Atlanta, Georgia.
Dito ako lumaki.
Dito ako unang nahilig sa pagkain.
Pagkain na may malalim na koneksiyon
sa Civil Rights Movement.
Pagkain ang nagpakilos at nagpondo sa kilusan.
Nakipagkita ako sa mga dating aktibistang estudyante
na nagplano at nagpatupad ng kilusan para sa karapatang sibil,
maiwaksi ang segregasyon sa mga restaurant,
at payagan ang mga Black American na kumain nang marangal.
PAANO BINAGO NG AFRICAN AMERICAN CUISINE ANG AMERICA
ANG PAG-AAKLAS
Umaalingawngaw pa rin sa lungsod ang adhikain ng Civil Rights Movement.
Umapaw rito ang mga pagkilos at gawaing pampulitika
sa bawat kalsada,
lalo na ang mga protesta ng mga Black na estudyante,
bitbit ang panibagong estilo ng aktibismo.
Noong mga unang linggo ng 1960,
sumabog ang mga pagkilos
na tinawag na "sit-in movement" sa buong South.
Nag-organisa ang mga college student sa Morehouse at Spelman
at iba pang kampus ng mga sit-in at binuwag
ang segregasyon ng Jim Crow
na nagbawal sa pagsisilbi sa African Americans
sa mga pampublikong lugar.
Makalipas ang ilang dekada, ang mga aktibistang 'yon,
sina Dr. Georgianne Thomas, Marilyn Pryce Hoytt,
at Charles Black ay muling nagsama-sama sa Paschal's,
ang restaurant na pag-aari ng isang Black na sumuporta sa kanila noong 1960s.
Lubos kong ikinararangal
na makasama kayo rito sa Paschal's.
Mahalaga sa akin na banggitin ang mga pangalan ninyo
at bigyan kayo ng pagkakataon
para parangalan 'yong mga wala rito.
At Mr. Black, taga-Morehouse ka.
Di ako tinanggap sa Spelman dahil sa kasarian ko.
Kaya sa Morehouse ako pumasok.
Sige, ikuwento n'yo kung paano kayo nagkakilala.
'Yong Atlanta University Center
ang pinakasentro ng mataas na edukasyon sa bansa
para sa mga Black noong panahong 'yon.
At sa unang pagkakataon,
nagsama-sama ang mga estudyante para magkaroon ng pagbabago
at 'yong pagtutulungan naming lahat
ay humantong sa mabisang boycott at welga sa buong bayan ng Atlanta.
Unang bahagi ng 1960s 'yon.
Panahon 'yon ng mobilisasyon.
Si Dr. Karcheik, na mahusay na iskolar
at historian ng lahat ng bagay na Black Atlanta at karapatang sibil,
pwede kang magbigay ng konteksto?
Pag tiningnan mo
ang kasaysayan at paghahangad ng African Americans ng kalayaan,
parte sila ng mahabang salaysay ng karapatang sibil,
na mula pa noong Reconstruction.
Habang nag-oorganisa kayo sa Atlanta University Center,
may sinisindihan 'yong apoy,
tapos gusto nang wakasan ng henerasyon n'yo ang Jim Crow.
-Oo. -Oo.
Ipinanganak na galit ang henerasyon ko.
'Yong henerasyon ng mga magulang ko, tinawag ni Tom Brokaw
na "The Greatest Generation."
Sila 'yong na-conscript sa militar para pumunta sa ibang bansa
at lumaban para sa demokrasya,
para lang bumalik at tawaging "niggers."
At abusuhin at insultuhin habang nakauniporme,
'yong iba nga ay pinaslang pa habang nakauniporme.
Alam naming mali 'yon,
kaya naghanda kami para kumilos.
Naging radikal.
-Ipinanganak na radikal, alam mo 'yon. -Tama.
Isinugal ng mga teenager na aktibistang 'to ang sarili nila
at kumilos upang ipa-desegregate ang mga restaurant at iba pang lugar,
na humantong sa hindi kilala,
ngunit napakaepektibong operasyong karapatang sibil.
Sixteen, 17, 18 lang kami no'n.
Kaka-19 ko lang.
Kinausap kami no'ng mga leader, at sabi,
"Kailangang lumaban. Kailangang magmartsa."
Nauna ako dahil hindi ako makakain ng hotdog.
Ano? Kailangang dumaan sa likod para kumain ng hot dog?
Taga-Gary, Indiana ako.
Wala akong alam kung paano ang pag-aaral sa South.
Kaya noong ika-10 ng Oktubre, sumunod kami sa kanila.
Nag-walk out kami sa Spelman College,
nagsalubungan kami ng taga-Morehouse
at taga-Atlanta University.
Mahirap 'yon,
kasi sinabi ng nanay ko, "Wag na wag kang sasama."
Galit na galit siya. Sabi niya,
"Pinapunta kita sa Spelman para mag-aral,
tapos kung anu-anong ginagawa mo?"
Pero di ko mapigilan.
Noong ika-19 ng Oktubre, sa Rich's department store kami,
at may dahilan 'yon. Pag bumagsak ang Rich's,
babagsak din 'yong iba
dahil paborito ng lahat 'yong Rich's.
Lumaki kami sa Rich's. Nandoon ang Magnolia Tea Room.
Restaurant lang 'yon, pero sa amin…
-Puting mantel. -…ang ganda no'n.
-Puting mantel, china, silverware. -Oo, silver. Oo nga.
Pero hindi kami nakapunta do'n. Sa basement kami,
kung saan may maliit na snack bar.
Hindi 'yon restaurant para sa may kulay.
Kaya mas naging personal 'yon sa amin.
Kaya handa ako no'n.
Tapos 'yong mga organizer,
ipinaliwanag nila kung tungkol saan ang sit-in.
Sabi nila,
"'Yong handang makulong nang anim na buwan,
dito kayo sa kanan."
Kaming tatlo ng roommates ko,
sumama agad kami. Hindi na namin pinag-isipan.
Noong umaga ng ika-19,
sabi ng mga leader, "Bumalik kayo sa dorm,
mag-impake kayo, ihanda ang mga libro."
"Dadalhin namin 'yon sa kulungan."
Anong oras nagsimula? Di ko na maalala.
Umaga 'yon. Nagtipon tayo sa harap
ng Trevor Arnett Library sa AU Center.
Naghawak-kamay tapos nagdasal.
-Oo. -Kumanta rin.
Isa sa kinanta natin ay,
"Walang makakapigil sa akin."
Palaban 'yon.
-Palaban tayo no'n. -Oo.
At "I woke up this morning with my mind,"
noong una, "stayed on Jesus," di ba?
Pero 'yong sumunod,
"I woke up this morning with my mind stayed on freedom."
Alam kong kasama natin ang Diyos
at lahat ng nasa likuran ko,
'yong mga magulang ko, lolo't lola at ninuno ko,
ay kasama ko noong araw na 'yon.
'Yong mga karanasan ninyo,
hindi ito kasaysayang mauunawaan
sa pagbabasa ng libro.
Ramdam ko ang presensiya at makasaysayang halaga
ngayong kasama ko kayo dito. Gusto kong malaman
ang tungkol sa mismong pangyayari,
'yong nangyari sa inyo,
'yong naaalala n'yo, at 'yong gusto n'yong kalimutan.
Tanda ko noong ika-19 ng Oktubre,
naglakad kami sa burol papunta sa Rich's
tapos inaabangan kami ng Klan.
Sabi ko, "Diyos ko, paano na ako?"
Seventeen lang ako!
Nakaputing robe sila.
Dinuraan nila kami.
Dinuraan kami, tapos tinawag na "nigger."
Tapos ako, isang batang may bitbit na plakard,
naisip ko, "Papatayin ako ni Mama, pero itutuloy ko 'to."
Tapos may lalaking biglang lumapit.
Pinaso ako ng sigarilyo sa braso.
-Dito. -Diyos ko po.
Pinaso ako.
Nakatayo ako na parang, "Papatayin talaga ako ni Mama."
Akala mong mararamdaman ko.
Ang naisip ko, "Paano ko sasabihin kay Mama?"
-Hinawakan ka ba? -Na pinaso niya ako ng sigarilyo?
Paano ko sasabihin 'yong nangyari?
Pero naisip ko, "Itutuloy ko na 'to. Wala akong pakialam."
At noong nakita ko 'yong Klan, noong pinaso ako,
may epekto 'yon sa akin. Pero di ako nagpapigil.
Habang nagmamartsa ang mga estudyante
at nagtitipon sa mga pampublikong lugar,
ikinanlong sila ng mga relihiyosong grupo at simbahan.
Gaya ng mga mosque kung saan binubusog ng mga Black muslim at Nation of Islam
ang komunidad nila sa pamamagitan ng pagtatanim, pagbebenta,
at paggagawa ng pagkain.
-Magyapak tayo. -Sige.
Si Zaheer Ali ay isang historian
na nakapokus sa Islam sa America
at kasaysayan ng mga African American.
Sa madaling salita, siya ang dapat kausapin
para maunawaan pa ang papel ng mga Black Muslim
sa Civil Rights Movement.
-Sige, Brod Zaheer. -Oo.
Dito sa Atlanta, madalas na nauunawaan
ang Black liberation
sa pamamagitan ng Kristiyanismo.
Ang iniisip ko, sa pangkalahatan,
'yon ba ang nangingibabaw na salaysay?
Pag iniisip ng mga tao ang Black liberation at Black movement
at Black religiosity sa America,
'yon ay sa mga mata ng Kristiyano
dahil sa kapangyarihan ng Black church.
Pero kung titingnan natin ang papel ng mga Muslim
sa Civil Rights Movement
bilang parte ng pakikibaka ng mga Black,
pinag-uusapan natin ang Nation of Islam,
na nanindigan sa pagiging Black
sa lahat ng paraan at pinuna ang white supremacy.
Palayain ang mga Black. Bawat lalaki, babae, at bata.
Noong kalagitnaan ng 1970s, umunlad ang komunidad na iyon
tungo sa mas klasikal, tradisyonal na pagpapahayag ng Sunni Islam.
At bahagi ng kilusang 'yon ang Masjid kung nasaan tayo ngayon.
Ang komunidad ng Black Muslim ay masiglang bahagi ng kultura ng Atlanta,
at isa ang mosque na ito sa maraming lugar
kung saan makakahanap ka ng authentic bean pie.
Isang matamis na custard pie
na gawa sa navy beans, asukal, at pampalasa
sa kumbinasyong isinesekreto pa rin
ng maraming pamilyang Muslim.
Pwede mong ikuwento ang pinagmulan at kahalagahang pangkultura ng bean pie?
'Yong bean pie
ay likha ng Nation of Islam.
Sa pagnanais na makapagsarili,
sinisikap ng Nation na tustusan ang mga pangangailangan.
Hinihikayat ang Black community na bumili ng pagkain sa supermarket chain nila,
ng mga produktong Muslim na galing sa mga sakahang Muslim,
tulad ng karne ng baka, tinapay, at sikat na Muslim bean pie.
Ang bean pie ay simbolo
ng awtonomiya at soberanya, at malayang pagkakakilanlan
at paghahanap ng isang bagay na malaya
sa legasiya ng pang-aalipin.
Kamag-anak ng sweet potato pie ang bean pie.
-Okay. -Di ba?
Di parehong-pareho ang lasa,
pero may magkakaparehong spices at lasa.
At ang sweet potato pie
ay itinuring na legasiya ng pagkain ng alipin.
Para layuan 'yon
habang nag-aasam ng malasang dessert,
nagkaro'n ng bean pie.
Sinikap talagang
panatilihin sa loob ng komunidad ang recipe.
Oo, mahahanap lang ang pie na ito pag pumunta ka sa komunidad.
Dapat may kilala kang Muslim
para makuha ang lasa ng orihinal na recipe.
Oo. Mas pinag-uusapan na
ang cultural appropriation sa pagkain,
pero inunahan na 'yon
ng bean pie sa pagsasabing, "Dito lang ito."
Sabi no'ng isang elder na nakausap ko,
"Ito ang himala natin."
Di ba? Isa ito sa mga biyaya sa atin, na hindi basta-bastang
maaagaw at…
May mga nagtangka nang
i-colonize ang bean pie,
pero iba talaga
'yong lasa. Iba 'yong texture, at higit sa lahat, wala silang komunidad.
-Salam alaykum. -Alaykum salam.
Handa na kaming tikman ang pies mo.
Excited na ako.
-MJ. -Oo, MJ.
Si Malikah Jordan, na lumaki sa Brooklyn bakery ng pamilya niya,
ay sikat na ngayon sa komunidad na ito dahil sa authentic bean pie niya.
Sige.
-Kita mo, marami na akong nakain. -Oo nga.
Oo.
Tanda ko, inuuwian ako ng papa ko ng bean pies.
Nagtatrabaho siya noon sa isang pamilyang
may mga seafood restaurant dito sa Atlanta.
-Oo. -Sa Yasin's.
-Yasin's! -Nanlaki ang mga mata mo.
Masaya ako dahil sa bahay namin,
kahit lumaki kami sa simbahang Kristiyano,
lumaki rin akong may bean pies sa mesa
dahil alam ni Papa ang masarap.
Tama.
-Dahil sa mga kasama niya sa Yasin's. -Wow.
Naliwanagan ako
kung paanong magkakaugnay pala
ang pagkakakilanlan at mga pagkaing Black American
at Black Muslim noon pa man.
Oo, parang food ministry.
Siguro 'yong Muslim
ay hindi kakain sa mesang
may karneng baboy, o isaw ng baboy,
pero posibleng may bean pie sa mesang 'yon.
Tama.
Kaya nakikiisa ang mga Black Muslim sa pagkain, kundi man sa personal.
Oo nga.
Oo. Masaya ako pag nasasarapan ang mga customer ko.
Kaya nga alam kong totoo ka,
dahil masaya ka pag kinakain ng iba ang pagkain mo.
-Oo. -Halatang may malasakit ka.
May malasakit 'yan. Sana malasahan mo.
Nalalasahan at nakikita ko. Salamat.
Ayos.
Saan galing ang recipe mo?
Tatlong henerasyon 'to.
Galing pa sa lola ko.
May dalawang bakery sila ng lolo ko sa Brooklyn, New York noon.
Lagi akong nasa tabi niya habang gumagawa siya ng bean pie mix.
Alam mo ba kung saan nakuha ng lola mo ang recipe na minana mo?
Dumaan sa Nation of Islam 'yong bean pie.
-May pamantayan. -Totoo.
Dapat legit.
Dito nga sa mosque, tinikman nila 'yong pie, tapos sinabing,
"Sige, pwede ka rito. Pwede kang magtinda sa komunidad."
Kinailangan mong paaprubahan 'yong pie bago ka makapagtinda?
Oo. Malaking bagay 'yon sa akin,
kasi naipakilala ako sa komunidad…
-Oo nga. -…bilang bean pie sister.
Ang mga negosyo at restaurant ng Black
ay nanindigan para protektahan at alagaan
ang mga nasa unahan ng kilusan.
Ang mga restaurant tulad ng Busy Bee,
Frazier's Cafe Society, at Paschal's,
na pag-aari ng at ipinangalan sa magkapatid na James at Robert Paschal,
ay nakiisa sa mga estudyanteng aktibista na lumaban para wakasan ang Jim Crow.
Bata pa lang, nagtatrabaho na sa Paschal's ang 82-anyos
na si Eby Slack.
Dati siyang waiter na nagsilbi sa mga aktibistang lumalaya sa kulungan.
Mr. Slack, balita namin, isa kang alamat.
Ikuwento mo ang lugar na 'to at ang sarili mo.
Lumaki ako sa pabahay,
tapos lagi akong gumagawa ng kalokohan.
'Yong nanay at tatay ko,
ipinakilala nila ako sa magkakapatid na Paschal,
na binigyan naman ako ng paisa-isang trabaho.
Habang tumatagal, napalapit na ako sa pamilya.
Isang araw, sabi ni Martin Luther King Jr.,
"Kailangan ko ng tulong ninyo ng kapatid mo."
Sabi ni Mr. Paschal, "Saan?"
Sabi niya, "Kailangan ng tagpuan."
Sabi ni Mr. Paschal, "May hotel suite kami sa itaas."
"Gamitin n'yo hangga't gusto n'yo."
"May hihilingin lang ako."
Sabi ni Dr. King, "Ano?" "Kumain kayo ng fried chicken ko."
Oo.
Nakatanim na 'yong pagkain sa kuwento
dahil pagkain talaga ang nagbigay sa atin
ng panustos at pisikal na espasyo
para makapagtipon at makapagbuo ng plano.
Maraming beses na tinipon ni Dr. King ang mga kasama niya rito.
Marami sa mga desisyon
ay dito ginawa sa Paschal's.
DAPAT MAY HUSTISYA
Sa buong bansa, binusog ang Civil Rights Movement
ng mga chef at panadero na nakiisa,
hindi lang ng pagkain kundi ng pondo,
tulad ng chef na naging aktibista na si Georgia Gilmore.
Palagi kong tinatanong sa Diyos kung mangyayari pa bang
papasok lang ako,
at di na dadaan sa likuran,
o tatayo para ibigay ang upuan ko sa iba.
Pinasasalamatan ko ang Diyos dahil alam kong tutuparin niya 'yon.
Tinupad niya nga.
Sa tingin ko, isa si Georgia Gilmore
sa mga nakatagong kayamanan
na malaki ang iniambag sa Civil Rights movement.
Para sa James Beard semi-finalist baker na si Cheryl Day,
karangalang ituloy ang legasiya ng aktibismo
ng mga Black Southern baker na ito.
Noong 1955, matapos maaresto si Rosa Parks dahil hindi ibinigay
ang upuan niya sa lalaking puti,
nagpasya ang civil rights leaders sa Montgomery, Alabama
na igiit ang integrasyon ng bus system
sa pamamagitan ng boycott
na tatagal nang 381 araw.
Pero kung di sila makakasakay ng bus, paano papasok ang mga Black?
Ang sagot ay grupo ng mga sasakyan ng mga volunteer.
Pero paano mo babayaran 'yon?
May solusyon si Georgia Gilmore.
Gumawa siya ng sekretong underground kitchen
na tinawag niyang "Club from Nowhere"
dahil itong network ng mga panadero at cook
na nagluluto para pondohan ang boycott
ay kailangang ilihim.
Pag tinanong siya, "Saan galing ang mga pagkaing ito?"
Ang sagot niya lang, "From nowhere."
Napagtanto niya na ang kapangyarihan niya
ay gumawa at magbenta ng cake at pie.
Mapapakain at mapapasigla niya ang Civil Rights Movement.
Pwede mo bang idetalye kung paano niya ginawa 'yon?
Gumawa siya
ng paraan para makapasok ang mga tao sa trabaho.
Gumawa siya ng sistema.
Para mabayaran 'yong gas, insurance, lahat.
Ginusto niyang matiyak na makakapagtrabaho pa rin kami
para kumita nang di sumasakay sa bus.
Tama. Alam nating ginamit ni Georgia Gilmore
ang pastry
para pondohan ang kilusan,
pero saan nabibili
ng mga tao 'yong pie at cake?
Sa lahat ng ligtas na lugar.
Sa mga salon, barberya.
Alam mo kung saan… Sa simbahan. Saanman tayo nagtipon.
Ang mga ligtas na lugar na iyon
ay 'yong mga negosyong
pag-aari ng Black American.
Isipin mo. Nagpapagupit ka ng buhok.
Ilang beses kang nabentahan ng kung ano sa barberya?
Hindi na mabilang.
May barberya nga sa tapat ng bakery.
At noong una kaming lumipat sa lugar na 'yon,
gusto kong ipaalam sa kanila na nandito ako
para ipagmalaki ng lugar na ito.
Kaya nagdala ako ng mga biscuit, pie, cake.
Tapos noong pinayagan na ako ng barberya,
lumakas na 'yong negosyo ko.
-Lumakas na. -Oo.
Kabilang si Cheryl Day sa maraming Black women
na nagpasikat sa Southern baking.
Itinutuloy niya ang tradisyon,
teknik, at kuwento ng mga di-kilalang bayani
hanggang ngayon.
Ang kuwento ko ay mula pa sa lola ko sa tuhod na dating alipin,
si Hannah Queen Grubbs,
na noon ay pastry cook.
Gumawa siya ng maliliit na cake
na may kulay pastel na icing.
Nasa lahi mo na ang pagbe-bake.
Oo. Ganyan din ang iniisip ko.
At bahagi ka talaga
ng tradisyon ni Georgia Gilmore,
na nagbebenta sa mga negosyong Black.
Nakikita mo ba ang trabaho mo bilang parte ng legasiyang ito ngayon?
Oo.
Kasama ako sa bagong henerasyon ng mga panadero
na nagpupugay kay Georgia Gilmore. At pag may kilusan,
nakikiisa tayo, at nagluluto para makalikom ng pera
para sa bagay na mahalaga sa atin.
Slab pie 'to.
Kapag naglilikom ng pera para sa pagbabago,
at pinapakain ang Civil Rights Movement,
ginagawa ito sa malaking half-sheet pan
para marami kang maibenta.
Ito ay sariwang Georgia local peaches at lemon verbena.
Naku, masarap 'to.
Masarap, di ba?
Georgia peaches.
Sobrang sarap.
Tagumpay.
Hindi mabubuhay ang mga frontliner ng kilusan kung walang manggagawa,
kusinero, kasambahay, beautician, at barbero noon,
na gumampan ng papel.
Kita mo 'yong mga tuta? Wala na sila.
Hindi pa lang naililibing. Pero patay na.
-Patay na, okay? -Wala na nga.
Sa suportahan ng mga Black,
napapanatili ang pera natin sa komunidad
para mapondohan ang ating kilusan.
Sinuportahan din ng palitan na ito ang mga nasa unahan
tulad nina Charles Black, Dr. Georgianne Thomas,
at Marilyn Pryce Hoytt na lumalaban sa kalsada
noong nagmartsa sila noong Oktubre 19, 1960
patungong sa Rich's department store.
Iba't ibang henerasyon ang kabilang sa Civil Rights Movement,
at 'yong pagkakaisa ng mga Black,
anuman ang estado sa lipunan, saanman sila nakatira,
iisa ang naranasan nilang panunupil.
Nag-ambag ang lahat sa iba't ibang paraan.
Si Norris Herndon, na presidente ng Atlanta Life Insurance Company,
ang pinakamayamang Black man sa Estados Unidos noon,
at nagbigay siya ng daan-daang libong dolyar sa kilusan
para mapiyansahan ang mga estudyante.
Inaalam na sa umpisa pa lang, bago pa lumabas
para mag-piket o kung ano,
kung handa kang maaresto.
Binigyan ka ng pagkakataong umalis.
Kaya alam ng lahat 'yon bago sumama.
Kaya nag-oorganisa ka batay sa kahandaan ng lahat.
Gano'n kaseryoso ang pagpaplano namin,
gano'n kasinsin at kabusisi,
dahil mahalaga na maunawaan ng mga tao
'yong kakaharapin nilang panganib.
Pagsapit ng ika-19 ng Oktubre,
tuluy-tuloy ang kilusan noon,
'yong mga sit-in na mula pa noong nakaraang Marso,
tapos medyo humuhupa na 'yon.
Kinumbinsi ni Lonnie King, ang founding chairman ng kilusan,
si Martin King Jr. na magpaaresto sa Rich's department store
sa Magnolia Tea Room. Pumayag si Dr. King
basta't may magagandang babae na kasama niyang magpapaaresto.
Wag mo nang sabihin 'yan.
Kaya kasama do'n si Marilyn Pryce.
Isa siya sa magagandang babae na nakita ni Lonnie
na magpapaaresto kasama si Martin King.
At si Blondean.
Si Blondean 'yong isa.
May picture sina Blondean at Martin sa patrol ng pulis.
Pumasok kami sa Rich's.
Sumakay kami sa elevator at umakyat sa sixth floor
para maupo sa Magnolia Tea Room.
Sabi ng manager, "Ano'ng kailangan n'yo?"
Sabi namin, "Gusto lang naming umupo at kumain."
Sabi ng manager, "Tatawag ako ng pulis."
Kaya pinalabas kami ng roommate ko
kasama sina Reverend King at Lonnie King at isang pulis
na naghatid sa amin mula sa pinto
ng Rich's department store papunta sa patrol.
Okay.
Nagpunta muna 'ata kami sa city jail.
Kinunan kami ng mugshot, fingerprints,
tapos dinala kami sa Fulton County Jail,
tapos pinayagan kaming tumawag.
Tinawagan ko 'yong tatay ko, sabi ko,
"Pa, hulaan mo? Nasa kulungan ako."
Sabi niya, "Sige, ipapasa ko na sa mama mo."
Doon ako kinabahan.
Mabuti na lang, noong ika-20 ng Oktubre, kinabukasan ng sit-in,
pagbukas nila ng diyaryo, nandoon si Marilyn Pryce
sa front page.
Ah, oo.
Kaya ipinagmalaki ng nanay ko
na nasa diyaryo ang anak niya.
Oo.
At kung titingnan mo ang litratong 'yon,
makikita mo sa mga mata ko na walang takot.
May determinasyon.
Para akong ipinanganak para sa araw at sandaling 'yon.
-Oo. Oktubre 19, 1960. -At 'yon ang diwang isinabuhay namin.
Noong inaresto si King,
matapos siyang makulong nang siyam na araw o higit pa,
kinumbinsi ni Bobby Kennedy si John F. Kennedy
na payagan si Bobby Kennedy na tumawag sa hukom,
na nagresulta sa pagpapalaya kay Martin.
Tapos inilathala ng kampanya ni Kennedy
'yong "Blue Bomb,"
isang pulyetong naglahad ng buong sitwasyon,
na ipinamahagi sa mga lungsod na may malalaking populasyon ng Black.
Bilang resulta no'n,
maraming Black na bumoto sa Republican
ang lumipat sa Democrat. Sa unang pagkakataon.
Kaya naihalal si Kennedy nang wala pang isang boto kada presinto
ang lamang kay Nixon, na nangunguna pa sana.
Ipinasok siya ng mga Negro. 'Yan ang nasa headlines.
Nakatulong ang Oktubre 19 sa Atlanta para maihalal si John F. Kennedy.
Oo naman.
Habang sinasabi mo 'to, naisip ko,
"Napakabata n'yo pa noon pero makapangyarihan na kayo."
'Yong pag-oorganisa ba ang pinagmulan ng kapangyarihan?
Alam mo, isa sa mga katangian ng kilusan namin noon
na ipinagmamalaki ko, ay walang pag-iimbot ang kilusang 'yon.
Handa ang mga tao na sumuporta,
kaya nagtagumpay kami.
At napakaespesyal ng Paschal's restaurant
dahil sa tuwing makukulong kami,
lalaya kami nang gabing-gabi,
bubuksan ni Paschal ang restaurant
at maghahanda ng manok at potato salad
at tsaa para sa amin, pag nakalaya na kami.
Gusto kong hiramin ang mga salita ng dakilang si Ella Baker
noong sinabi niyang ang kilusang ito ay higit pa sa isang hamburger.
Tungkol ito sa ating mga karapatang sibil at pantao.
At ngayon, ang kilusang ito
ay tungkol pa rin sa karapatang sibil at pantao.
At gusto kitang pasalamatan
sa ilang dekada ng pagbibigay ng espasyo
para makapagpulong ang mga tao
sa restaurant kung saan pwedeng magdiwang ang mga tao.
Higit sa lahat, pwedeng kumain nang may dignidad.
Lumaki ako dito sa Atlanta,
minana ko ang lahat ng legasiya ninyo,
at iniisip ko kung maisasabuhay pa ba namin
ang mga legasiyang pinamana ninyo.
Pero masasabi ko sa inyo, para sa akin,
aalis ako rito bilang bagong tao,
na mas determinadong tahakin ang landas at legasiya
ng Black liberation kaysa dati.
Marami na akong nakausap na kabataan,
at maganda ang pakiramdam ko
sa mga susunod na henerasyon,
dahil dumarami na ang nagsisindi ng sulo.
Oo.
Sa tingin ko, mahalagang ibahagi mo ito
para malaman ng isang 16 o 17 o 15-anyos
na ayos lang na iba ang tahaking landas.
Yumuko tayo.
Panginoon, lumalapit kami sa Inyo ngayon
matapos ibahagi ang kuwento
ng kasaysayan na pinagpala kaming gawin sa Inyong ngalan
noong 1950s at 1960s,
para makinabang ang mga henerasyon ngayon at sa hinaharap.
Panginoon, hinihiling namin na patuloy Mo kaming
pagpalain sa paglalakbay namin sa buhay.
Sa ngalan ni Jesus, amen.
Amen.
-Amen. -Amen.
Titikman ko 'tong isda.
Oo.
-Nasa'n ang hot sauce? -Oo.
Dahil sa pagsisikap ng mga estudyanteng ito
at ng iba pa sa bansa, ang panawagang integrasyon ng mga restaurant
ay umabot sa pinakamataas na tanggapan ng United States.
Kaya hinihiling ko sa Kongreso na gumawa ng batas
na magbibigay sa lahat ng Amerikano ng karapatang pagsilbihan sa publiko.
Mga hotel, restaurant, sinehan,
tindahan, at lahat ng establisyimento.
Ang sinuong nilang panganib noong kabataan nila
ay nagbunga sa paraang tinatamasa pa rin natin ngayon.
Ipinasa ang Civil Rights Act of 1964,
na nagbigay sa Black Americans ng karapatang kumain
sa anumang restaurant sa buong bansa.
At buhay pa rin ang legasiya ng kanilang aktibismo
sa mga batang negosyante,
tulad ng award-winning chef at cookbook author na si Todd Richards
at kilalang manunulat ng pagkain
at chef na si Erika Council,
na lumaban din para panatilihing nakikita
sa makasaysayang Black neighborhood
ang restaurant nila.
Lumaki ako sa Atlanta, at naaalala kita
bilang isa sa pinakauna at pinakakilalang Black chef
dito sa lungsod,
kaya napakahalaga ng boses mo,
kaya gusto ko sanang
palalimin ang pilosopiya mo,
kung paano ito nabuo sa paglipas ng mga taon.
Noong tumanggap ako ng awards, may iba't ibang lahi sa stage,
pero walang kumakatawan sa atin.
Kinailangan ko pang pag-isipan nang mabuti para makita
na mahusay ako sa pagluluto para sa iba,
pero ano'ng ginagawa ko para sa komunidad ko?
Lalo na sa lungsod tulad ng Atlanta,
nasa Old Fourth Ward kami,
ang sentro kung saan isinilang ang karapatang sibil,
paano ko inihahain ang pagkain ng iba
at umani ng awards, nang hindi ikinukuwento ang pamilya ko?
Paano ba natin ginagawang mabuti at buo ang ating komunidad?
Sa pagkukuwento gamit ang plato.
Gusto ko 'yan.
Ang ganda ng mga kulay.
Excited akong makasama kayo rito,
at gusto ko kayong hainan ng soul food.
Maraming putahe 'yong lola ko.
Laging sa Linggo ang manok,
pero hindi palaging prito.
Iniihaw niya, bine-bake, sinasabawan.
Naisip kong gayahin 'yong inihaw niya.
Binabad 'yong manok sa blueberry sweet tea.
Ginamit ko 'yong tirang tea, nilagyan ng asin.
Binababad namin nang magdamag, tapos iniihaw.
Galing sa caramelized na balat 'yong kulay niya,
dahil sa asukal sa sweet tea
na nagbibigay ng linamnam.
Kaya parang malalasahan mo 'yong blueberry sa dulo.
Para sa akin, lasang umami talaga.
Malinamnam.
Sobra.
Para siyang lolo-sa-tuhod kung magluto ng manok.
Oo nga.
-Sobrang sarap ng manok na 'to. -Oo nga.
Kukuha ako ng biscuit ni Erika para ipalaman 'to.
Ito ang corn biscuits namin.
-Salamat. -May niyadyad na sariwang mais.
Gusto ko 'yong lambot niya.
Gusto ko rin 'yong mais
na makikita sa loob.
-Gulay ang soul food. -Oo.
Lagi kaming may gulay noon. Sa North Carolina, gulay at baboy.
Palaging may mais pag tag-init. Kamatis.
Lahat 'yon ay inilagay sa biscuit.
Gumagawa 'yong Lola Mabel ko ng corn milk biscuits noon.
Pakukuluan niya 'yong pampalasa, tapos 'yong gatas.
Kaya sabi ko, "Gagayahin ko 'yon," pero iibahin ko nang kaunti.
Nakakatuwang nabanggit ni Erika 'yong kamatis sa biscuits.
Paborito ko kasi talaga ang kamatis at biscuit,
at madalas na gumagamit ng sherry vinegar sa jam,
para may kaunting asim din.
Wow, ang sarap ng biscuit. Tikman mo.
Uy, 'yong lola ko sa mother side, gumagawa ng biscuits.
'Yong mother side ko,
na taga-Goldsboro, North Carolina, aktibo sila sa komunidad at kilusan.
Kaya hindi lang biscuit ang matututunan mo,
kundi pati karapatang sibil.
Sampung taon ako noong narinig ko 'tong kuwentong 'to.
Minsan, kumain siya sa restaurant,
tapos may grupo ng mga puting estudyante
na naupo sa mesa nila. Kinabahan daw siya.
Di niya alam kung tatayo ba siya.
Tapos inilagay nila 'yong plato nila at sinabing,
"Gusto n'yo? Masarap 'to."
Kahit ilang taon na ang lumipas, kinukuwento niya 'yon.
Sabi ko, "Wow, Lola, talagang…" Mangiyak-ngiyak siya.
Dahil noon lang siya nakaranas na kumain kasama ng mga puti.
Nakaupo sila sa mesa niya, tapos gusto siyang makasalo.
Kaya noong unang pinag-usapan namin ang biscuits,
ikinuwento niya 'yon.
Napakalalim noon para sa akin,
kahit tuwing gumagawa ako ngayon. Tumatak talaga sa 'kin.
Kaya pag pinag-uusapan ang karapatang sibil,
kung nag-uusap kayo ng pamilya n'yo,
pinalaki ako ng matatanda, kaya lagi akong nakakarinig ng kuwento,
pero noon, lahat ay isang anyo ng paglaban.
Kahit 'yong paggising sa umaga at pag-iral ay paglaban.
Napakalalim ng kuwentong 'yon
tungkol sa lola mo at…
Sa biscuits.
Oo.
Ang ganap na pagtanggap sa pagiging Black
ang pinakamalaking anyo ng paglaban.
Totoo.
Kaya napakahalaga ng soul food.
dahil bawat kagat ay may kuwento.
Pag-usapan natin ang ilan sa mga hamon na hinarap n'yo
para maitayo ang mga negosyo n'yo.
Ang pinakamalaking hamon ay ang pagmamay-ari ng espasyo
kung saan kami nagluluto. Nakita naming
nang-aagaw ng building ang mga developer.
Pag nasa Auburn Avenue ka, kitang-kita mo ang gentrification.
Kasi kami, bukod kay Todd at sa mga black chef,
di kami pinahahalagahan.
Itong mga developer, na kadalasan ay puti,
kaya nilang pumasok at wasakin na lang 'yong komunidad
at magtayo ng mga gusaling hindi kayang bayaran ng tao.
Ipinahiya nila ang sarili nating pagkain.
Hindi raw magandang kainin.
Di maayos ang paraan ng pagluluto.
Na puro tayo isang kurot ng kung ano.
Alam mo na, 'yong mga paninira sa pritong manok.
Na mamantika, ganito, ganyan. Tapos pupunta ka sa komunidad natin,
may nagtitinda ng pritong manok sa bawat kanto.
-Pero hindi natin pag-aari. -Tama.
Ginagaya at pinagkakakitaan ng iba 'yong pagkain natin.
Ang gentrification ay kakaibang uri ng karahasan
dahil hindi lang tayo nito pinapaalis,
dahil hindi na tayo tagarito,
kundi binubura din nito ang kultura natin,
at 'yon talaga 'yong gusto kong
ipaglaban at ipreserba
ng mamamayan ng Atlanta.
Tayo, bilang komunidad, sa kabuuan,
ay makapangyarihan.
Tinitingnan ko 'yong nagawa natin
noong nagsama-sama tayo at sinabi nating, "Pamilya 'to."
Nakalikom tayo ng pera. Nakapagtayo ng community center.
Tingnan mo 'yong mga komunidad ng Black at kung gaano karaming library,
pharmacy, bookstore
ang naitayo sa sariling sikap ng komunidad.
Dahil alam nating, "Tayo lang ang magtutulungan."
Kailangan nating balikan 'yon, sa totoo lang…
Aba, pinag-uusapan n'yo… Usapang-pamilya 'to.
-Ang sinasabi ko… -Usapang-pamilya 'to.
-Pero Atlanta 'to. -Hindi galing sa script 'yon.
Sang-ayon ako. Ipinagmamalaki kong
lumaki ako sa Atlanta.
Dahil nagmula ako sa Atlanta, malapit talaga ang loob ko
sa lugar na ito.
Ang pinakaunang alaala ko noong bata pa ako sa Atlanta,
nag-aaral ang nanay ko sa Clark.
Tungkol ito sa, alam n'yo na.
-Oo. -Oo.
May pagkakataon pa tayo
sa komunidad na ito
na maipreserba ang kasaysayang 'to.
Bumabalik na 'yong mga tao dito,
napapansin na ang mga putahe natin, at sinasabing, "Ito ang pundasyon
ng lahat ng makakain mo rito."
Napakalaki ng kapangyarihang nasa soul food,
'yong lutong-probinsya, Southern food, anuman ang tawag mo,
na hindi n'yo lang pinulaan,
kundi ginaya at pinagkakitaan n'yo rin,
at pinaniwala n'yo kaming hindi namin pwedeng ibenta,
habang nagtatayo kayo ng mga restaurant
tapos naniningil ng $100 para sa parehong pagkain.
Pero nagising na tayo sa katotohanan. Sabi natin, "Atin 'to."
Bawiin natin 'to.
Pwedeng magtayo ng simbahan 'to.
Oo, pwede. Pahingi ng pulpito.
Totoo nga.
-Kaya nga. -Pwede tayong gumawa ng biscuits at manok
tapos 'yon ang pag-uusapan.
Habang karaniwan sa maraming lungsod ang pagpapalawak at pag-unlad,
binubura ng gentrification ang mismong kulturang bumuo sa kanila.
Ano'ng sagot natin sa pagpapaalis?
Paano natin 'yon lalabanan?
Malaki na ang ipinagbago ng Atlanta mula noong bata ako.
Kaya hinahanap ko kung ano ang pwede pa nating kapitan.
Pero di ako mawawalan ng pag-asa.
Hangga't may mga chef na tulad nina Todd at Erika,
mga panadero tulad nina Cheryl at MJ,
at mga negosyong pag-aari ng Black tulad ng Paschal's,
palaging nakaangkla ang Atlanta sa kasaysayan
ng pagkaing Black na hindi nagpapapigil.
Habang lumalaban ang mga karaniwang tao sa Civil Rights Movement
sa iba't ibang paraan,
may bagong henerasyon ngayon ng mga unang magsasaka,
aktibista sa pagluluto,
at ang mga chef, na nagtutuloy ng adhikaing 'yon
sa pamamagitan ng pagbawi sa mga putahe ng ating kultura
at pagbabalik sa lugar
upang maisulat ang susunod na kabanata ng Black Liberation.
Tagapagsalin ng Subtitle: Ivee Jade Tanedo