Bugünkü bölümde yolsuzluğu keşfediyoruz.
Bana şüpheci diyebilirsiniz ama bence çok yolsuz bir dönemdeyiz.
Nereye baksanız, mevki sahibi insanlar
konumlarını kullanarak zenginleşiyor.
Bazen güç sahipleri önemli hükûmet anlaşmalarını
yandaşlarına veriyor.
Bazen de temel işler için rüşvet alıyorlar.
Bazen de yönetimde fonları kötüye kullanıyorlar...
Pardon, kesebilir miyiz?
Düzgün bir arka plan için paramız yok mu?
Ya da farklı bir yer için?
Bitki var ya işte.
Ne olmuş bitkiye?
O bitki çok pahalı.
Ne yapıyorsun... Hayır, parlak, bunun gibi.
Özür dilerim, benim hatam. Kıllık yapıyorum.
Çok özür dilerim.
Boş ver.
Ağzım.
Hayır, o 20'lik.
Evet, şimdi oldu.
Baştan alalım. Adı nedir?
Kal, bebeğim.
Bu, yolsuzluk.
YOLSUZLUK
Hoşunuza gitse de gitmese de hepimiz para ile bağlıyız.
Ben Kal Penn, küresel ekonomi denen
şu dev canavarı keşfediyorum.
KÜRESEL EKONOMİ DENEN ŞU DEV CANAVAR
Dünyada çok fazla yolsuzluk var.
Yolsuzluğun dünya çapında maliyeti her yıl 2,6 trilyon dolar.
Gezegenin yıllık kazancından %5'ini alıyor.
Dünya Bankası'na göre yolsuzluk, zenginin daha zengin,
fakirin fakir kalmasının ana sebeplerinden.
ZENGİNLERİ YE
Yolsuzluk ile mücadeleyi zor kılan,
sadece rüşvet gibi tek bir şey olmaması.
Aslında alçakça işlerle dolu koca bir menü.
Senato oylarını satmaktan
vergilerle alınmış uçaklarla eğlence gezilerine kadar.
Yolsuzluk ekonomiyi nasıl etkiler?
Öğrenmek için okula dönüyorum,
buna yıllarını vermiş biriyle konuşacağım.
ABD Eski Çalışma Bakanı, Robert Reich.
Bunun için çok teşekkürler. Uzun süredir hayranınızım.
Belgesel yayınlanınca
2,5 milyon Facebook takipçinize bizden bahsedersiniz, değil mi?
ROBERT REICH ABD ESKİ ÇALIŞMA BAKANI
Bakarız. Elimden geldiği kadar yardımcı olmak isterim.
Tamam, peki size bir origami kutu versem?
Güzelmiş, çok güzel.
İçinde de bir şey var.
Evet, para.
Şimdi bizden bahseder misiniz?
-Hayır. -Kahretsin!
Görünüşe göre Robert Reich namuslu bir adam.
Beyaz Saray'da çok zaman geçiren
biri için iyi bir özellik.
Aslında üç Beyaz Saray.
Clinton döneminde Çalışma Bakanı'ydı,
ondan önce Carter ve öncesinde Ford döneminde.
Reich, artık Wall Street'teki yolsuzluğun
ve politik lobiciliğin Amerika'ya zararına bakıyor.
Bununla ilgili film bile yaptı.
HERKES İÇİN EŞİTSİZLİK
"Yolsuzluğu" nasıl tanımlarsınız?
Yolsuzluk,
toplum tarafından kanunsuz sayılan, çoğu insana göre
alınıp satılmaması gereken şeyler için
yapılan ödemedir.
Göstergesi ise şudur,
"Çoğu insan bunu yanlış bulur mu?"
Eğer ikimizin arasında bir ödeme ise ve ben...
"Böyle konuşalım." diyorsam.
Elim de masanın altındaysa ve kimseye söyleme, diyorsam.
Bir şeyden yırttığımız açıktır,
kanuna değilse de adaletin ruhuna aykırıdır.
Bana açıklar mısınız?
Korkunç yolsuzluk örnekleri var
ama günlük hâle gelmişler de var,
öyle ki onları yolsuzluktan bile saymıyoruz.
Mesela teşvikler.
Varsayalım bir doktorsunuz
ve ilaç firması, reçeteye yazdığınız ilaç başına
size ufak bir bahşiş veriyor.
Bu yaptığınız, hastanız için iyi değil.
Sizin göreviniz hastaya karşı olmalı, ilaç firmasına değil.
O zaman bu bile yolsuzluk ise
politik sistemimiz de mi öyle?
Aklıma lobi yapanlara para ödeyen endüstriler
ya da adaylara yapılan bağışlar geliyor.
O adaylar daha sonra o firmaların avantajına olacak öneriler sunuyor.
Bu yolsuzluk mu?
Bu bir taviz. O da yolsuzluk.
Birçok Amerikalı bu duruma bakıp
"Sistem çok parası olanlara, büyük şirketlere
"ve Wall Street'e göre." diyor.
Peki daha küçük çaplısı var mı?
-Bunun gibi... -Evet.
Basit rüşvet, bütün vatandaşlara bir işarettir.
Artık rüşvet almanın sorun olmayacağı,
aşırmanın uygun olduğu,
işverenden çalmanın uygun olduğu mesajını verir.
Bunların hepsi kötüdür.
Ekonomik anlamda
yolsuzluk büyük bir negatiftir.
Yolsuzluğun en yüksek olduğu ülkeler,
büyüme hızı en düşük olan ve fakirlikten çıkamayan yerlerdir.
Yolsuzluk kapısını bir kez açarsan her şey içeri girer.
Kapı genişledikçe genişler
ve ekonominin büyümesi zorlaşır.
Yolsuzluğun farklı yollarla sızıp
ekonomileri kitleme yolları bir kütüphaneyi bile doldurur
ama bu iş bazen küçük başlar.
HİNDİSTAN
Basit yolsuzluk adındaki düşük seviye yolsuzluk,
Hindistan'da rüşvet olarak fışkırmış.
Ernst & Young'ın uluslararası yöneticiler anketine göre
%83'ü rüşvetin o ülkeye gelecek dış yatırımı caydırdığını söylemişler.
Pune'de orta sınıf işçileriyle buluşup
yaygın yolsuzluk ortamında yaşamanın nasıl olduğunu öğreneceğim.
Yolsuzluğu anlıyorum. Hindistan'da çalıştım,
deneyimledim.
Çocukken, hatırlıyorum da
gümrükte uzun bir sıra olurdu.
DR. PREINA AHER ANESTEZİ UZMANI
Para sızdırılırdı.
Ama annem çok serttir, "Bunun için size para vermem.
"Satış için gelmedim." derdi. Belalı kadındır.
Harikadır.
AISHWAIRYA AHER ÖĞRENCİ
Para koparmaya çalışan rüşvetçi gümrükçülere
bağırıp çağırırdı.
SHAHID SHAIHK KÜÇÜK İŞLETMECİ
Ben de annen gibiyim.
"Bu saçmalık için para vermem,
"yanlış bir şey yapmadım." derim.
Yanlış bir iş yapmışsam da
cezayı öderim daha iyi.
Bu gerçekten oluyor mu?
Evet, erkek ve kadın bir sürü polisle kavga ettim ve annem
araya girmek zorunda kaldı.
Çoğunlukla o da paralarını verir.
Neden korkuyorsun? Sebebi var mı?
Evet.
Belki seni taciz etmeye
ya da kaba konuşmaya başlarlar ve her zaman
acelem vardır.
"Acil bir işim var." mazeretini denedim.
O zaman "Doktor musun?
"400 yerine 200 ver." dediler.
Açıkça istiyorlar mı?
Evet, oluyor.
Benzer bir şey oldu mu?
Evet, bana da ailemleyken oldu.
Kuzenlerimden biri kaza geçirdi.
Zengin değiller, kamu hastanesine gittiler,
yani devlete.
Ayağı kırılmış. Ayakta duramıyordu.
Görevli çocuktan ikinci kata çıkmak için
yardım istedi
çünkü alçı orada takılacaktı.
Tekerlekli sandalyeyi getirmeden önce rüşvet istedi
ve öyle yukarı çıkardı.
Bu, insanların sağlığını etkileyebilir.
Bunun için kenara para ayırıyor musunuz?
Rüşvet için kara gün parası?
İnsanlar ayırıyor.
Babamın arkadaşı avukat.
Ona insanlar gelip
"Bir restoran açacağız,
"gereken tüm yasal işleri yaptık,
"şimdi el altından para istiyorlar." diyorlar.
Babamın arkadaşı da sadece diyor ki
"Ödeyin. Bana isterseniz
"para dökebilirsiniz ama onlara karşı gelemeyiz.
"Ödeyin."
Zihinsel olarak hazırız.
Sadece tam olarak ne kadar para
vereceğimizi bilmiyoruz.
O zaman bu yüzden bütçenizde tek satır bile rüşvet geçmiyor
ama kafaca hazırsınız.
Kafaca hazırız.
Sanırım sürekli bir kaygı hâlindesiniz.
Evet.
Basit rüşvet gibi küçük çaplı yolsuzlukların
nasıl yaygınlaştığı anlaşılabilir.
Rüşvet, küresel ekonominin ortaya çıkardığı
yolsuzluk tiplerinden biri.
İşte menünün devamı.
Yolsuzluk pek çok şekilde olabilir
ancak hepsi güç ile bağlantılıdır.
Kafeteryanızı işleten kişinin
bedava patatesten fazlası için gücünü kötüye kullandığını düşünün.
Benimle ters düşmemek için delicesine rüşvet döner.
-Tepsi lütfen. -"Tepsi lütfen."
Bilmem ki. Alabilir misin?
Buyursunlar.
Adam kayırma da başka bir yaygın yolsuzluk türü.
Mesela yetenekleri arasında
benimle akraba olmak olan kardeşim Derek'i işe almam.
"Çok yaşa." diyeceksin.
Nezaket gereği.
Bir de kendi çıkarına iş yapma var
çünkü ben varken neden güvenilir bir toptancıdan
tatlı alalım ki?
İKİ KATI FİYATINA! BUGÜNE ÖZEL!!!
Affedersiniz. İçinde yara bandı var.
Tebrikler. Derek biraz sakardır.
Tabii unutmadan, haraç ve şantaj.
Güreş hocan
bu tatlıyla diyetini bozduğunu öğrense
ne kadar kötü olurdu.
Güle güle.
Tabii ayrıca zimmete geçirme var,
temelde hırsızlık da diyebiliriz.
Derek, bunu minderin altına koy.
Tamamdır abla.
Yolsuzluk hiç bu kadar lezzetli olmamıştı.
Ayak tırnağı olmasın.
Kahretsin, Derek!
Birkaç çürük elma piyasadan bağımsız iş yaparsa
yolsuzluk tespiti kolaydır.
Peki sorun daha büyükse
ve sisteme sızmışsa nasıl anlarız?
Öğrenmek için New York'a döndüm.
New Yorker yazarı Adam Davidson'a soracağım.
Adam, bu belgeselin de yapımcısı.
Sanırım bir uğrasam çok takmaz.
-N'aber? -N'aber dostum?
Yolsuzluğu nasıl tanımlarsın?
Porno gibi midir? Görünce anlar mısın?
Bugünkü düşüncemize göre yolsuzluk bir sapkınlık,
düzgün işleyen ekonomilerin başına gelen kötü bir şey
ama bu çok yeni bir fikir.
Feodal krallığı düşünürsen
kralın mutlak gücü vardır,
halk da temelde kralın malıdır.
Bu durumun yolsuzluğu, yolsuzluk kelimesini anlamsız kılıyor
çünkü hiçbir şey yolsuzluğa uğramıyor.
-Zaten öyle. -Zaten öyle.
O zaman gerçekten yolsuzluk dememiz için
önce işleyen bir orta sınıf ekonomi kurmamız gerekiyor ki
yolsuzluğa uğrayabilsin.
Bir ülke temelde yolsuzluk üzerine mi kurulu,
yoksa bazen mi yolsuzluk yapılıyor,
bunu anlamak için yararlı bir ölçüt vardır.
Başkana ya da başbakana
"Bu ülkede betonda kim bir numara?" diye sorarsın.
Bu kişiyi biliyorsa
ya da daha olası olarak onunla aktif olarak iş yapıyorsa
bu, yolsuzluğun uç seviyede olduğu bir ülkedir.
Çok ilginç. Tamam.
Beton, yolsuzluğu incelemek için pek çok açıdan
mükemmel bir madde.
Hem nasıl işlediği hem de ne kadar zarar verdiği.
Dur, yaratıcı görselleştirme yapalım.
Tabii.
Evet!
Tamam, devam et.
Betondan yapılan her şeyin üç temel maddesi vardır.
Bunlar, "agrega", kum ve küçük taşlar,
çimento
ve sudur.
Çimento, düzgün yapılmış bir yapının
bütün malzemesinin yaklaşık %15'idir
ama genel maliyetin çoğu da odur.
SİK
Yani bina yaparken çok çimento kullanmamak için teşvik edici
bir neden var.
Ayakta durur ama eninde sonunda yıkılır.
MEKSİKO 2017
Tanrım!
Haberleri dinlerken
bir depremde 250.000 kişi öldü diyorlarsa
bu bir deprem felaketi değil, beton felaketidir.
2010'da 7.0 şiddetinde bir deprem Haiti'yi vurdu.
8,5 milyar dolar masrafa yol açtı
ve 200.000 küsur kişinin ölümüne neden oldu.
HAİTİ'DEKİ YIKIM KALİTESİZ YAPILAŞMAYI ORTAYA ÇIKARDI
Kurtulan pek çok kişi, yıkımın feci olmasını
kötü yapılmış betona bağladı.
Kötü beton Türkiye'de de 1999'da ölümcül sonuçlara yol açtı.
2008'de Siçuan'da
ve 2017'de Meksika'da.
Bu olayların bazılarında
kötü beton kullanan müteahhitler, yeniden inşa aşamasından da
kâr etti.
Haiti'de pek çok inşaat anlaşması
başbakanın eşinin akrabasına verildi,
bu da soru işaretleri yarattı.
Yolsuzluk olan ülkelerde gördüğümüz şu,
yaşamsal maddeler,
beton, içme suyu, elektrik, telefon hattı gibi
sıkıcı şeyler
elit tabaka için inanılmaz kazanç kaynakları oluyor.
Bu da toplumun gelişmesini engelliyor.
O yüzden de ekonomi sağlıklı gelişemiyor.
Bu arada, Amerika'da bu asla olmaz diyorsanız,
2006 yılında
Boston'daki Büyük Kazı nedeniyle
altı müteahhit tutuklandı.
Tarihin en pahalı ana yol projesiydi.
243 milyar dolar ve 15 yıllık trafik sıkışmasına mal oldu,
su kaçakları, hatalar ve bir ölüm için ödenen masraflar hariç.
BOSTON'IN BÜYÜK KAZI'SINDAKİ KAZADA BİR KADIN CAN VERDİ
Yolsuzluk aynı zamanda
yasal işlerden de para çeker.
Korkunç bir güçtür,
modern dünyayı iyi yapan her şeyin
tam kalbine saldırır.
Yolsuzluğun etkilerinin ne kadar ciddi olduğunu anlamaya başlıyorum.
Şimdi bu canavarı yakından görmem lazım.
Belki ilk elden yolsuzluk yapan
geniş bir şirket skalasını
ya da bu arkadaşların vahşi ortamını görebilirim.
YOLSUZLUK TURLARI PRAG
Neyse ki bunlar,
PRAG
ÇEK CUMHURİYETİ
Prag'daki en garip turistik gezilerin teması.
Yolsuz Tur.
Haydi bakalım.
Demek bu, Yolsuz Tur.
Aslında size Prag'da
kötünün iyisini gösteriyoruz.
Petr Šourek, 2012'de Yolsuz Tur'u kurmuş.
PETR ŠOUREK YOLSUZ TUR KURUCUSU
Ondan beri, Çek Cumhuriyeti Meclisi
büyük porsiyonlarda rüşvet ve pislik servis etmeyi hiç kesmemiş
ve tura malzeme çıkmış.
Mesela 2013'te
Başbakan, yolsuzlukla mücadele kampanyası yürütürken
rüşvet skandalı yüzünden istifa etmiş.
Yolsuzluk turu olarak, yolsuzluğu seviyoruz.
Şüpheli anlaşmalara girmelerine
ve bunu açıktan yapmalarına bayılıyoruz.
Size iş alanı yaratıyor.
Evet, tabii.
Prag, Petr için malzemeyi eksik etmeyen bir şehir.
Mesela Blanka Tüneli, bütçeyi aşan dev bir inşaat çukuru.
267,3 MİLYON DOLAR BÜTÇE AŞIMI
Âdeta Büyük Kazı'nın Doğu Avrupa versiyonu.
Ayrıca Motol Hastanesi,
doktorlarının VIP hastalara ayrıcalık göstermesiyle meşhur.
Tur artık oraya gitmiyor,
yöneticileri para öderse oraya gelebileceğini söylemiş.
Peki, işinin nesini seviyorsun?
Yani, bu turları yapmanın en çok hangi kısmı güzel?
Genelde yolsuzluk ticaretten besleniyor.
Biz de yolsuzluktan beslenen bir işiz.
Bu çok havalı.
Tabii yasal yoldan. Tamam mı?
Petr'in Yolsuz Tur'u, Çekleri soyan
güç odaklarına atılan şakacı bir tokat gibi.
İkramlar dâhil.
-Şimdi ısır. -Isırabilir miyim?
İçinde fıstık var mı? Tamam.
Sonunda mezuniyet töreni bile var.
Yolsuzluk uzmanlık belgem için para verdim,
gayet mantıklı.
Daha iyi anlamak için
konuya ciddi yaklaşan birinden olayı öğrenmem lazım.
Selam, David Ondrácka için geldim.
-Üst kata çıkın. -Teşekkürler.
Uluslararası Şeffaflık, dünyanın lider yolsuzlukla mücadele kurumlarından
ve dünya çapında 100 ofisi var.
DAVID ONDRÁCKA, ÇEK CUMHURİYETİ OFİSİ YÖNETİCİ MÜDÜRÜ
David Ondrácka, yolsuzlukla mücadele uzman ekibinden.
David yolsuzlukla mücadelede ölümüne ciddi olsa da
Prag'daki herkes gibi
o da garip bir şekilde eğleniyor,
tıpkı eğitim amaçlı bir yolsuzluk masa oyunu gibi.
Oyunun amacı daha zengin olmak
ve alabildiğin kadar politikacı almak.
Nüfuzlarını almak için para veriyorsun.
Sanırım izleyenlerin çoğu
şu anda, "O zaman battık.
"Nasıl olsa hiçbir şeyi değiştiremeyeceğim." diyor.
Sen buna inanmıyorsun yoksa burada çalışmazdın.
Yolsuzluk karşıtı bir aktivist olmak
basit bir şey değil.
Hem finansal hem de güç bakımından
çok güçlü rakiplerle karşılaşıyoruz.
Hâlâ bir şeyleri değiştirebiliriz.
Dünyanın pek çok yerinde,
bu çok tehlikeli bir uygulama, değil mi?
Hayatını riske atıyorsun.
Ben politik bir insanım, o yüzden bu konumu seviyorum
ve bu da beni hevesli tutuyor.
Uluslararası Şeffaflık için yolsuzluğu durdurmanın taktiklerinden biri
kendilerinin Yolsuzluk Algısı Dizini,
uluslararası iş insanları ile anket yapıp
buna göre dünyadaki 180 ülkeyi sıralıyorlar.
Güvenilirliğine göre en iyisi birinci
1 YENİ ZELANDA
ve en kötüsü 180'inci.
180 SOMALİ
Peki, yolsuzluk nedir ve neden ciddiye alalım?
Bunun basit cevabı tabii ki para.
Belli sosyal hizmetler için
kullanılması gereken kamu parasıyla
birilerinin cebi doluyor, bu kadar basit.
Daha derine giderseniz
bulduğunuz inanılmaz hikâyeler ve süreçler var.
Hükûmet anlaşmaları
inanılmaz derecede manipüle ediliyor.
Bu da zaten yolsuzlukta en yüksek seviye.
Hepsi çok doğru ama komik değil.
Nasıl komikleştirelim?
Yolsuzluk komik bir şey değildir.
Hele ki hükûmetin üst seviyesinde.
Buna "büyük yolsuzluk" denir.
Ülkemin lideri, güç ve servetini demir yumrukla koruyor,
ayrıca bir tanrı gibi görülmek istiyor.
Üstüne, herkesi gözetliyor.
Yakın çevresi şişko ve zengin kalıyor,
kalanımız fabrikalarda helak oluyor.
Kendine saçma bir isim bile seçmiş.
"Noel Baba".
Her şey Noel Baba hayati bir kaynağı ele geçirince başladı.
Noel hediyeleri.
İnsanlar ona süt ve kurabiye ile rüşvet vermek zorunda.
Bu sırada asıl hediyeleri yapan bizler de
o kadar kötü besleniyoruz ki tamamen büyüyemiyoruz.
BİR YERLERDE NOEL ARİFESİ
Yoğun çalışma ya da yenilik için herhangi bir teşvik yok
çünkü zaten hepsini Noel adam yapmış gibi oluyor.
İnsanlar üzerinde ne kadar gücü olduğunu fark etmiyorsunuz bile.
Mesela ebeveynler.
Ebeveynler kendi paraları ile çocuklarına hediye alır
ama yine de Noel Baba getirdi, derler.
Vay aptal koyunlar.
Büyük yolsuzluğun başka belirtisi mi?
Kuralları değiştirsek,
sadece Noel Baba'ya göre "uslu" olanlar hediye alabilse,
geri kalanları bununla cezalandırsa?
Pis herif liste tutuyor.
LİSTE YAPIYOR!
İnsanlar sadece ayağına kapanıp
dilenmek için saatlerce sıra bekliyor.
Hiçbir halt yapmıyor.
Yılda bir gün mü çalışıyor?
Onda da "Ho! Ho! Ho! Gel kucağıma otur." diyor.
Anladık, neşeli piç kurusu.
Geldi.
Kahretsin, Kuzey Polisi!
Hikâyemi anlatın!
Beni rafa koymayın!
MALEZYA
Büyük yolsuzluklarla ekonomisi sallanan bir diğer ülke,
Uluslararası Şeffaflık listesine göre 62 numara.
MALEZYA
Malezya yakın zamanda tarihinin en büyük yolsuzluk skandalını yaşadı.
Başbakanım, mutlu görünüyorsunuz.
Küresel ölçüde bir yolsuzluk skandalına bizzat karışmanıza rağmen
neden istifa etmediğinizi sorabilir miyim?
Sanırım esas manşetlere çıkma sebebi şunun ortaya çıkmasıydı,
Başbakan,
700 milyon dolarlık bir ödemeyi
kendi hesabına tek havalede aktarmıştı.
CLARE REWCASTLE BROWN GAZETECİ
Bu, Clare Rewcastle Brown.
Malezya doğumlu gazeteci,
Malezya Başbakanı Najib Razak'ın
hükûmete ait yatırım fonu 1MDB'den para aldığı haberini duyurdu.
Başta olumlu yayınlar yapıldı. Burada para biriktirip
onu Malezya için yatırımlarda kullanacak
ve bu kârlı yatırımlarla
Malezya'yı kalkındıracaktı.
1MDB dünya çapında yatırımcılardan milyarlarca dolar topladı,
buna Goldman Sachs ve Suudi Kraliyet Ailesi dâhil.
Ama bu para Malezya halkına geri dönmüyordu.
Bu paralar, vekil Jho Low'un banka hesaplarına gidiyordu.
JHO LOW MALEZYALI FİNANSÇI
Kendisi dünyaca bilinen sıfatıyla
zamanımızın Batı dünyası çapkını.
Jho Low, Başbakan Najib'in kara para aklama yardımcısıydı.
Söylenene göre 1MDB parasını kullanarak
yatlar ve bir Picasso tablosu aldı,
Paris Hilton ve Ludacris gibi ünlülerin katıldığı partiler organize etti.
Tabii bir de Leo var.
Tanışmaları da... Hazır mısınız? Para Avcısı filmini
Najib'in üvey oğlu Riza Aziz'le finanse ederken oldu.
Jho Low, Leo'ya arkadaşlığına karşılık Picasso tablosu hediye etti.
Arkadaşlık böyledir.
Bu karakteristiktir.
Bu tip bürokratik hırsızlık davalarında böyle olur,
-para küreselleşir. -Evet.
Jho Low dünya çapında eğlencedeyken
Başbakan ve eşi Rosmah Mansor da
sosyeteye girdiler,
malikâneler, lüks arabalar ve Birkin çantalar aldılar.
150.000 DOLAR (TANESİ)
Bu sırada Malezya'nın ulusal borcu şişiyordu.
25 MİLYAR DOLAR
Bu arada sana da gayet bariz hikâyeler vermişler.
Bunu el altından yapıp herkesten gizlemeye çalışmamışlar.
Hiçbir gazeteci hükûmet hakkında eleştiri yazmazdı.
Hatta hükûmeti eleştiren
bir yazıya bakmazlardı bile.
Benim dediğim şuydu,
"Gazetecilik otoriteyi eleştirmektir.
"Otoriteyi sorumlu tutmaktır."
Bu haber yayıldı.
Sıkı önlemler almaya, beni engellemeye çalıştı.
O noktadan itibaren iki yıl boyunca
sadece gücünü kullanıp
kovulmamaya çalışan bir başbakan vardı.
Bu, insanları daha da kızdırdı.
Najib'in suistimallerini okuyup
öfkelenenlerden biri de
bolca sprey boyası ve çıkartması olan
sokak sanatçısı Fahmi Reza.
Sanırım politik bilincimi
ve içimdeki asi ruhu
punk müzikten edindim.
Bazı insanlar diyor ki
"Bu punk bizim doğu kültürümüze uymaz."
"Siktirin!" diyorum.
FAHMI REZA SANATÇI VE AKTİVİST
Hükûmetin insanlardan çalması Fahmi'nin canına tak etmiş
ve bu hıncını sanatını beslemeye yönlendirip
Najib'i bir palyaço gibi resmeden posterler yapmış.
BURALARDA HEPİMİZ YOLSUZUZ
"Buralarda hepimiz yolsuzuz." yazıyor.
Bunun günlük yaşamda
bir Malezyalıyı nasıl etkilediğini anlatabilir misin?
Başbakan ve eşi
lüks içinde yaşıyor,
Birkin çantalar ve pırlantalar takıyor.
Halk ise sefalet içinde,
içme suyu, temiz su yok,
elektrikleri ve hatta evleri bile yok.
1MDB şirketi yolsuzluktan ve kötü yatırımdan
büyük borca battı.
Parayı sökülen kim?
Biz. Vergi mükellefleri.
2015'te hükûmet Mal ve Hizmet Vergisi,
kısaca MHV adında
yeni bir vergi sistemi getirerek
kendi borçlarını,
yolsuzluklarını ödemek için bizden daha fazla para aldılar.
MHV geldikten sonra
hayatımızı idame etmek pahalılaştı.
Yiyecekler daha pahalı oldu.
İşte bence günlük hayatı böyle etkiledi.
Bazılarımız artık dayanamamaya başlıyor
ve bunu yapıyoruz.
Dışa vurmalısın. Evet.
Bu resim aklıma geldi.
Yaptığım ilk poster bu.
Harika.
Najib'in portresini Facebook'tan aldım,
üstüne bir palyaço suratı çizdim!
Sonra da bütün sosyal medyamda yayınladım.
ZAMAN DOLDU!
Sanırım iş ciddiye bindi.
Malezya'daki korku kültürü bir gerçek
çünkü polisin ve otoritenin
fazla yetkisi var, tutukluyorlar.
Bana da bu oldu.
Suçlu bulundum ve hapse atıldım,
basit bir tweet yüzünden.
Ne kadar süre?
Bir ay hapis ve 30.000 ringgit ceza.
Altı ila yedi bin dolar yapıyor.
Güç seninle mi olsun?
Sonraki bir iki sene içerisinde,
palyaço karikatürü protesto sembolü oldu.
Büyüyüp yayılarak
Najib ve yolsuz hükûmetine karşı
bir başkaldırı ve direniş hareketine dönüştü.
Fahmi ve Clare gibileri seslerini kullanıp
bu direnişin ateşini körüklediler.
Sonunda önünde kimse duramadı ve yeni sesler de katılıp
Najib'i indirmek için yükseldi.
Şu anda babanla politik ilişkini tanımlar mısın?
Baban kim? Neden seninle konuşuyoruz?
Babam kim mi? Peki, babam...
"Baban kim bakayım?" demek istemedim ama peki,
-baban kim bakayım? -Evet.
NURUL IZZAH ANWAR MİLLETVEKİLİ
Nurul Izzah Anwar, bir Malezya milletvekili.
İktidar partisi karşıtlığından tutuklanmış.
Bir muhalefet lideri olan ve Malezya hükûmetince
pek çok insanın politik sandığı sebeplerden
defalarca hapse atılan babası için mücadele etmiş.
Baban yolsuzluğa karşı uzun süredir sesini yükseltiyor.
Najib koalisyonu artık fazla olmuştu.
Yolsuzluk yüzümüze karşı yapılıyordu.
Artık gösteriş için bir vitrin olmuştu.
Tanrım, Birkin çantalar.
Rekorumuz var.
Dünyada en çok Birkin çantası burada!
Ekonomik sıkıntı halka da yansıyordu.
Hatırlayın, yeni kararla
Mal ve Hizmet Vergisi rejimi geldi.
Fiyatlar yükseldi ama maaşlar artmadı.
Bu bir şok oldu
çünkü Malezya bir refah devletidir.
Pek çok yardım vardır.
Zengin ve yoksul arasındaki farkı kapatmayı çok önemseriz.
Yoksulluk bir sorun.
Kuala Lumpur'daki düşük gelirli evlerdeki çocuklar,
günde bir kereden fazla yemeği bile zor buluyorlar.
Gıdasızlık seviyesi Gana'dan bile düşük.
Bir süre sonra tam bir felakete dönüştü.
Çünkü insanlar artık bunu yutmuyordu.
2018'de seçim gününde
tüm anketler Najib'in partisini en güçlü aday olarak gösteriyordu.
Ama ateşli kitleler rekor sayıya ulaşıp
anketleri yanılttı ve onu koltuğundan etti.
BAŞBAKAN NAJIB RAZAK YENİLDİ MUHALEFET ZAFER KAZANDI
Yeni Başbakan 92 yaşındaki Mahathir Mohamad oldu,
Yeni yardımcısı Nurul'un babası Anwar İbrahim de
artık hapisten çıktı
ve Nelson Mandela gibi geri dönüş yaptı.
İnsanlar yolsuzluğa karşı
önlemler ve ilerleme için sizden medet umuyor.
Sizce ne yapılabilir? Önemli olan ne?
Politik sermayenizi neye yatırmalısınız?
Malezya için zor bir dönem olacak.
1MDB yüzünden artan borç,
ekonomik olarak bize ciddi bir darbe vuracak.
Bunu iyi yönetmemiz lazım,
ortalama bir Malezyalı bunu hissetmemeli.
Yani ne olursa olsun, bu işi bitirmemiz lazım.
Najib ve Birkin çanta sever eşinin mal varlığına el kondu
ve ikisi de yolsuzlukla suçlandı.
Jho Low hakkında da suçlamalar var ama o saklandı.
1MDB KAÇAĞI JHO LOW'U MALEZYA'YA GÖRE ÇİN KORUYOR
Yaraya tuz basarcasına Leo da hediyesini reddedip
Picasso'yu Federallere teslim etti.
Nurul'un babasının liderliğe yükselmesiyle
yolsuzluktan kurtulmuş Malezya için ufukta ışık gözüktü.
Ama toplumun en üst kademelerine kadar sızmışsa
tamamen yolsuzluğu yok etme fikri ne kadar gerçekçi?
Bunun için uzağa gitmeme gerek yok.
Malezya'nın yakın komşusu Singapur,
hatta 1965'e kadar Malezya'nın parçası olan bu ülke,
neredeyse korkutucu derecede yolsuzluk olmayan bir yer.
Bu ada devletinin nasıl böyle tertemiz olduğunu araştırmadan önce
içimden atmam gereken birkaç şey var.
Singapur belki de en çok katı kanunlarıyla tanınıyor.
Mesela bir umumi tuvalette sifonu çekmemenin cezası 150 dolar.
Ya da önemli bir işim var ve komşumun kablosuz internetini kullandım.
Singapur'da bu bilişim suçu.
10.000 dolar para cezası, belki de üç yıl hapis cezası alabilirim.
Ya da şöyle hoş bir tropik esinti eşliğinde
pantolonumu ütülüyorum.
Camlar açıkken kendi evinizde çıplaklık
size 2.000 dolara ve hapiste üç aya mal olabilir.
Müzik aletini toplumu rahatsız edecek şekilde çalmak
size bin dolara patlar.
Dikkat edilmesi gereken diğer şeyler.
Sakız satmak.
Tren istasyonunda su içmek.
Güvercinleri beslemek.
Grafiti ise hapis, ağır para cezası ve üstüne,
halka açık bir şekilde üç ila sekiz kadar sopa darbesi demek.
Soğan ve mantar kalsın, üstüne ekstra sos ama peynir olmasın.
Biliyorum, bu biraz garip...
Bu yasa dışı değil, pizza sipariş ediyorum.
Tamam, hazırım.
SİNGAPUR
Singapur'un katı kanunları, yolsuzlukla mücadele için
temelden müdahalenin bir sonucu.
Eğer herkes en ufak suçlardan bile korkarsa
asla büyük şeyler için riske girmezler.
Yolsuzluk yapan komşunuzu ispiyonlamaya
teşvik eden matikler olan bir ülkede rüşvet alır mıydınız?
Yolsuzluk bir tür kanser gibidir.
Küçük başlar ama erkenden yok etmezseniz
vücudun her yerine yayılır.
O zaman da tüm sistem çöker.
Chin Wee Liam, Singapur Yolsuzluk Araştırma Bürosu'nda
Kamu Soruşturmaları Başkan Yardımcısı.
Yolsuzluk konusunda son derece ciddi bir hükûmet birimi
ve ciddiyetlerinden gurur duyuyorlar.
CPIB ofisinin aynı zamanda bir yolsuzlukla mücadele müzesi var,
sıkı polislikle ilgili önemli anıları anıtlaştırmışlar.
Bir hizmetçi kurallara uymazken yakalanmış,
bir istasyonda su içmiş.
Bir güvenlik memuru onu bu sırada yakalamış
ve bırakmak için 300 dolar rüşvet istemiş.
Bu yüzden güvenlik memurlarını mahkûm ettik.
Tamam.
Çok basit bir suç gibi gözüküyor
ama buna izin verirseniz
sonuçları bellidir.
Kurucu atalarımız, Singapur'dan
yolsuzluğu silmeye kararlıydı.
Kuruluşumuzdan itibaren.
O yüzden Singapur'da başından beri sıfır tolerans yaklaşımını benimsedik.
Bu yaklaşım işe yarıyordu.
Singapur'un rüşvet karşıtı ünü dış yatırımı ülkeye çekti,
bu da ciddi bir ekonomik kalkınma sağladı.
Yabancılar güvenle yatırım yapabildiği için
ülke Asya'nın önemli finans ve bankacılık merkezlerinden biri oldu.
Geçen yıl, 2017'de
toplamda 103 dosyaya baktık.
Gerçekte işlenen yolsuzluklarda
gözlemlediğiniz bir kalıp var mı?
Geneli basit suçlar
ama yolsuzluktan payımıza düşeni alıyoruz.
Kıdemli bir kamu görevlisi
ve özel sektörden önemli iş adamları da yakalanıyor.
Ufak bir dipnot, her ne kadar Singapur
Uluslararası Şeffaflık açısından üst düzeyde olsa da
basın özgürlüğü açısından çok kötü durumda.
DÜNYADA BASIN ÖZGÜRLÜĞÜ SİNGAPUR 132/180
Yani işlenip de bildirilmeyen
büyük yolsuzluk türlerine ait tarafsız bir anlayışa ulaşmamız zor
ama geçen sene büyük bir skandal patladı.
Devlete bağlı Singapurlu petrol platformu imalatçısı Keppel Inc.'in
deniz aşırı işler için rüşvet ödediği ortaya çıktı.
Skandal, işletme profesörü Eugene Tan gibi Singapurlu vatandaşları sarstı.
PROF. EUGENE TAN SİNGAPUR İŞLETME ÜNİVERSİTESİ
Singapurluları Keppel davasıyla ilgili
en çok üzen şey,
Keppel'ın hükûmet bağlantılı bir şirket olması.
-Doğru. -Evet.
Singapur hükûmetine mi?
Evet. Bu şirketler asla bu tip işlere giremezler,
Singapur içinde açık yolsuzluk yapamazlar.
Görünüşe göre yurt dışındayken farklı kurallara göre
hareket etmişler.
Bu aşırı sıkı kurallar pahasına yolsuzluk olmaması fikri
Singapur gibi bir ülkede sürdürülebilir mi?
Bu devamlı bir mücadele.
İngilizlerden bağımsızlığımızı kazandığımız dönemde
yolsuzluk yerleşik bir hâldeydi.
Burada hiçbir şey yoktu.
Yiyeceğimiz ithaldi,
suyumuz da ithaldi.
Doğal kaynak yoktu.
O nedenle
kendimizi dünyaya yararlı göstermeliydik,
tabii kendi şartlarımızla. Bizim için işe yarayacak şey,
insanların iş yapabileceği bir yer olmaktı.
Buraya yatırım yapıp bölgeyi de keşfedebilirlerdi.
Yolsuzluk söz konusu bile olmamalıydı
çünkü bence toplum o zaman
oldukça fakirleşirdi ve yatırımcılar bizden uzak dururdu.
Yani bana göre "güven"
bizim para birimimiz.
O yüzden hoşgörülü olma payımız yok.
Yolsuzluğa karşı mücadelede
doğru olanı yapmak gerekiyor,
kimse dikkat etmezken bile.
Singapur'daki gibi sıfır toleranslı
katı bir yaklaşım bile yolsuzluğu engelleyemiyorsa
onu durdurmak için başka ne yapılabilir?
MUMBAY
HİNDİSTAN
Bunun için Hindistan'a geri dönmeliyim.
Başına buyruk bir düşünürün alışılmadık bir yaklaşımı var.
Profesör Kaushik Basu, Dünya Bankası'nda Baş Ekonomist'ti.
Hint Hükûmeti'nde Ekonomi Baş Danışmanlığı da yaptı.
Yolsuzluğu çok yanlış ele aldığımızı düşünüyor.
Profesör Basu'ya göre,
Hindistan'ın en büyük yolsuzluk sorunu olan rüşvet,
Singapur tarzıyla bitirilemez.
En emin yol, bunu karanlıkta dallanıp budaklanan tüm insani ahlaksızlıklar gibi
ele alıp yasallaştırmak.
En çok ve en az yolsuzluk olan
ülkeler listesine baktığınızda
Hindistan başta değil.
Değil, doğru.
En yolsuz, hatta buna yakın bir ülke bile değil.
Hindistan çok kendine has kanunları olan bir ülke
ama çok fazla kanun var,
o yüzden de herkes bir şekilde bir kanunu çiğniyor
çünkü çok karmaşık.
Bunu temizleyerek
insanların kanuna uygun yaşamasını sağlarsınız.
Peki buna çözüm öneriniz nedir?
Hint kanunlarında şunu görünce kafama dank etti.
1988, Yolsuzluğu Önleme Yasası.
Şöyle diyor, "Rüşvet çok kötüdür.
"Rüşvet verirken ya da alırken
"eşit oranda suçlusunuz."
Yani Hint yasalarına göre
Pune'de yemekte buluştuğum herkes sırf rüşvet verdikleri için
teknik olarak suçlu.
Kanun bunu daha kötü hâle getiriyor
çünkü sonunda ortak oluyorsunuz.
Rüşvet verdikten sonra o kişiyle
suç ortağı oluyorsunuz.
Rüşvet vermeyi yasal,
rüşvet almayı suç yaparsanız
rüşveti verdikten sonra suçlu olmadığım için
konuşmaya razı olurum.
Aşırı ekonomist yaklaşımımla
havalı bulduğum bu fikri yayınladım
ama oluşacak politik tepkiyi hiç beklemiyordum.
Bunu yayınlayınca nasıl bir tepki geldi?
Hükûmetin bir sitesinde yayınladığım bu öneriyi
iğrenç ve ahlaka aykırı buldular.
Bence bu küçük adım atılabilirse,
ki asla bunun tüm sorunu çözeceği
hayaline kapılmadım,
bu fikir anında can bulacaktı
ve bunu alçaltıcı bularak
"Katlanmayacağım." diyecektiniz.
Kendisinden önceki pek çok "yasallaştır" kampanyasındaki gibi
Basu'nun yolsuzlukla mücadele stratejisi de alaya alındı
ve fikri kanunlara geçmedi.
Peki haklı mı?
Gizlilik yolsuzluğu besler
ve yolsuzluk için gizlilik gerekir.
Yolsuzluk karanlıkta yaşar,
fakirlerden beslenir ve ölmeyi reddeder.
Çok güçlü, hayat enerjisini emen bir vampir gibidir.
Fahmi ve Clare gibi kahramanlar ise
onu çaresizce ışığa çekmeye çalışırlar.
İŞGAL ET
Belki açıkça konuşmak,
başımıza ne gelir diye korkmamak,
yolsuzluk yapanların bazı güçlerini elinden alır.
Yolsuzluk aslında biraz küresel ekonomiye benzer.
Günlük hayatımızda
çoğumuz onun küçük parçalarını fazla yakından görürüz,
bu yüzden de genel bir fikrimiz olmaz,
gerçekte nasıl devasa, korkunç, aç bir pislik olduğunu göremeyiz.
Bu, bizi saran dev bir canavar,
ne aldığımızdan, neye değer verdiğimize ve rüşvetlere kadar
her hareketimizi yönlendiriyor ve çarkları göz göre göre yağlıyor.
Onu ehlileştirmek bir yana, anlamaya yaklaşmanın
tek yolu,
yeterince uzaktan bakıp
bu karmaşık mevzuyu algılamaya çalışmak.
Kal, dostum, her neyse.
Al işte.
Adın neydi?
Özür dilerim.
Bu çok garip oldu.
Bu ne kadardı...
Tanrım!
Hayır, bu değil.
Hayır mı? Peki.
İşte oldu.