Ilang buwan matapos bitayin si Arcadio,
nabihag si Koronel Aureliano Buendía
bago pa niya marating ang kanlurang hangganan.
Sa 21 kalalakihang sumama sa giyera, iisa lamang ang nakaligtas.
Si Koronel Gerineldo Márquez.
-Napaano ang kamay mo? -Wala ito, napaso lang.
Malaki na ang anak mong si Aureliano José!
Aureliano.
-Nasaan ang aming anak? -Nasaan siya?
-Aureliano! -Atras!
Umuwi na kayo, Inay!
Humingi kayo ng permiso sa mga awtoridad upang mabisita ako sa bilangguan!
Aureliano!
Mabuhay si Koronel Buendía!
Aureliano!
Tama na ang kahibangang ito!
Wala kayong makikita rito, punyeta!
Umuwi na kayo!
Hahatulan si Koronel Aureliano Buendía sa Macondo
upang turuan ng leksiyon ang bayan.
ONE HUNDRED YEARS OF SOLITUDE
Kailangan kong makita si Koronel Aureliano Buendía.
Anak ko siya.
-Kapitan! Papasukin ninyo ako! -Papasukin ninyo!
Bibisitahin ko ang aking anak,
si Koronel Aureliano Buendía.
Senyora…
marahil ang ibig ninyong sabihin ay "Ginoong" Buendía?
Kahit ano pa iyan.
Hangga't maaari ko siyang makita.
Hinihintay pa namin ang kumpirmasyon ng hatol sa kaniya ng pamahalaan.
Anong hatol?
Kamatayan.
Sa ngayon, ang utos ay ikulong siyang mag-isa.
Papasok pa rin ako.
Kaya barilin na ninyo ako kung iyon ang utos.
Papasukin na siya.
Remedios ang ipinangalan sa panganay na babae ni Arcadio.
Hiniling niyang pangalanang Úrsula ang bata,
ngunit paghihirap ang kaakibat ng pangalang iyon.
Hindi ninyo sinabi iyon,
subalit alam ko na.
Ipinanganak kang dilat na dilat…
pinagmamasdan ang lahat…
at walang takot na nag-uusisa.
Hindi ko pa nalilimutan.
Maging ang mapanglaw mong mukha…
noong bumalik kang wala na ang iyong kuya…
pagkatapos niya kayong iwan ni Amaranta.
Nasasaktan pa rin ako sa mukha mong iyan.
Pakiramdam ko, napagdaanan ko na ang lahat ng ito…
ngunit di ko makita ang aking kamatayan.
Tila iniwan na ako ng aking mga pangitain.
May ibibigay ako sa inyo.
Mga tulang isinulat ko para kay Remedios.
Mangako kayong…
susunugin ninyo ito.
Walang dapat makabasa.
Tara na ho.
Huwag kayong mamaalam.
Huwag kayong magmakaawa sa kahit na sino o hiyain ang sarili ninyo dahil sa akin.
Giyera ito.
Sa halip, isipin ninyo na matagal na nila akong pinatay.
Kumusta, Kapitan?
Magandang gabi.
Ginoo,
wala kaming hinahanap na tao.
Nais lamang ng aking mga tauhang uminom
at magpakasaya.
Walang makikipagtalik sa taong markado ng kamatayan, Kapitan Carnicero.
Malas iyon.
Hahatulan ang mga rebelde.
Siguro.
Ngunit sinasabi ng lahat
na ang sundalong papatay kay Koronel Aureliano Buendía,
sampu ng mga sundalo sa pulutong niya,
ay isa-isang…
papatayin, anuman ang mangyari, sa malao't madali,
magtago man sila sa kadulu-duluhan ng mundo.
Makinig kayo.
Wala akong anumang galit sa koronel.
Katunayan, hanga ako sa tapang niya,
ngunit kung ipag-uutos ng pamahalaan,
kailangan naming sumunod.
Tungkulin namin iyon.
Ipinalangin ninyo…
na walang darating na kautusan, Kapitan.
Paumanhin ho, Kapitan.
Dumating na?
Gerineldo Márquez,
hinatulan ka ng pitong taong pagkakakulong.
Hindi tayo gaanong pinalad.
Hinatulan kayo ng kamatayan dahil sa pagrerebelde.
Ayon sa telegrama, kailangan kayong bitayin kaagad.
Magandang balita iyan.
Mayroon nang telegrama sa Macondo.
Hindi siya nakaramdam ng takot o panglaw,
kundi karima-rimarim na galit pagkat ang puwersahang kamatayang ito
ay pipigil sa kaniyang tapusin ang napakaraming bagay.
May gusto ka pa bang sabihin, Koronel Buendía?
Habang kaharap ang hanay ng mga baril,
maaalala ni Koronel Aureliano Buendía
ang hapong iyon
nang dalhin siya ng kaniyang ama upang makakita ng yelo.
Muli niyang nakita ang kaniyang sarili, bilang bata,
na nakasuot ng salawal, at may kurbata sa leeg.
At naisip niya si José Arcadio Buendía,
na sa sandaling iyon ay siya ang iniisip
sa ilalim ng punong kastanyas.
Mga kawal.
Handa.
Asinta.
Walang magpapaputok.
Mga kawal,
ibaba ang armas!
Sugo kayo ng Panginoon.
Pakawalan siya!
Pakawalan ninyo siya!
Narito ako para sa inyo, Koronel Buendía.
Kasapi ka na ng rebolusyon, Carnicero.
Ikaw ay tunay na sugo ng Panginoon.
Kinailangan kang iligtas.
Huwag ka nang magpapapatay ulit.
Hindi na kita sasagipin.
Walang sinumang nakaalam na pinigilan niya ang pagbitay.
Umalis sina Kapitan Roque Carnicero at kaniyang mga tauhan kasama ang Koronel
upang sumama sa Puwersang Rebolusyonaryo ni Koronel Victoriano Medina.
Isang taon mula nang makatakas si Koronel Aureliano Buendía,
napuno na ng mga bata ang bahay.
Kinupkop ni Úrsula si Santa Sofía de la Piedad
at ang kaniyang panganay na si Remedios…
Huwag mong gawin iyan.
…at ang kambal na isinilang limang buwan mula nang mabaril si Arcadio.
Pinangalanan silang Aureliano Segundo at José Arcadio Segundo.
"Sa-ba-do."
-Ulitin mo. -"Sa…"
Inaruga silang lahat ni Amaranta.
Pakinggan mo ito.
"Makalipas ang ilang taon ng labanan,
haharapin na ng pamahalaan ang mga politikong Liberal
upang pag-usapan ang mga kondisyon ng posibleng tigil-putukan."
Batid mo na noong mangyayari ito, José Arcadio.
Hindi mo kailangan ng pangitain upang malamang salot ang politika.
Nasaan ang iba?
Lumalaban ho ang mga anak ko kasama ng puwersang Liberal.
Kasama ng kapatid ninyong si Koronel Buendía.
Ngayon?
Paumanhin ho…
Kami lamang ang narito, at hindi namin kinayang anihin lahat.
Pakiusap, bigyan n'yo pa kami ng panahon.
Sabihin ninyo sa kanilang ihinto ang pamamaril at bumalik sa trabaho.
Masakit po ba?
Oo.
Tiya,
maaari po ba akong matulog dito?
Aureliano José, kailangan mong masanay na matulog nang mag-isa.
Huli na po ito. Pangako.
Sige.
Sa pagod na mamuhay sa piling ng mga namayapa,
nanirahan sina José Arcadio at Rebeca sa bahay na itinayo ni Arcadio.
Ginawa nila iyong kanilang tahanan,
at nagmahalan nang walang pasintabi.
Muli, ang tatlong ulit ng tatlo ay…?
Tatlong ulit ng tatlo…
ay siyam!
Ayon kay Rebeca, wala siyang alam sa nangyari.
Napakahirap niyong paniwalaan,
ngunit wala nang iba pang posibilidad,
at walang sinumang makaisip ng motibo
kung bakit papatayin ni Rebeca ang nagpapaligaya sa kaniya.
Marahil iyon ang natatanging misteryong hindi kailanman nalutas sa Macondo.
Nagsara ng pinto si Rebeca at inilibing ang sarili nang buhay
sa makapal na dumi ng pagkamuhi sa sarili
na hindi kailanman nabasag ng anumang makamundong tukso.
Koronel, hinihintay na nila tayo.
May problema ho ba?
Iniisip ko ang aking kuya.
Alam ko na kung bakit dalawang gabi na siyang nasa panaginip ko.
Ipinatawag namin ang mga pinuno ng rehiyon
upang suportahan ang Partido Liberal sa araw na napakahalaga sa ating bansa!
Bukas nang makipag-usap ang Konserbatibong pamahalaan,
at kailangan nating tumugon.
Ang dapat sa kanila'y barilin!
-Oo nga! -Tuloy ang laban!
Mga ginoo!
Alalahanin ninyong iisa ang paraan upang matuldukan ang giyera.
-Iyon ang pagkakaroon ng kasunduan. -Anong klaseng kasunduan?
Anuman ang kinakailangan.
Una, magtungo sa kabisera at…
Halimbawa,
ang pagkakaroon ng kinatawan ng mga Liberal sa Kongreso
at iba pang posisyon sa pamahalaan.
Iyan ang nais ninyo!
Nakasalalay rito ang kinabukasan ng Colombia, mga ginoo.
Upang makipagnegosasyon, kailangan nating ihinto ang paglaban.
Hindi kami titigil sa paglaban, punyeta!
Mali iyon!
Ang nakasalalay rito…
ay dignidad ng mga tao,
at hindi iyon maidadaan sa usapan.
Kapag ika'y lumagda alang sa tigil-putukan,
maaari din kaming humiling ng rehiyonal na representasyon
para sa inyo.
Koronel.
Dito, Koronel.
Pipirma kami
kapag mas marami na kayong maiaalok sa mga tao.
Sa ngayon, patuloy kaming lalaban.
Tama.
Sa inyong pagtulong sa mga Liberal…
Umatras kayo.
…hinahatulan kayo ng kamatayan ng pamahalaan!
Handa!
Asinta!
Mabuhay ang Partido Liberal!
Doon nagsimula ang alamat ni Koronel Aureliano Buendía.
Mabuhay si Koronel Buendía!
BULWAGANG BAYAN NG HUICÁN
Sa mga sumunod na taon, inarmasan ng koronel ang mahigit sanlibong katao
at nagdeklara ng giyera laban sa pamahalaan.
Mabuhay ang rebolusyon.
Koronel.
Ganito nila tayo pasalamatan sa ating mga sakripisyo sa labanan.
PATAY O BUHAY!
Kung luluhod ang mga Liberal na iyon sa mga punyetang Konserbatibo…
pupuntiryahin din natin sila.
-Mawalang-galang na po. -Tumuloy ka.
Nais mo akong patayin, hayop ka?
Isa pang digmaan ang nagsimula riyan.
Heto na ho.
Hinirang si Koronel Aureliano ng kaniyang mga tauhan
bilang pinuno ng Puwersang Rebolusyonaryo ng Carribean na may ranggong heneral.
Ginampanan niya ang posisyon ngunit tinanggihan ang promosyon
at nanindigang kailanman ay hindi iyon tatanggapin
hangga't nasa kapangyarihan ang rehimeng Konserbatibo.
Koronel.
Koronel Aureliano Buendía.
Heneral José Raquel Moncada.
Pare-pareho lang na basura ang mga politiko, Moncada.
Ang natatanging pagkakaiba ay alas-singko nagsisimba ang mga Liberal,
at alas-otso naman ang mga Konserbatibo.
Tama ka.
Kaya walang katuturan ang giyerang ito.
Nakikipagnegosasyon na ang ibang pinunong Liberal sa pamahalaan.
At pipirma sila, Aureliano.
Pagod na silang lahat.
Mahigit sampung taon na.
Lalaban pa kami nang sampung taon o kahit gaano pa katagal
hanggang lumaya ang sambayanan.
Pagod na kami sa pandidikta nila.
Alam nating lumalaban ka pa rin
dahil sa ginawa ng iyong partido sa iyo.
Isa pa iyon.
Inaamin ko iyon.
Kailangang kilalanin kaming muli ng mga pinunong Liberal.
Hindi kami mga bandido.
Kung gayon, itigil ninyo ang pananakit sa mga inosente.
Parami na nang parami ang iyong mga kaaway.
Bakit ka narito, Moncada?
Ipinadala ka ba nila upang suhulan o takutin ako?
Walang nagpadala sa akin.
Narito ako upang magpaalam pagkat aalis na ako sa labanan.
Itinalaga akong pinunong sibil at militar ng Macondo.
Iingatan ko ang inyong mga kababayan.
Pangako.
Isa ka sa mga pinakadisenteng nakilala ko, José Raquel.
Ngunit sa kabila noon…
isa ka pa ring Konserbatibo.
Handa na ang almusal!
Aureliano Segundo, José Arcadio Segundo!
Lubhang magkapareho at maloko ang kambal
na kahit ang kanilang ina o lola'y hindi sila maipaghambing.
-Magandang umaga, Lola. -Magandang umaga, Lola.
Magandang umaga. Maupo ka riyan, Aureliano Segundo.
Aureliano José.
Aureliano José!
Si Aureliano José, na gaya ng kaniyang amang matangkad, ay binata na.
Ano po iyon, Lola?
Tawagin mo na si Remedios at Tiya Amaranta.
Lalamig na ang pagkain.
Nakaramdam si Aureliano José ng kakaibang panginginig
sa kamangha-manghang dibdib at kayumangging utong.
Patuloy niya itong pinagmasdan
at tinuklas ang milagro ng bawat bahagi ng katawan nito,
at nakaramdam ng pangangatal habang nag-iisip.
Magandang hapon ho.
Senyora Úrsula Iguarán de Buendía?
-Oho. -Hayaan ninyong magpakilala ako.
Ako si Heneral José Raquel Moncada. Ang inyong lingkod.
Ano'ng kailangan ninyo?
Itinalaga akong pinunong sibil at militar ng Macondo,
at ikararangal ko
kung ililibot ninyo ako sa inyong bayan.
Matindi ang pinsalang idinulot ng mga sundalo sa Macondo, Heneral.
Liberal man o Konserbatibo.
Alam ko ho.
Hangarin kong alagaan ang bayang ito, anuman ang kulay.
Ipinangako ko iyon kay Koronel Buendía.
Nakausap mo ang aking anak?
Oho.
Nakipagkita ako sa kaniya bago pumarito.
Nahuli ba siya?
Hindi ho. Kapiling niya ang mga rebelde't pinamumunuan sila.
Magkalaban kami.
Personal na magkaaway.
Ngunit mayroon kaming mas malaking kalaban,
ang kawalan ng hustisya.
Pabago-bago ng panig ang kawalan ng hustisya, Heneral.
Wala nang halaga ang mga salita ngayon tulad noong panahon ng insomniya.
Donya Úrsula,
iginagalang ko ang anak ninyo,
at gagalangin ko rin ang Macondo.
Pangako iyon.
Sana nga, Heneral.
Hindi na kakayanin ng Macondo na magsakripisyo pa ng buhay.
Magandang hapon sa inyo.
-Tinakot mo ako. -Patawad.
Amaranta?
Ang mga kandila.
Nariyan na. Dadalhin ko na.
Huwag kang mag-alala. Wala siyang nakita.
Wala pa.
Ngunit kapag nagpatuloy tayo, mangyayari iyon.
Inay, heto na po.
Habang patuloy si Koronel Buendía
sa lihim na pagtahak sa permanenteng subersiyon,
pinalitan ng heneral ang mga sundalo ng mga pulis na walang armas
na nagbigay ng kapanatagan sa lahat
at nagparamdam na ang giyera'y malagim na alaala lamang ng kahapon.
Walang bandilang mas mahalaga sa dignidad ng tao.
Kaya nararapat lang na pare-pareho ang karapatan ng lahat sa Macondo.
At pare-pareho ang oportunidad.
Noon pa ma'y iyon ang nais ng mga tagapagtatag nito.
At upang maisakatuparan iyon,
kailangang tiyakin ang pampublikong edukasyon.
Kung gayon, mula sa araw na ito,
magsisilbi muli itong espasyo para sa orihinal na layunin nito.
Hindi ko inasahang tutuparin ninyo ang inyong pangako
o na masisilayan ko pa ang Macondo na tulad ng panahon ni José Arcadio.
Paano ho ba noon?
Walang anumang panig
o sundalo.
Hindi kami nakadama ng takot,
at pinipinturahan ng mga tao ang bahay nila sa kulay na gusto nila.
Kung gayon, ikinatutuwa kong bumalik na tayo sa tamang landas.
Oo.
May balita ba kay Aureliano?
Wala ho.
Sana'y mapag-isipan na niyang tumigil sa paglaban.
Nasasanay ang tao sa giyera.
Hanggang hindi na nila alam kung paano kakawala.
Tiyahin mo ako.
Kasalanan ang ating ginagawa.
Hindi. Napakaganda nito.
Lumabas ka na.
Hindi mo ba nauunawaan?
Ito'y isang kasalanan.
Iwanan mo na ako, pakiusap.
Iyon ba talaga ang iyong nais?
Paalisin mo akong muli, at pangako, gagawin ko iyon.
Ang nais ko'y magpakalayo-layo ka.
Kung gayon, sana'y patayin na nila ako sa trinsera.
Mas mainam iyon kaysa layuan mo ako.
Nasaan ang iyong lolo?
Nasa likod po.
Buong umaga na siyang ganiyan.
Nakatanggap tayo ng liham.
Mula kay Aureliano.
Nagkakaroon na naman siya ng mga pangitain.
Mula tayo sa tubig.
ÚRSULA, INAY, ALAGAAN NINYONG MABUTI ANG ITAY
SAPAGKAT MAMAMATAY NA SIYA. AURELIANO B.
Sa kabila ng kaniyang hindi nagbagong lakas,
hindi na kayang magpumiglas ni José Arcadio Buendía.
Ang matayog na matanda na pagal na sa init at ulan
ay wala nang pakialam.
Maging kapalaran nila
ay pagbibigkisin.
Matulog ka muna.
Napakaganda ng hapong ito.
Presko.
Sandali lang, mahal!
Hindi pa ako inaantok.
Inalo ni José Arcadio Buendía ang sarili
sa pananaginip ng walang katapusang silid.
Nanaginip siyang bumabangon sa kama,
nagbubukas ng pinto,
at pumapasok sa isang silid.
Anak.
Melquíades.
Kaibigan.
At tungo sa isa pang silid,
na tila bulwagan ng mga salamin,
hanggang sa makahanap siya ng kaapu-apuhan.
Si Aureliano Babilonia,
na makalipas ang napakaraming taon ay binabasa
ang mga manuskrito ni Melquíades
sa kaniyang panahon.
Prudencio.
Buong gabing bumuhos ng dilaw na bulaklak sa bayan,
na tila payapang unos.
Nabalutan ang mga bubong at naharangan ang mga pinto.
Napakaraming bulaklak na bumuhos, na kinailangan nilang palahin ito
upang makausad ang prusisyon ng libing.
Ilang taon matapos pumanaw ang kaniyang ama,
sa unang araw ng Oktubre,
nagbalik si Koronel Aureliano Buendía kasama ng daan-daang sundalo sa Macondo,
at inatasan ang himpilang-militar na lumaban hanggang huli.
Mga ginang at ginoo! Magsibalik kayo sa inyong tahanan!
Ipagtanggol ninyo ang inyong sarili! Narito na sila.
Tayo na! Sulong! Dalhin ang kanyon sa harap!
Ganiyan nga!
José Raquel!
José Raquel, ano'ng nangyayari?
Si Aureliano.
Dumating sila kaninang madaling araw.
Ano'ng gagawin ninyo?
Kapag inatake nila kami,
lalaban kami.
Dalhin ang ametralladora dito! Gayundin sa harap!
-Handa na? -Pareho kayong hangal.
Pakiramdam ni Úrsula, ibang tao na ang kaniyang anak.
Animo'y kasingtigas na ng bakal ang mukha nito,
at ipinakita nito ang unang sintomas ng paglaban sa pangungulila.
Aureliano.
Inay.
Aatakihin mo ba ang Macondo?
Kahibangan iyon.
Wala nang ibang paraan.
Kailangang pabagsakin ang pamahalaan.
Aureliano, maawa ka…
Ngayon lang kami muling nakaranas ng ganitong kapayapaan.
Wala nang nag-uusap hinggil sa mga partido.
Huwag mo nang ituloy, anak.
Bibigyan ko ng pagkakataong sumuko si Moncada.
Sapat na iyon.
Ikaw ang pinuno ng mga bandidong ito.
Maaari mong piliing huwag magdala ng giyera sa Macondo!
Alam ba ninyo kung ilang taon ang aking hinintay
upang maibalik sa aming panig ang Macondo?
Hindi.
Ngunit alam kong
may panahon ka pa upang gawin ang tama.
SA PAGIGING ARMADO, TAYO'Y MANANALO
…namayapa.
Diyos na Anak, tagapagligtas ng sanlibutan, kaawaan mo ang mga yumao.
Ikaw na may hawak ng susi ng kamatayan at Impiyerno,
kami ay nagsusumamo…
Tagapagligtas ng mundo,
kaawaan mo ang kaluluwa ng mga yumao.
Santisima Trinidad, iisang Diyos,
Ama sa Langit,
kaawaan mo ang kaluluwa ng mga yumao.
Ikaw na may hawak ng susi ng kamatayan at Impiyerno,
kami ay nagsusumamo.
Hindi natin natakasan, José Arcadio Buendía.
Lumikha pa tayo ng halimaw.
Sugod!
HANGO SA NOBELA NI GABRIEL GARCÍA MÁRQUEZ
Nagsalin ng Subtitle: Lawrence Arot