.
Nie chodzi o samo miejsce.
To też zniszczenie naszej kultury.
Dlatego chcę, by mieszkańcy Atlanty spróbowali
zachować te miejsca.
Jako zjednoczona społeczność mamy ogromną siłę.
Spójrzcie, ile możemy osiągnąć,
gdy wspólny cel jednoczy nas jak rodzinę.
Zbieramy pieniądze, budujemy domy kultury.
W czarnych dzielnicach jest tak wiele bibliotek,
aptek czy sklepów z książkami,
a wszystkie powstały dzięki zbiórkom.
Kiedyś wiedzieliśmy, że możemy liczyć tylko na siebie.
Myślę, że trzeba do tego wrócić.
Wszystko będzie biznesem rodzinnym.
O to tu chodzi.
- Jak to w Atlancie. - Tej wypowiedzi nie planowałam.
Popieram.
Jestem dumny z tego,
że pochodzę z Atlanty.
Zawsze czułem więź,
zwłaszcza z tą dzielnicą.
To moje pierwsze wspomnienia z dzieciństwa w Atlancie.
Mama studiowała na Clark.
Sami wiecie, o czym mówię.
Tak jest.
Wciąż mamy szansę
jako społeczność,
by zachować tę historię.
Coraz więcej ludzi wraca tutaj i poznaje na nowo naszą kuchnię.
Uderza ich, że to podstawa całej lokalnej kuchni.
Soul food ma prawdziwą moc.
A teraz spójrzcie na kuchnię krajową czy południową.
Tyle nam wmawiali, że nasza kuchnia jest marna,
a potem ją zaadaptowali, żeby zarobić.
Myśleliśmy, że nie można brać za nią pieniędzy,
a oni otwierali restauracje i brali 100 dolców za każde danie.
Koniec z tym. Mówimy głośno, że to nasza kuchnia.
Odzyskajmy ją.
Mogłaby być pastorką.
Proste, że tak. Ambona to mój żywioł.
Nadaje się.
Wystarczy robić biszkopt i kurczaka,
a potem porozmawiać.
Ekspansja i rozwój miast to zwykła codzienność.
Niestety gentryfikacja niszczy kulturę, która stworzyła te miasta.
Co możemy zrobić z przesiedleniami?
Jak z nimi walczyć?
Atlanta bardzo się zmieniła, odkąd byłem dzieckiem.
Szukam tego, co możemy jeszcze chronić.
Nie tracę nadziei.
Dopóki są kucharze tacy jak Todd i Erika,
piekarki jak Cheryl i MJ,
i nasze restauracje, jak choćby Paschal's,
Atlanta na zawsze pozostanie miastem,
gdzie kuchnia czarnych przełamuje granice.
Ruch praw obywatelskich to zwykli ludzie,
którzy zawalczyli o sprawiedliwość.
Dziś nowe pokolenie rolników,
aktywistów kulinarnych
i kucharzy przejmuje ten obowiązek.
Odzyskują nasze dziedzictwo kulinarne
i odradzają relacje z ziemią.
Ich czyny piszą kolejny rozdział czarnego wyzwolenia.
Napisy: Mikołaj Kopczak