Küresel ekonomi dediğimiz bu şey uzun süredir etrafımızda.
İşte, ilk tüccarlar, bir şeye fiyat belirliyorlar...
Sopalara mı?
İşler "para" denilen bir şeyin icadıyla biraz daha medeni oldu.
Para nedir, bildiğinizi sanıyorsunuz.
Ama öyle mi?
Kazanalım diye uğraşıyoruz.
Ama bu kâğıt parçasına neden böyle ilahî bir güven yükledik?
Aslında değerli mi?
Yoksa koca bir yalan mı,
çocuğunuzun masaj kuponu vermesi gibi mi?
Paranın arkasındaki sır,
küresel ekonominin içindeki büyük gizemdir.
Her gün kullanıyoruz.
Ama hiç durup düşündünüz mü, neden parayı bu temsil etmiyor da
bu ediyor?
Aslında...
PARA BİR SAÇMALIK MI?
Hoşunuza gitse de gitmese de para ile bağlıyız.
Ben Kal Penn, küresel ekonomi denen şu dev canavarı keşfediyorum.
Küresel Ekonomi Denen Şu Dev Canavar
APALAŞ DAĞLARINDA
BİR YER
CEHENNEM SONSUZDUR!
Ya kimseye güvenmeseydiniz?
DUR
Ya paraya inanmak tehlikeli sansaydınız?
DİKKAT GİRİLMEZ
O kadar tehlikeli ki ölümünüze sebep olacak.
O zaman hazırlıkçılık uzmanı Jane ve Rick Austin gibisiniz.
Dünya çapında bir mali çöküşe hazırlık için
bu izole, gizli yapıyı inşa etmişler.
Topluca mali bir çöküş olunca
RICK AUSTIN - "HAYATTA KALMACI BAHÇIVAN" HAZIRLIKÇILIK UZMANI
ilk endişemiz yemek olacak.
Nüfusun yüzde 80'i iki ayda ölecek.
İnsanlar yemek için birbirini öldürecek ve yiyecek.
Yani...
Kalan yüzde 20'lik dilimdeki insanlar,
bizim gibi kendi üretimini yapanlar
ve gerçekten kötü psikopatlar olacak.
Buna hazırsın.
Ne ve nasıl olursa buna hazırız.
Evet.
Rick ve Jane herkesi geride bırakıp
hayatta kalmak için her şeyi ekip üretiyor.
İşler boka sararsa dışa bağımsız olup
kendilerine yetmeye hazırlar.
İşte gizli hayatta kalma bahçesi.
Buna böyle diyorum
çünkü her şey kamufle hâlde.
Çoğu insan, üzerinde
adı yazan bir pakette değilse gıdayı bilmez.
Buraya bakınca,
"Bu arazi terk edilmiş. Kimse yok.
"Görecek şey yok." deyip devam edersin.
Böyle tasarlandı,
-bir amacı var. -Evet.
Elektriksiz bir ortamda
olmayan bir gıdayı para ile satın alamazsın.
Buradaki her şey bizim para birimimiz.
Bunu dolar fikrine güvenmediğinizden mi
-yaptınız? -Evet.
O, insanların onu gördüğü kadar değerli
ve bir gün değersiz olabilir.
Rick ve Jane'i bu hayata iten nedir?
Lokantaları ve marketleri bırakmaları neden?
Neden temel ihtiyaçları için saatlerce çalışıyorlar?
Buzdolabına gideyim.
-Peki. -Sonra da biraz eğlenelim.
Jane yıllarca ofiste çalıştı ama pek çok Amerikalı gibi
2008'deki mali kriz Rick'le onu da vurdu.
O artık Hayatta Kalan Jane.
Bugün de kendi keçi peynirini yapacak.
Dışarıdaki tüketicilerin çoğu gibiydik.
HAYATTA KALAN JANE HAZIRLIKÇILIK UZMANI
Satın alıyor ve çalışıyorduk.
Sonunda dikkatimizi çeken ise
emlak balonu oldu.
Primlerini ödediğimiz güvenlikli bir sitede evimiz vardı,
daha iyi bir semtte olalım istedik
ama birçok ailenin aynı evde kalmaya başladığı bir yere dönüştü.
Suç oranı arttı,
komşuluk ilişkileri azaldı.
Sonra zaten borsa da
arkasından düştü.
Emekli ikramiyemden her ay 7.000 dolar kaybediyordum.
Bu çok fazla.
-Bana fazlaydı. -Herkese fazla.
-Uzun süre çalıştım. -Evet.
Ama bana deniyordu ki...
Ya işini bırak ya da öl.
Emekli ikramiyemi kurtarmamın tek yolu.
O yüzden gözümüzü kararttık
ve tepelere doğru yola çıktık.
Burada dağda kalıyoruz,
o yüzden sesimizi duyurmanın tek yolu da YouTube kanalımız.
Gördüğünüz üzere dışa bağımsız bir ev alışıldığı gibi olmak zorunda değil.
Bu arazideki her binayı ben tasarlayıp inşa ettim.
Arka musluğu dediğim bir şey tasarladım, yani
taşınabilir taharet musluğu.
Sayesinde tuvalet kâğıdı ihtiyacımız kalmıyor.
Dışa bağımsız yaşasak bile sadece hayatta kalmıyoruz.
Gelişiyoruz.
-AVM'ye gitmeye alışmıştım. -Evet.
Artık gidemiyordum.
Makyajımı nasıl yaparım, diyordum.
-Evet. -Dürüst olacağım.
Bu doğal değil.
Ahırı boyamak gerekiyor.
Keçiler takmıyor ama yaşlı keçi takıyor.
O yüzden itiraf edeyim.
Gıdadan makyaj malzemelerimi yaptım.
Para ihtiyacı yok.
Elimizdekinden başkasına ihtiyacımız yok.
Vay be, hayatın yemekten ibaretmiş diyebilirsiniz.
Gayet iyi yaşıyorum.
Jane ve Rick gönüllü bir ikili komünite kurmuşlar.
İhtiyaçlarını karşılıyor, kimseyi istemiyorlar.
Sünsün, aferin.
Peki, para fikrini geride bırakmak benim için
ailemi et yiyen kitleden korumak değilse?
Hayatta kalacak kadar peynir bile yapamıyorsam.
Sana şunu diyeyim.
-Tamam. -Öleceksin.
İzole bir dağ evi aramıyorsanız
ama parasız yaşam da istiyorsanız?
2008'de Rick ve Jane'i tepelere yollayan kriz
Amerikan emlak piyasasına ağır darbe vurdu.
Ama etkisi küresel oldu.
Büyük şok dalgaları Avrupa'ya ulaştı ve koca ekonomiler yerle bir oldu.
Sonunda İspanya'da işler kötüleşti,
iflas eden bankalar yüzünden işsizlik uçtu.
İnsanlar isyan edip sokağa indi.
İSPANYA
SATILIK YA DA KİRALIK
BOŞTA
Kriz, Oviedo'luları para harcayamaz hâle getirdi.
Bu yüzden Sergio Martin deneysel takas pazarı kurdu.
SERGIO MARTIN TAKAS TOPLULUĞU KURUCUSU
Burada topluluk üyeleri hizmet ve ürün alıyor
ama para vermiyor.
N'aber?
İnsanların kurduğu bir ekonomi,
insanlar için ve insanlar tarafından.
Hepimizin ihtiyaçları var ve hepimizin kaynakları var.
Burada idare etmek için...
-Evet. -...hayal gücü, yetenek...
-Güzel. -...ve kaynakları takas ediyoruz.
İlginçmiş.
Güvene dayalı toplum fikrine dönmeyi öneriyorsun.
-Evet. -Biri hizmet ya da ürünü varsa
-size direkt bunu veriyor. -Evet.
Nasıl işliyor?
Nasıl dolar ya da avro kazanılır?
Çalışarak.
Ne yapabilirim? Ne yeteneğin var?
Hangi kaynaklardan faydalanabilirim?
-Mesela, gıda çok önemli. -Tabii.
Bu hafta sonu kendi yaptığım fırınımla ekmek pişirdim.
Bugün de ekmek satıyorum.
Bu fikri kesinlikle sevdim, sorgulamıyorum.
Kafa yorduğum da şuydu,
oyuncu olduğumdan biraz öğretme deneyimim var
ama ders verecek kadar kalmayacağız.
-Evet. -Bu kıyafetler üzerimde,
eski çoraplar giyiyorum.
-Çıplak kalmanı istemiyoruz. -Ceplerim delik.
Kimse bu ceketi istemez.
Yanında filmin var mı?
-DVD gibi mi? -Evet.
-Aslında var. -Güzel olur.
Bir tane varmış, teşekkürler.
-İşte bu bir DVD. -Tamam.
Umarım bu sizi güldürür.
Akşam için harika bir planım oldu.
-Güzel. -Teşekkürler.
-Harika. -Şimdi de benim sana bir şey vermem lazım.
-Mesela bunu alabilirsin. -Tamam.
Bu çok hoş, kokla.
Bunun adı Melissa.
-Melissa? -Melissa.
-Gerçekten Melissa gibi kokuyor. -Öyle mi?
Ne? Hayır.
Bilmiyorum. Melissa isimli biri
izliyorsa rahatsız olmuştur, biraz ürperticiydim.
-Güzel kokuyor ama. -Sahi mi?
Evet.
Ayrıca sana biraz ekmek de verebilirim.
-Bu nasıl? -Olur.
-İyi gözüken bir somun. -Evet.
-İyi gözüküyor. -Ağırmış.
Bu birini doyuracak.
-Birilerini. -Evet, bu gerçek ekmek.
-O zaman... -Mutlu musun?
-Evet. -Ben de.
Ama bunu başka bir şeyle de takas edebilir miyim?
-Tabii ki. -Peki.
O zaman bunu takas edip...
-Bunu... -Evet.
-Bunlar sabun ve losyon mu? -Evet.
-Merhaba. -Selam.
Sana sabunlarına karşılık biraz Melissa önerebilir miyim?
Harika kokuyorlar.
Herkes bayılır.
Kokuyu al.
Kokla bak, müthiş kokuyor.
-Ekmek. -Ekmek mi?
Tamam.
Bu çok iyi yapılmış.
Evet, çünkü el yapımı.
-Muhteşem. -Evet.
Tamam, bunu bununla takas edeceğim.
Teşekkürler.
Melissa istemediğine emin misin?
Şimdi bu kızlar.
Neler var bakalım?
Tişörtler, kitaplar.
Güzel.
Siz mi yaptınız?
Evet.
Çok iyi olmuş.
Melissa ister miydiniz?
-Galiba hayır. -Evet.
Bir bitki?
-Tamam, denedik. -Peki.
Teşekkürler.
Takas işte burada duvara tosluyor.
Güzel kokan bir bitkiyle aşılamayan bir duvar.
Ekonomik sistemler hiç kimsenin
istemediği bir şeyle kalırsanız gelişemiyor.
Sanırım akşam eve Melissa'yla gidiyorum.
LONDRA BİRLEŞİK KRALLIK
Sanırım küresel bir ekonomi kurmak için
herkesin takas etmek isteyeceği bir şey lazım.
Dünya çapında ve tarih boyunca herkesin istediği tek bir ender maden olmuş,
her zaman insanların yöneldiği,
baştan çıkaran,
pırıltısıyla delirten.
Biraz elde etmek için uğruna her şey yapılabilen altın.
Altın!
ROSS NORMAN - SHARPS PIXLEY CEO'SU VE BAŞ SATIŞ DANIŞMANI
Gerginsin.
Bu kadar altının yanında, evet.
Şu anda Londra'da
altın külçe alıp, satıp, deneyebileceğin tek yerdesin.
En iyisi de alıp burada altın kasasına yatırabilirsin.
Harika.
Normalde müşteriyi aşağı almayız
ama bir bakalım mı?
Evet.
Bu taraftan.
30 yıl deneyim Ross Norman'ı Londra'nın altın gurusu yapmış.
Altınlar kasasında güvende diyor ama aynısını para için diyemiyor.
-Seni çok zengin etmek üzereyim. -Peki.
Umarım değerini bilirsin.
Sana 100 trilyon dolar vermek üzereyim.
-Tebrikler. -Çok teşekkürler.
Artık 100 trilyon Zimbabve doların var.
Evet, bu değersiz.
Ama devamı var.
Yugoslavya. Sayamıyorum bile.
On milyon Alman markı İkinci Dünya Savaşı'ndan.
Türk lirası. Ne kadar?
Sadece yarım milyon Türk lirası.
Nakit her zaman özündeki değere döner.
Sıfıra.
Bir takas aracı olarak harikadırlar. Ama zaman içerisinde eriyip giderler.
Altının farkı ne?
4.000 yıllık bir tarihi var.
Ekonomistler buna güç paritesi diyor.
SATIN ALMA GÜCÜ PARİTESİ
Hz. İsa'nın zamanında bir ons altın alsaydın
bir kıyafet alabiliyordun.
VIII. Henry zamanında bir ons altın alsaydın
bir zırh alabiliyordun.
Bugün bir ons altın 1.300 dolar ya da 1.000 paunt.
1.000 paunt ile Londra, Savile Row'da tepeden tırnağa giyinirsin.
Altın korunan zenginliktir.
Çağlar boyunca aynı şeyi alabilir.
-Peki. -Para alamaz.
Orada ne var?
Orada anahtar var, o yüzden dikkatim fena dağıldı.
-Kutuda ne var diyorum. -Göstereyim.
Hızlıca bir göz atalım.
Burada olan şey
müşterilerin değerli eşyaları.
Dokunmak yok.
Güvenli emanet kutusu.
Şöyle düşün, bu ülkede ortalama yıllık gelir 28.000 paunt.
Nakit olarak bu 28.000 paunt.
-Bunlar 50'lik banknotlar. -Tamam.
Aynı miktar altın olarak bu, al bak.
Bu bir kilo altın, 45.000 dolar.
*KUR ORANLARI DEĞİŞEBİLİR
-Bu ağırmış. -Kurşunun iki katı yoğundur.
Bu saf altın mı?
%99,99 saf.
-Geri alayım. -Zorundaysan.
Tarih boyunca bir elemente değer biçtik
ve bu değişkendi.
Dünyanın öteki tarafında da aynı sonuca vardılar.
-Marco Polo ismini hatırlar mısın? -Evet.
1200'lerde altını para olarak kullanan Avrupa'dan
Japonya ve Çin'e gidip altının orada da para olarak kullanıldığını gördü.
Güney Amerika'da, bin yıl önce.
Yani dünya çapında birbirinden görece izole halkların hepsi
tek elemente bağlıydı.
Altın.
İnsanların altın ile dengeli ve uzun dönemli bir ilişkisi varmış.
O zaman neden hâlâ altını para olarak kullanmıyoruz?
ŞU DEV KÜREDEN HABERLER
Altın!
Bu siyah beyaz filmde bile parlıyor!
Modern dünyada kimse
altınla Amerika kadar alışılmadık bir ilişki kurmadı.
Küresel ekonominin sevgili tüketicileri.
19'uncu yüzyıl boyunca Amerika altın standardı ile flört hâlindeydi.
1900'de işi resmiyete döktük,
her banknotu rezervdeki belli bir miktar
altına eşitledik.
Altın delisi vatandaşlar yüklerinden,
bozuk para ve külçeleri taşımaktan kurtulmuş oldu.
Bırak o el arabasını Jasper.
ABD altın standardı enflasyonu düşük tuttu
ve doları dış ticaret için güvenilir hâle getirdi.
Amerika'nın keyfi yerindeydi,
ta ki Büyük Buhran ayağımızı kaydırana kadar.
Ekonomik zorluklar altın standardına ağır yük getirdi.
Merkez Bankası ekonomiyi canlandırmak için
gereken altını bulup karşılığı banknotu basamadı.
Bu da altın standardı için sonun başlangıcı oldu.
1971'de Başkan Nixon altın standardını tamamen kaldırdı.
"HA SİKTİR!"
Ülkemizin başkentindeyim,
Başkan Obama için çalışırken birkaç yıl geçirdiğim yerde.
Önemli değil.
Georgetown'daki Martin's Tavern'a eski bir dost için geldim.
Burası DC'nin en güçlülerini ağırlamış bir yer.
"TEKLİF MASASI" JFK'İN JACKIE'YE EVLENME TEKLİF ETTİĞİ YER
"GÜMBÜRTÜ MASASI" KENNEDY'NİN KONUŞMASINI YAZDIĞI YER
"RICHARD NIXON MASASI"
Burada olmaktan heyecanlıyım.
Birkaç yıl beraber çalıştık.
Austan Goolsbee altının neden küresel ekonomi tarafından dışlandığını
biraz biliyor.
O da Beyaz Saray'da çalıştı.
Artık altın standardı yok
ve dünyada da hiçbir ülkede yok.
AUSTAN GOOLSBEE - BAŞKAN OBAMA'NIN ESKİ BAŞ EKONOMİK DANIŞMANI
-Peki. -Çünkü işlemiyordu.
Zaten altın standardını savunan insanlar genelde şöyle düşünür,
"Hükûmete güvenmiyorum.
"Hükûmetteki kimsenin de orada ne kadar para olduğuna
"karar verebileceğine güvenmiyorum.
"Kesin çok para basarlar ve hiper enflasyon olur.
"Aranan istikrarı da ancak hazinede sabit miktarda altın bulundurursak yakalarız."
Tamam.
Sorun, lazım olduğunda hazinede sabit altın
olmaması.
Eski resimleri görmüşsündür, tulum giymiş bir adam
Alaska'dadır, bir sürü altın bulmuştur.
Piyasaya bir sürü para girmiş gibi olur.
Ama yeri dolmamıştır.
Artık karşılığında ne kadar para basılacağı sorunu vardır.
Rus ve Güney Afrikalı altın madencileri
ekonomide ne kadar para olacağına hükûmetteki
birinden daha çok etki eder.
Peki kâğıdın kendisi,
bir, on ve 100 doların basıldığı kâğıtlar...
Dolar bir dolarsa kâğıt da bir dolar mıdır?
100 dolar bir dolardan fazla mı tutar?
Senin tanımladığın aslında
ürün bazlı bir para sistemi ve artık onu kullanmıyoruz.
Artık itibari para kullanıyoruz.
İTİBARİ PARA
Parayı basıp, sonra da sana bunun değerinin ne kadar olduğunu söylüyoruz.
Yani anlamsız, para bir saçmalık mı? Anlamsız bir şey mi?
Doları cebinden çıkarıp üzerine bakarsan
"Bu banknot, tüm kamu ve özel tüm borçlar için yasal ihale niteliğindedir." der.
-Evet. -Bu, hükûmetin teminatıdır,
bunu kullanıp vergi ödeyebilirsin.
Onu itibari para yapan budur.
Bu, şu anlama gelir, hükûmet sana "Bu bir dolardır." der
ve bir sentlik kâğıdın üstüne 100 dolar basarsa,
bunun değerine 100 dolar der.
"Bana buna karşılık 100 dolarlık Hindistan cevizi verir misin?"
ve verirler! Dışarı çıkarsın ve biri o 100 doları alır
çünkü hükûmet itibari olarak o kâğıdın değerini ilan etmiştir.
-Bu, güvene dayalı bir sistem. -Evet.
-Olmak zorunda. -Evet.
Çünkü sana vereceğim şeye güvenmek zorundasındır,
takas harici tek yol budur.
-Buna karşılık bu. -Tabii.
"Bu soyut şey değer taşıyor." diyebilmek için.
Sonra onu ticarette kullanabiliriz.
Doğru.
Her zaman baştan çıkarıcı
bir olasılık olarak iktidar diyebilir ki
"Hadi, kimse bakmıyor.
"Bir sürü para basalım ve bütün borçları...
-Evet. -"...ne varsa ödeyelim."
Kötüye kullanırsan
piyasalar ve insanlar parayı kullanmaya başlayınca
bunu fark ederler.
Sonra da senin parandan uzaklaşırlar.
İstikrarlı hükûmetler, temel olarak
elimizde kalan son güvenli kale gibidir.
"PARA MASASI" KAL'IN GOOLSBEE İLE RÖPORTAJ YAPTIĞI YER
TANRI'YA GÜVENİRİZ
Hükûmet parasına güvenmemi,
hükûmetin parası da bir başkasına güvenmemi istiyor.
Sanırım kurumlarımıza güvenmek, ağır bir külçe
ya da saksıda bir bitki taşımaktan daha kolay.
Ama başka bir yere güvenebilir miyim?
Hükûmet kararı ya da bankalara bağlı olmayan bir seçenek var mı?
Bu, dünyayı değiştirirdi.
Bunun için adres belli.
İnterneti yaratma iradesini gösterdim...
İnternet bizi heyecanlandırdı.
Bir de e-posta var.
E-posta mı? Çok havalıymış.
Hayatımızı defalarca değiştirdi.
Facebook'u yurt odanda mı başlattın?
Evet.
Sıradaki internet icadı parayı mı değiştirecek?
Dünyadaki en popüler para birimi.
-Bitcoin. -Bitcoin.
KATY PERRY HER ŞEYİNİ KRİPTO PARAYA YATIRDI
Son 20 yılın etkili insanları
FLOYD MAYWEATHER BITCOIN'İ TANITTI
internetten zengin olmak için yeni bir yol arıyor.
KUTCHER İNSANLARI ETKİLEYEBİLECEK BİR DİĞER KRİPTO PARA MERAKLISI
SÖR RICHARD BRANSON VIRGIN GRUP BAŞKANI VE KURUCUSU
İnsanlar Bitcoin'den
servet kazandı, bazısı kaybetti.
Bitcoin ilk dijital para birimi oldu.
"Kripto para" olarak da adlandırıldı.
Amacı bizi kurumlara körü körüne güvenmekten kurtarmak.
Bu yüzden sadık hayranları onu geleceğin para birimi ilan etti.
Bu mali bir buluş ve hiçbir yere gitmiyor.
ZİNCİRLEME İÇMEK İÇİN SAÇMA MİKTARDA İÇKİ VE ATIŞTIRMALIK DESTEĞİ
Jeremy Gardner'ın Bitcoin ve kripto paraya olan erken ilgisi,
onu 25 yaşından önce dünyayı gezen bir milyarder yaptı.
Artık Kripto Kale'nin kralı olarak kripto paranın
adını yaymaya odaklandı.
-Merhaba! Kripto Kale'ye hoş geldiniz. -Teşekkürler.
Gerçekten bir kaleye benzemesini bekliyordum.
JEREMY GARDNER KRAL, KRİPTO KALE
Hazırlıksızları hep üzen bir durum.
Buradan başlayalım.
Burası daha çok bir erkek ini, ticaret mağarası.
Bu Tony.
-N'aber? Kal. -Sürekli misafirimiz.
Memnun oldum.
-Ev önce üç odalı olarak başladı. -Evet.
Ama kısa sürede bundan fazlası olduk.
Burayı bir yatak odası yaptık. Galiba müsait değil.
Evet.
Bir yatak odası daha.
Hayalim buraya spor salonu kurmaktı
ama egzersizi sevmediğimi hatırladım.
Muhtemelen en kendine has parça konuk yatak odası.
-Ranza var. -Çok iyi.
Her çeşit ilginç insanı ağırlayabiliyoruz.
Evet.
İnsanlar Kripto Kale'de ne zamandır yaşıyor?
Dört yıl önce San Francisco'ya taşındığımda
kripto kitlesi için bir toplanma yeri yoktu
-Tamam. -çünkü o zaman çok küçüktü.
Ben de büyük grupları ağırlayabileceğim bir yer baktım.
Yani Kripto Kale bir kaleden çok
Jeremy'nin kripto ekibi için bir öğrenci evi gibi.
Burada kaç kişi yaşıyor?
-Gününe bağlı. -Peki, bugün?
Bugün sanırım altı ya da yedi.
Burası temelde bir kuluçka ofis.
Evet, birebir Silicon Valley dizisindeki gibi olmasa da.
Daha çok fikir kuluçkası gibi.
Buradaki ilginç insanlar sayesinde seri bir fikir bombardımanı var.
Olaylarla ilgili hep yeni yollar
bulmaya çalışılıyor.
Burada şirketler kuruldu.
Şirketim Augur burada ilk kurulandı,
bugün 600 milyon dolar değerinde.
AUGUR (2014'TE KURULDU)
Kullanıcılara olayları öngörme imkânı verip doğru tahminleri ödüllendirir.
O takımdan artık kimse yok ama kurulduğu yer işte burası.
Odasında mı bilmiyorum
ama Jing baş yöneticimiz...
İçeri giriyoruz.
Ne?
-Bu Jing. -Memnun oldum.
Memnun oldum.
Jing kripto konusunda en belalı kadınlardandır.
JINGLAN WANG KRİPTO BELALISI
Nasıl burada yaşamaya başladın?
İlk sorum bu.
2012'de kripto işleri yapmaya başladım.
O zaman bir kadın kolejinde sanat öğrencisiydim.
Bir Bitcoin konferansına gittim, 300 erkek ve dört kadın vardı.
"Nedir bu fantastik dünya?" dedim
ve birden bu olayı kaçırırım korkusuyla doldum.
O yüzden bilgisayar bilimlerine geçtim.
-Sanattan bilgisayar bilimlerine mi? -Evet.
Olayı kaçırma korkusu çok ciddiydi.
Burası okul bırakanlarla dolu bir ev.
-Asyalı ailemin düştüğü dehşete rağmen. -Eminim.
"Bitcoin de ne? Gerçek para bile değil."
Jing en sağlam bağlantılı insanlardandır,
özellikle kriptodaki teknik kitle için.
Daha çok girişimci ve diğer yatırımcılarla uğraşıyorum.
Evet.
Ama Jing bu teknolojiyi mümkün kılan
tüm parlak programcıları tanır.
Harika.
Jeremy ve Jing kripto paranın,
geleceğin parası olduğuna inanıyor.
Tek yapmaları gereken bize de bunu açıklamak.
Bitcoin'i nasıl açıklarsın ve bütün bunlar nasıl işliyor?
Tabii, nargile içer misin?
Hayır, sağ ol ama sen takıl.
Bitcoin bağımsız dolaşımda olabilen bir tür elektronik para birimi.
Tamam.
Sistem, bana güvenmesen bile benimle iş yapma imkânı veriyor.
Çünkü internet üzerinde var olan güvenilir bir sistem kurduk
ve sistem de kimsenin işlemleri kontrol etmesine ihtiyaç duymuyor.
Bu teknolojiyi bu kadar devrimsel yapan da bu.
Tümden sanallaştırılmış olması.
Hiçbir bankaya, hükûmete ihtiyaç yok.
Sen ve ben, ikimizin de değerli gördüklerini başkasına güvenmeye
gerek olmadan takas edebiliriz.
Peki bu para kişilere nasıl atanıyor?
Ne kadarın var, nasıl biliyorsun?
Bitcoin'in dünyaya tanıttığı kavram olan
"blok zinciri", aslında dağıtılmış bir veri tabanı.
Nod adı verilen dünya çapındaki küçük doğrulayıcılara sahip.
-Hack'lemeyi imkânsız kılıyor. -Tamam.
-Jing'in de buna ekleyeceği var sanırım. -Evet.
-Bir şey eklemek istiyorum. -Lütfen.
-Devam et. -Sadece...
-Buna blok zinciri deniyor. -Evet.
Yapılan işlemlerin tutulduğu bir defter gibi düşünebilirsin, kimin kime ne borcu
olduğunu gösteriyor.
Bütün bu veri bir dosyaya konuyor ve bu onaylı bir blok oluyor.
Tamam.
-Kafanı karıştırdım mı? -Hayır, hiç.
Sadece söylediğin her şeyi anladığımdan emin olmak istiyorum.
Çabucak arkadaşa bir mesaj atayım.
Peder Rob, orada mısın? Lütfen yardım et.
Elbette oğlum.
Sayın sevenler, bugün burada sizlere blok zincirini açıklamak için toplandık.
Blok zinciri çok karmaşık.
Dijital işlemler için bağımsız bir kayıt defteridir
ve sonsuza kadar internette kalır.
Sonsuz ise aşırı uzun bir zaman.
Ama başka bir şeye benzediğini anlatacağım.
Belki en iyi benzetme değil
ama geleneksel mali işlemler
evlilik gibidir.
İki taraf değerli bir şey değiş tokuş etmek için
bir araya gelir, yüzükleri ya da eskiden olsa keçileri.
Geleneksel olarak bu kutsal işlemi de
eyaletten bir belge ve de atanmış bir memur, yani bir rahip, sulh hâkimi
ya da nedense bir gemi kaptanı onaylar ve garanti altına alır.
Bu gemiyi döndüreceğim.
Kesin yaparsın.
Onları merkezîleştiren de budur.
Benim gibi bir memur, geleneksel olarak işlemi doğrulayan
banka ya da kredi kurumu ile kıyaslanabilir.
Ama biz Y kuşağıyız.
Asla geleneksel olmayız.
O zaman tamam.
Eğer standart mali işlemler geleneksel bir nikâh gibiyse,
blok zinciri de Y kuşağı ruhsal birlikteliği oluyor
ve benim gibi bir memura ihtiyaçları yok.
Nedense zamane çocukları mali sisteme pek de güvenmiyor.
Alışverişi bu güvenilir şahitler eşliğinde yapmak onları tatmin ediyor.
İşlemleri fotoğraf çekerek onaylayan,
ONAYLANDI
gelin ve damadı etiketleyip
internete atıp, herkese açan bu kitle.
Telefonumu kaybetsem bile bu önemli değil.
-Kajulu peynir? -Tabii ki hayır.
Y kuşağına bakarsan,
11 Eylül sonrası dünyada, hayatlarımız daha da kısıtlandı ve üstüne
küresel mali krizi yaşıyoruz.
Benim yaşımdaysan hükûmete pek de güvenmiyorsundur,
bankalara da öyle.
Yarattığımız şey, ulusal ekonominin ötesine geçen bir şey.
Ulusalın ötesinde bir şey yaratıyoruz.
Küresel ve herkese açık bir şey.
Gençlere önerim,
"Yüzde 20 veya 30 net sermayenizi kriptoya yatırın."
Çünkü artış olursa katlanarak oluyor,
düşüş olursa ise,
hele ki çalışabilecek bir genç için,
görece kayıpsız gibi.
İnternetin gelecekte de var olacağına inanıyorsanız
kripto da onun bir parçası olacak.
Siktir, ağzım dolu.
Hadi bakalım.
Sürekli nargile mi içiyorsun?
Evet.
Bir yatırımcım Jeremy'yi gördü,
"Gülünç görünüyorsun." dedi.
Hatırlamıyorum.
Kriptocular için,
kripto para dünya ekonomisinde devrim yapacak yeni nesil bir çözüm,
sınırları olmayan bir para birimi,
hükûmetlerin ve mali kurumların kontrollerinden bağımsız.
Geleceğe özgü.
Ben varım.
Şimdi biraz Bitcoin bulmam lazım.
PRAG
ÇEK CUMHURİYETİ
Herkes kripto piyasasından Bitcoin alabilir.
Ama bundan önce,
paraların ağda dijital olarak yaratılması lazım.
Para basacak somut bir darphane
ve kâğıt parayı kontrol eden bir merkez bankası olmadığından
Bitcoin, işlemci gücüyle
dijital olarak sınırlı sayıda bitcoin üretmenin
bir yolunu buldu.
Bu işleme "madencilik" deniyor.
Kripto madenler dünyanın her yerinde ortaya çıktı.
Güçlü bilgisayarlar, kripto para
üretmek ve biriktirmek için sürekli çalıştırılıyor.
Bu, Petr Svoboda'ya ait.
PETR SVOBODA KRİPTO MADEN SAHİBİ
Kripto madenciliği, bir iş koluna nasıl
çevirdiğini öğreneceğim.
Ses her birindeki fanlardan mı geliyor?
Soğutmak için mi?
Evet.
Çok sıcak.
Bunların diğer makinelerden farkı ne?
Bunlar Bitcoin madencisi özel makineler.
-Tamam. -Ve diğer kripto paralar için.
Farklı algoritmalar.
Bunun gibi kaç odanız var?
Beş oda var.
-Bunun gibi beş oda mı? -Evet.
Bu harika.
Madenciliği açıklar mısın?
Çekçe açıklasam daha iyi olacak.
Tamam, Çekçem harikadır.
-Evet. -Evet.
Algoritmaları çalıştırmak...
Pirzola burun amca...
Sıska Çek Danno bir şeyler falan...
Tamam, yalan söyledim. Çekçem yok.
Ama umarım benden daha zeki biri
bütün bunları İngilizce açıklayabilir, âdeta
beş yaşındaymışım gibi.
Blok zinciri, Bitcoin işlemlerinin
dijital kaydı demiştik ya?
Madencilik de Bitcoin yaratmanın
ve elde etmenin ilk yolu.
Evlilik benzetmesinde madenciler konuk.
İşlemleri fotoğraf çekip onaylayan,
gelin ve damadı etiketleyip internete koyanlar.
Bitcoin teşvik olarak yaratılır, o sayede
madenciler blok zinciri kurup ayakta tutar.
Evet, buketi yakalamaya hazır mıyız?
Bitcoin şanslı bir madenciye verilir.
Buketi yakalayamayanlar için üzülmeyin.
Bitcoin işlemleri sürekli devam eder.
Bu da hiç bitmeyen bir evlilik sezonu demektir.
Blok zinciri ayakta kalsın diye
ne kadar çalışırlarsa buket şansları o kadar artar.
Pislik.
Kripto madencilik
çok enerji harcadığından, madenler enerjinin ucuz olduğu
Çin, İzlanda ve burada, Çek Cumhuriyeti'ndedir.
Tek amaçları da Bitcoin değil.
Başka binlerce kripto para birimi var.
Litecoin, Ethereum, Tether, EOS,
Stellar, POPCOIN ve daha niceleri.
Elektrik bayağı çok geliyordur.
Evet, sanırım 60.000 dolar kadar ödedik.
-Elektriğe aylık 60.000 mi? -Evet.
-Vay be!
Bu çok fazla para.
Peki ortalama bir insan ne kadar
alıp yatırıyor?
Evet, 30.000 dolar kadar.
-30.000 dolar. -Evet.
-Sanırım... -Her biri mi?
-Her biri. Evet. -Tamam.
Bu ortalama ne kadar makine demek?
Sekiz makine için.
-Sekiz makine 30.000 dolar mı? -Evet.
Dostum, bu inanılmaz!
Senin de beş oda dolusu makinen var.
Evet.
Sınırlı sayıda mı Bitcoin var?
-Evet. -Sınırlı mı?
Hepsi bulununca ne yapacaksınız?
Kimse bilmiyor.
Bütün paramı böyle
evlilik örnekleri ile anlayabildiğim bir şeye dökmeden önce,
biri bana kripto paranın
değerini aslında nereden aldığını açıklamalı.
SAN FRANCISCO'YA
GERİ DÖNÜŞ
JACKSON PALMER DOGECOIN KURUCU ORTAĞI
Jackson Palmer pazarlama müdürü ve kodlama meraklısıyken
kripto para furyasındaki pay arayışı
ters tepmiş biri.
-N'aber? Memnun oldum. -Nasılsın?
-Bu köpekler inanılmaz. -Öyleler.
Bunlar senin kripto paranın üzerindeki köpekler mi?
Doğru, paraya köpek resmi koydum.
Bunlar Shiba Inu türü.
2013'te kripto paraya fena merak sarmıştım.
Her ay yeni birinin eklendiğini fark ettim.
O zamanlar Doge fenomenine de çok sardırmıştım.
Doge mu? Neden bahsediyorsun?
Doge fenomeni, bakışları içe işleyen bir köpek fotoğrafının
bir Japon anaokulu öğretmeni tarafından yüklenmesiyle ortaya çıktı
ve internet şöhreti oldu.
Jackson olayı buradan alıp şakasına bir tweet attı.
"Dogecoin'e yatırıyorum. Eminim yeni büyük fırsat bu."
-Daha parayı yaratmamıştın. -Aynen.
-Tweet ne oldu? -Viral olmaya başladı.
Ben de sonunda "dogecoin.com" alan adını aldım,
bir paranın üstüne Doge resmini koydum
ve buna parodi bir kripto para dedim.
Bir para birimi yaratınca ne olur?
Bir şey yapmak gerekmiyor,
kodu insanların işlemesine bırakıyorsun.
Bitcoin ya da Litecoin gibi, hepsinde böyle.
İnsanlar çalıştırsın diye bir program atıyorsun
ve yeterli sayıda insan çalıştırırsa bir ağ oluşuyor.
Evet, kolaymış.
Jackson, Dogecoin'in yaratıcısı olmasına rağmen
kendisi hiç üretmemiş ya da üstünden para kazanmamış.
Ama Doge'un yükselişini, anlık ve açıklanamaz
bir heyecana dönüşmesini ön sıradan izlemiş.
24 saat içerisinde fark ettik ki
büyük bir karma işlem gücü, bilgisayar gücü
Dogecoin ağına yönelmişti.
"Eyvah. Ne yaptık?
"Bu gerçek bir şey." dedim.
Bir de baktım ki iki milyar dolarlık bir ekonomi olmuş.
Ondan sonra işler biraz garipleşti.
Dogecoin'in değeri sevimli maskotu sayesinde uçmuştu.
Köpek sevgimi mantıksız zannederdim.
Merhaba.
Bir para birimi yarattın
ama kripto şüpheci mi oldun?
Ben kendime kripto mantıklısı diyorum.
Kripto mantıklısı. Daha iyi, sevdim.
Evet. Sanırım fazla heyecan oldu
ve çok az öz kaynaklı olan bu şeye
fazla değer yüklendi.
Kripto paraya hak ettiği değer biçilmeli,
sonraki on yılın heyecan fırtınası gibi
davranılmamalı.
İnsanlar kripto parayı neye göre ölçüyor
ve ne aşamada kurgudan dönüşüp
gerçek bir şey oluyor?
Bu arada, teknik tanımı bu. "Gerçek bir şey."
-"Gerçek bir şey" mi? -Evet.
Bence ilginç bir mücadele.
Fiyat devamlı yukarı aşağı oynadığından,
harcamak için insanları teşvik etmiyor
çünkü para birimleri çok dengesiz.
Jackson'ın endişeleri gösteriyor ki
kripto para hâlen gelişme aşamasında.
Kimse ileride ne olur, bilmiyor.
Aslında dengesiz fiyatı geçen sene
dot-com krizinin izinden gitti,
o da internet yeniyken patlamıştı.
Kripto hâlâ spekülatif bir kazanç.
Daha çok başlangıç yatırımı gibi, cebinizdeki nakit değil.
Dünyanın her yerinde bu durumu değiştirmeye çalışanlar var.
GALLER, BİRLEŞİK KRALLIK
JAMES HOWELLS BITCOIN ÖNCÜSÜ
James Howells, kripto paradaki potansiyeli
neredeyse herkesten önce gördü.
Bitcoin üzerinden servet kazanan ilk kripto madencilerden biri.
Şimdi, James kripto paranın
günlük harcamalarda kullanılmasının yolunu arıyor.
Sen mi yaptın?
Evet, bunu mağazaya koydum,
test mağazasına dönüştürdüm
çünkü bu ürünü dünya çapında kurumlara pazarlıyorum.
Evet.
Kripto parayı nakit gibi kolay kullandıracak uygulama geliştirmiş.
Lucozade alayım.
Ben de cips.
Uygulama, kullanıcının Bitcoin parasını
izleyip dijital cüzdanından çekiyor.
Uygunsa Bitcoin ile ödeyeceğim.
Bu Bitcoin nakit cüzdanı.
Önden Bitcoin nakit yükledim.
Satıcının çözümü de bana ödeme için bir QR kodu vermek.
-Evet. -Onu taratıyorum.
Ve yollamak için kaydırıyorum.
Sonra da satıcı gerçekten hesabına o para geçmiş mi öğreniyor
ve güvenle cüzdanına geçiyor.
Visa ve Mastercard Bitcoin'i sevmiyordur herhâlde
çünkü komisyonlarını engelliyorsun.
KART ŞİRKETLERİ İŞLEM KOMİSYONUNDAN YILDA 40 MİLYAR DOLARDAN FAZLA KAZANIYOR.
Evet, işlerini bozuyor.
İnsanlar aracı olmadan alışveriş yapabiliyor.
Sadece paran el değiştirdi diye
aracı da ödeme almamalı.
Evet, tabii.
Bitcoin ile işlem potansiyeli heyecanlı.
Banka komisyonu, bozuk para ya da uzun faturalar yok.
Kriptonuz da güvende
çünkü sadece özel bir şifreyle kullanılıyor.
Rastgele harfler ve rakamlardan oluşan, 64 karakterlik tahmini imkânsız bir dizgi.
DRAMATİK CANLANDIRMA
Ters gidebilecek tek şey ise
bir şekilde bu anahtarı kaybetmek.
Varsayalım ki bir sabit diske kaydettiniz
ve kazara diski çöpe attınız,
disk de sonunda bir çöp alanının dibini boyladı.
İşte o zaman sıçtınız.
Ama bu olabilir mi?
Peki, kazara sabit disk nasıl çöpe atılabilir?
Bana talihsiz bir durum oldu,
dizüstü bilgisayarıma bir bardak limonata döktüm.
Ama sabit diskini sakladım
çünkü içinde cüzdanım vardı.
-Bitcoin cüzdanım... -Evet.
...ve özel anahtarlarım vardı.
Meğer bir karışıklık olmuş.
Yanlış sabit disk
-çöp torbasına konmuş. -Yapma.
O zamandan beri,
diskimin kazandığı değer...
...bugün 65 milyon dolar.
Ha siktir.
Evet.
Bu bana olsaydı bir daha hayatım boyunca
hiçbir şeyi atamazdım.
James'in servetini bulmak için planı var.
Diskini attığı günün çöp alanı kayıtlarını çapraz karşılaştırıp,
araştırmasını bir bölgeye yoğunlaştırabiliyor.
Şehir konseyi kazmasına izin vermiyor.
Birleşik Krallık'ta çöp alanı kazma izni hiç verilmemiş.
-Belirsiz sulardayız. -Anladım.
Polis talebi ile birkaç çöp alanı araması yapılmış,
cinayet soruşturması gibi şeyler için.
O zaman önce birini öldür.
Sonra anahtarını alabilirsin.
Aslında 50 milyona yakın bir miktarı
geri alamadığımı düşünecek olursak,
bu Bitcoin'in güvenli olduğunu ispatlıyor.
Eğer bir kâğıda yazmış olsaydın,
-hâlen... -Elimde olurdu.
Evet, o şifre elimde olsa paramı harcayabilirdim.
Bir süper bilgisayar kurabilirim,
cüzdanım için olası her şifreyi sürekli tahmin edebilir.
Bundaki sorun şu,
evrendeki parçacıklardan daha çok sayıda muhtemel kombinasyon var.
Yani birkaç güneşlik enerjiye ihtiyacım olurdu,
-güneşlerce enerjiye... -Evet.
...ve kodu kırmak için birkaç milyar yıla.
İşte bana göre, Bitcoin bu yüzden güvenli
ve bu yüzden bu teknolojiye paranın geleceği olarak güveniyorum.
Evet, gelmek istersen
-çöp alanına gidebiliriz. -Olur.
Şu birkaç milyon dolarlık
diskin yerini gösterebilirim.
Bütün bu insanlar ve paraları,
hepsi de diğer insanların aynı paraya inanmasına bel bağlıyorlar.
Bu bir güven zinciri, kırılmamış.
Peki, neye güvenelim?
Hükûmetimize mi?
Parlak bir metale mi?
Bilgisayar koduna mı?
Yukarıdakilerin hiçbirine mi?
Bakarsan boyutunu anlıyorsun.
-Bütün bu... -Vay be! Evet.
Yer altına doğru da devam ediyor.
James'in çöpe giden diskinin ne kadar pahalıya patlayacağını zaman gösterecek
ama onu kim suçlayabilir? İlerlemek için yeni bir yola inanıyor
ve geleceğindeki dijital servetine umut bağlıyor.
Şimdilik bu kadar yaklaşabilmiş.
On yıl sonra
o disk milyar dolar değerinde olacak
ve kazıp çıkarmak için...
-Evet. -...oraya gidemiyorum bile.
Kamera, hazır.
Motor.
Bu gemiyi döndüreceğim.
Bu gemiyi döndüreceğim!
Sarhoş dene.
Bu gemiyi döndüreceğim.
Tamam, kes.
Mükemmel.