Ölüm.
Hepimiz için son durak.
Ve gerçek bir para makinesi.
Bir Amerikan cenazesi sekiz ila on bin dolara mal oluyor.
Yıllık 20 milyar dolarlık endüstri.
Bu yalnızca cenazeler için.
Bir de avukatlar, şirketler,
hükûmet yetkilileri ve gayriresmî kişilerden oluşan
koca bir yeraltı endüstrisi var.
-Tetikçi sen misin? -Sen kimsin be?
Hepsi size bir şekilde etiket takmaya uğraşıyor.
Bu insanlar, hayatınızı korumanın,
bitirmenin
ve siz gidince kalan akrabalara ödemelerin
kararını veren kişiler.
Benim hayatımın değeri ne?
Tabuta ne kadar harcamalıyım?
Ölümümün getirisini artırmak için ne kadar seks yapmalıyım?
Bunlar, son yolculuğuna uğurlayacağımız sorulardan birkaçı.
Ölüm bölümüne hoş geldiniz.
ÖLÜM BÖLÜMÜ
Hoşunuza gitse de gitmese de hepimiz para ile bağlıyız.
Ben Kal Penn, küresel ekonomi denen
şu dev canavarı keşfediyorum.
Küresel Ekonomi Denen Şu Dev Canavar
Öncelikle, merak etmeyin.
Ölüm ekonomisine dair bir bölümün
sizi huylandırabileceğini biliyorum.
Hatta ben de öleceğim fikrini sevmiyorum.
O yüzden, rahatsız hissedersek bir güvenlik şifremiz olsun.
Mesela "yavru köpekler".
Peki bir yaşamın bedeli ne?
Milyon kişiye bunu sorup milyon farklı cevap alırım.
Ama öncelikle hayat bitirme eğitimi olan
birine sormaya karar verdim.
-Tetikçi sen misin? -Sen kimsin be?
Ben Kal.
Tamam.
Herhâlde emniyet kemerine gerek yok, duruyoruz.
Yani, biz...
Öncelikle, kekeleme.
-Gergin misin? -Doğru.
-Biraz gerginim. -Tamam.
-Rahatla. -Tamam.
-Evet. -Tamam.
İnsanlar bir tetikçi aradığında seni nasıl buluyor?
Lanet telefon rehberinde yokum, emin ol.
Ben de onu diyorum.
"Tetikçi" kısmında falan değilim.
Bir işin fiyatı çocukları varsa değişiyor mu?
Müstakil ev yerine apartman dairesiyse?
Nesin sen, lanet bir polis mi?
Sen polis misin?
Evet, lanet bir polisim.
Polis olduğunu biliyordum.
-Tamam. -İyi. Defol git.
1980'lerden 2000'lere kadar,
Dominick Polifrone bu tarz park yerlerinde
görüşmeler yaparak
çok para vermeyi göze alan çaresiz insanlarla
birini indirmeyi konuşurdu.
Dominick'i onlar için adam öldürmeye hazır
bir kiralık katil sanıyorlardı
ama aslında gizli bir ATF ajanıydı.
DOMINICK POLIFRONE TETİKÇİ, ESKİ ATF AJANI
İşi tehlikeliydi ama adam öldürmek isteyen
çok kişiyi içeri attırdı.
Bunlardan biri olan
1986'da yakalattığı seri katil ve mafya tetikçisi Richard Kuklinski,
öldürdüklerini dondurduğu için Buz Adam olarak bilinirdi.
Bir tetikçi kılığına girip gerçek bir tetikçi yakalamak
Dominick için işin bir parçasıydı.
Yok etme ekonomisinin gerçek bir uzmanı.
Bu iş nasıl oluyor?
Şöyle demeye çalışıyorsun, "Dinle.
"Halletmem gereken böyle bir sorun var.
"Karım beni aldattı ya da biriyle buluştu.
"Karımdan kurtulmalıyım."
Tamam.
Nasıl olsun? Temiz mi olsun?
Kaza süsü mü verelim?
Çeşitli seçenekler var.
Adam öldürme işinde bile bir menü dolusu seçenek var.
-Menü mü? -Sadece...
Gözümde öyle canlandırdım.
Senin bir...
Sonuçta bilmek istiyorum, kaza gibi mi istiyorsun?
Yoksa bir mesaj mı vermek istiyorsun?
Birini öldürmek kaça mal oluyor, söyleyebilir misin?
Yazılı bir fiyatlandırma yok.
Diyelim iki müşterin var.
Biri büyük bir firmanın CEO'su, diğeri bir marangoz.
Bu kişiler için ne kadar tutar?
O kişiyi gözlemleyip anlamaya çalışırım.
-Tamam. -Varlıklı bir aileden geliyorsan
10.000 dolar diyebilirim.
Biri marangozmuş diyelim.
Biri de tamircide çalışıyormuş, o zaman...
Evet, o zaman 5.000.
Birini öldürmenin ne kadar olduğunu bilmeden bile
5.000 biraz az gibi.
Organize suç içinde isim yapmış biri olsa
on bin ya da üstü diyebilirsin.
-Tamam. -Yani şöyle mi?
Bir cinayetin fiyatı bir dilim pizza gibi değildir.
Yere göre iki ya da üç dolar değildir.
İşi kimin istediğine ve sana göre
ne kadar verebileceklerine bağlıdır.
-Doğru. -Tamam.
Nakitle mi ödenir yoksa havale olur mu?
Dijital mi? Venmo olur mu?
Bankaya mı benziyorum?
Merak ettim...
Kredi kartı mı vereceksin?
Deneyen olmuyor mu?
-Yok, nakit. -Hep nakit.
Kart verirsen seni öldürmem gerekir.
Peki tetikçi dünyasında bir insan hayatının değeri ne?
Hiçbir şey.
Hiçbir şey. İlginç.
O tip bir işte hayat mı?
Dalga mı geçiyorsun?
Beni indirmek kaça mal olurdu?
Beleşe yapardım.
-Sorun yok. -Öğrenmem iyi oldu.
Dominick'in dünyasında bir hayatı bitirmenin bedeli
aşağı yukarı piyasanın kaldırabildiği kadar.
İşi isteyen ödemeyi önden yapmak zorunda
ama ya denklem tersine dönerse?
Ölüm olduktan sonra fiyatına kim karar veriyor?
Birinin hatası yüzünden ölürseniz
bu ihmal sonucu ölüm sayılabilir
ve yakınlarınız büyük ödeme alabilir.
Ne kadar olduğuna böyle adamlar karar veriyor.
Allen Hurkin-Torres, emekli bir New York yargıcı
ve ABD'deki en yüksek dosya yüklerinden birini idare etmiş,
15.000'den fazla anlaşma sağlamış.
Ama önceki hayatında,
Allen, power pop grubu The Speedies ile
New York punk kulüplerinin tozunu attırmış.
Herkes seni takım elbise kravatla görüyor ve seni bu zannediyor.
-Ama bu grup fotoğrafım. -Vay!
Sana bir ipucu vereyim. Şeritli olan.
Yok artık!
Allen artık özel ara bulucu,
davalar mahkemeye gitmeden anlaşma sağlanmasına yardım ediyor
ve şimdiye kadar iki milyar dolara denk dosyada anlaşma sağlamış.
Rezeneleri nasıl keseyim?
HÂKİM ALLEN HURKIN-TORRES ÖZEL ARA BULUCU VE BEKLENMEDİK ROCK YILDIZI
Kalbin ne diyor?
Kalbim... Anladım.
Allen'ın hayatı biraz rock and roll,
biraz ihmal sonucu ölüme sebebiyet ve bolca yemekten ibaret.
Mahkemedeki işim
çoğu hâkimden farklıydı.
İşim dosyalardan anlaşma yoluyla kurtulmaktı.
Brooklyn'de binlerce dosyamız olurdu.
Ne tür dosyalar üzerinde çalıştın?
Kişisel yaralanma, ihmal sonucu ölüme sebebiyet verme.
Her gün bütün yaptığım dosyalara aracılık etmekti.
Bir gün biri sordu,
kişisel yaralanmanın ihmal sonucu ölümden farkı nedir?
Dedim ki kişisel yaralanma,
yaralanma dışında en kötüsüdür.
Öldün demektir.
Ölüm dosyalarında ise
farklı engeller çıkar,
doğru, yanlış ve toplumun değer yargıları.
İhmal sonucu ölüm dosyası suç dosyasından çok farklıdır.
Kimse hapse gitmez.
Onun yerine adalet finansal bir aktarımla sağlanır.
OJ Simpson'ın cinayete çarptırılmayıp
iki ölümden sorumlu bulunması gibi.
Adalet sistemi 25 milyon dolardan fazla istedi.
JÜRİ SIMPSON'IN 25 MİLYON DOLAR CEZA ÖDEMESİNE KARAR VERDİ
Ya da biri Benihana restoranında uçan bir karidesten
kaçarken yaralanıp, ameliyatlık olup
sonra da ölünce.
Eşi restoranı dava etmiş,
kocasının ölümünden dolayı on milyon dolar istemiş.
Ne yazık ki jüri olaya böyle bakmamış.
JÜRİ UÇAN KARİDES ÖLÜMÜ İDDİASINI REDDETTİ
AİLE BENIHANA ZİNCİRİNDEN ON MİLYON DOLAR İSTİYORDU
Kim kimi neden dava eder?
Genelde daha çok para kazanan kocadır
ve öldürülmüşse eşi ihmal sonucu ölüm davası açar,
tazminat almak ister.
Hayatın değeri nasıl belirlenir?
Yasalar eyaletten eyalete değişiyor.
New York gibi eyaletlerde
tazminatlar parasal görülüyor.
Yani bu ne anlama geliyor?
Senin değerin, hayattayken kazandığın para kadar.
Para üreten ekonomik makine olarak görülüyorsun
ve parayı da baktığın kişilere
veriyorsun.
Ama ölüm yasalarının yapılışındaki sorun şu,
bir çocuğun ölümünün hiç değeri yok.
Neden?
Çünkü çocuklar ya da yaşlılar ekonomik makine değil.
Para saçmıyor, kimseye bakmıyorlar.
O zaman da sorumuz, bir çocuğun
ya da yaşlının değeri ne?
Cevap da çok, çok az.
Bu delilik.
O yüzden sahip oldukları tek unsur, o kısıtlı zamanda,
ölümden önce ve tam o sırada çektikleri acı ve işkence.
Ölüm öncesi korkusu.
Sokakta bağıran yaralı bir adam düşün,
"Araba üstüme geliyor!
"Bana çarpacak. Çok acıyacak."
ÖLÜM ÖNCESİ KORKUSU
O yüzden ölümden önce bir acı ve işkence yoksa
değerin çok düşük.
Dava açmaya ne gerek var?
Ölüm dosyalarında
genellikle birini kaybetmişlerdir ve esas sorun,
sistemimiz sevdiklerini geri vermek için bir şey yapamaz.
O yüzden temelde bir arınma için gelirler,
bir terapi seansıdır.
Konuşunca artık en büyük dertleri
dosyaya anlaşma rakamı koymaktır.
Çünkü "Evet, 400.000 dolar." deyince
sevdiklerine rakam belirlemiş oluyorlar.
-Tamam. -Bunu en iyi şöyle yapmaya çalışıyorum.
Diyorum ki "Sevdiğiniz geri gelmeyecek.
"En azından parayı iyi amaçla kullanın.
"Diğer çocuğunuz için, koleje."
Konuşma bitince
terapi seansını ve arınmayı tamamlamış gibi hissederler,
sen de bir şey yapabildiğini hissedersin.
Kendinize bir değer biçmeniz gerekse
bunu nasıl yapardınız?
Rakamlarınızı nasıl ayarlardınız?
Yüksek maaşlı biriyim.
Bu otomatikman denkleme girer.
55 yaşındayım.
O zaman sorumuz, iş ömrüm ne kadar?
Çünkü parasal zarar var.
Avukatlar veya hâkimler, biz masamızda ölürüz.
Çoğu avukat 70'lerine kadar çalışır.
Bana da 70 desen.
15 çarpı şimdiki kazancım,
yaklaşık değerimi verir.
Allen'ın vadesi erken dolarsa
yargıç ve aracı olarak çalıştığından yüksek değeri olur.
Ama erken dolacağını sanmam.
1980'lerde davulcu olup hayatta kalmış.
Aslında mantıklı geliyor.
Yasalar hayatınızı geri veremiyorsa
belki tek yapabileceği sevdiklerinize biraz para vermektir.
Ama ben kayıp kazancımdan daha değerli olduğumu düşünüyorum.
Ölümümün getirisini nasıl artırırım?
Ölümüm çok iyi para etmeli.
Trajik bir şekilde mi öleceğini düşünüyorsun?
Buna ölümüne kararlıyım.
Tamam, kayda değer bir kazancın olmadığını kabul ediyorum.
Doğru tahmin ettin.
-İndirsen... -Evet, pardon.
Teşekkürler.
Kayıp gelir dışında
ihmal sonucu ölüm için belirli fiyat yok.
Bu senin kim olduğuna, nasıl öldüğüne,
ne kadar fakir bir aile bıraktığına bağlı.
Yani zengin aile mi?
Bu senin hikâyene bağlı.
Ortalama jüri, ihmal sonucu ölüm davalarında
iki milyon dolardan biraz fazla verir.
Bu işe yarar.
Trajik ve ikna edici hikâyen varsa daha fazla.
Yaralı Yüz gibi.
Daha çok Çelik Manolyalar gibi.
O filmi hiç izlemedim.
2001'de 22 yaşında, Mets'e oyuncu adayı bir genç,
büyük anlaşmasını yapamadan araba hatasından öldü.
Ailesine 131 milyon dolar verdiler.
Senin ölümün Oscar'lık olmalı.
Michael Shannon'ın
o balıkla seks filmi gibi mi?
Konudan sapmayalım,
geride ne bırakacağına odaklanalım.
Evli misin?
Eşimle ben buna isim koymak istemiyoruz.
Ama jüri istiyor.
Evlenmek, değerine birkaç milyon katabilir.
Başka bir faktör de, bazen devlet hazsal zarar karşılığı tazminat verir,
yani dul eşini seninle sevişmenin zevkinden
mahrum kalacağı için tazmin edebilir.
Zevk kısmını ispatlamasına gerek yok...
Değil mi?
Hayır. Peki, herhangi bir derneğe bağlı mısın?
Bağış işleri gibi?
-Gönüllüyüm. -Harika.
Marş sırasında diz çökme protestosu hakkında yorumlarım var.
Peki.
Sana dürüst olacağım.
Ölümünün ihmal sonucu olmadığını düşünmeye başladım.
Neden çok yüksek ödeme istiyorsun?
Hep varlıklı olmak istedim.
Peki öldükten sonra
tahsilatı nasıl yapacaktın?
Tamam, belli ki bu senaryoda
derinlemesine düşünmediğim şeyler var.
Belki bir medyum önerebilirsiniz
ya da başka bir boyutlar arası uzman.
Belki bu sihirli topları veren kişi.
-Çık odamdan. -Park ücretsiz mi?
-Sana değil. -Ama ücretsiz.
-Başkalarına. -Beni kuzenim getirdi.
Bunu halletmenin başka bir yolu da var.
"İhmal sonucu ölümün maliyeti nedir?" diye soracağımıza,
"Bir ölümü engellemenin değeri nedir?" diye sormak.
TRAFİK LEVHASI DÜKKÂNI SFMTA - ARAZİ İŞLERİ
Devletler ve şirketler bu soruyu hep sormalı.
Mike Gatto kişisel yaralanma ve mesleki hata avukatı.
Devlet ya da bir şirket yüzünden
yaralanma ya da ölüm olursa
dosyaya Mike bakıyor.
Neden buradayız?
MIKE GATTO - İHMAL SONUCU ÖLÜM AVUKATI SOKAK LEVHASI SEVİYOR
Hiç pahalı olmayan bir güvenlik levhası hayat kurtarabilir.
Dün bir dosya için yazılı ifade aldım. İki motorcu ölmüş
çünkü belediye, yeni yapılan kavşakta
motorcular için uyarı koymamış.
Çarpıp ölmüşler.
Vay be.
Güvenlik şifresi, yavru köpekler.
Yani bu kadar basit bir şeyin bu derece sonuçları olabiliyor.
Muhtemelen kovaladığınız yasal süreç
birkaç sokak levhasından çok daha maliyetlidir.
Hem de birkaç katı.
Bir sokak levhası ne kadardır ki? 40 dolar mı?
İhmal sonucu ölüm davalarında
şirketten veya devletten
ne kadar ödeme gelir diye perde arkası bir hesap var mı?
Bizce kesinlikle bu oluyor.
Çok ender ortaya çıkıyor
ama bu konuda fikir veren
bazı tarihî davalar var.
Ford Pinto'yu çoğu kişi bilir.
1970'lerin başıydı.
Pinto'yu piyasaya düşük bir fiyata sokmak istediler.
1.999 dolara satacaklardı.
Bir noktada fark ettiler ki
benzin deposunda patlama ve yangın ihtimali vardı.
Bunun tamiri 11 dolardı.
Vay be.
Ford hesaplamalar yapıp bir insan hayatının bedeli ile
tehlikeli deponun yol açacağı yaralanmaları karşılaştırdı
ve sadece para için aynen devam etmeye karar verdiler.
Şirket ortamlarında bu yaygın mıdır?
Yönetim kurulunda insanlar oturup
hesaplamalar yaparak "Biri ölürse öderiz,
"işimize engel olmasın" mı derler?
Üzgünüm ama bu doğru.
Bunları ancak
şirketler dava sonucu açıklamak zorunda kalınca
ya da sızdırılırsa öğreniriz
ama çok ender olarak duyuluyor.
Bu şirket toplantıları
iş yapmanın normal bir parçası mıdır?
Bu tip hesaplar yapmak, hangi şirket olursa olsun?
Bence ihtiyatlı iş yapmanın bir parçası.
Esas soru, bu bilgiyle ne yapıyorsunuz?
Devlet kurumları da benzer hesaplar yapıyor.
Hayatın İstatistiksel Değeri adında bir ölçü kullanıyorlar,
kısaca HİD.
Bilimsel çalışma ve piyasa analizi karışımını kullanıp
farklı kurumlar kendi HİD'lerini belirliyor.
HİD'ler şöyle kullanılıyor.
2007'de Ulaştırma Bakanlığı
otomobil üreticilerine kural getirdi
ve arka emniyet kemeri hatırlatma sistemi koydurttu.
Her yıl 44 hayatı kurtaracağı tahmin ediliyordu.
Ama bunu kurmak endüstriye 325 milyon dolara mal olacaktı.
Hayat başına 7,4 milyon dolar.
Bu miktar o dönemki
Ulaştırma Bakanlığı HİD'inden yüksekti,
o yüzden güvenlik önlemi kurulmadı.
Ölüme fiyat biçmek,
şirketleri ve devlet kurumlarını sorumlu olmaya
teşvik eder.
Ama bu fiyat bizim dışımızdakiler tarafından belirleniyor,
hâkimler, jüriler ya da aracılar gibi.
Ya fiyatı kendimiz belirlesek?
Profesyonellerle aynı acımasız mantığı kullanabilir miydik?
İSPANYA
Hayatınızın değerini hiç kendinize sordunuz mu?
Ölümü göze almak için kaç para isterdiniz?
ABRAHÁN MAZUELAS MİDYE AVCISI
Abrahán ve Francisco bu hesabı her gün yapıyor.
FRANCISCO RODRIGUEZ MİDYE AVCISI
Ülkenin kuzey kıyısı açıklarında,
Atlantik'in jilet gibi keskin kayalıklarında
kaya midyesi avlıyorlar.
Ölümlere sebep olan ama iyi kazandıran tehlikeli bir iş.
Bu midyeler çok özel olduğu için
yüksek fiyatlara gidiyor.
Gurme restoranlar porsiyonuna 100 avro
ya da yaklaşık 120 dolar ödüyorlar.
Ne sıklıkta sakatlık ve ölüm oluyor?
Yaygın mı...
Her yıl olaylar olur.
Kırık kaburgalar ve ne yazık ki ölen insanlar da olur.
İki yıl önce bir midye avcısı kayalıklara gitti
ve birkaç gün sonra ortaya çıktı, ölmüştü.
Bu bana çılgınca geliyor.
Deniz sakin bile olsa her zaman
en kötü yere gidip
en iyi midyeyi bulmaya çalışırsın.
Yakalayınca nereye koyuyor?
Böyle, tişörtünün içine, kemerle.
Dikkat etmesi gereken çok şey var.
Anneme midye lisansımı aldığımı söylediğimde neredeyse ağlıyordu.
"Bu çok tehlikeli!"
Evet. Vay!
Sesinde biraz panik var.
Bizim standartlarımıza göre bu delilik
ama genelde uğraştıklarınıza göre nasıl?
Bugün çok iyi bir gün.
Deniz sakin, her zaman böyle olmaz.
Denemek ister misin?
Tabii.
Nasıl yendiğini göstermelisin.
Sadece emeceksin.
Direkt ısırayım mı?
Ben çiğ seviyorum.
Sümük kıvamında
ama aşırı temiz bir okyanus tadında.
Ben hiç sümük yemedim!
Yani, ben de.
Çoğu insan normal işlerini
böyle tehlikeli gözüken bir şey için bırakmaz.
Bu arkadaşları teşvik eden acaba neydi?
Ortalama ne kadar kazanıyorsunuz?
Bugünkü şartlarda 500 avro civarı.
İkiye mi bölüyorsunuz?
Her birimiz.
Her biriniz 500 mü? Vay!
Adam başı 600 dolar gibi.
Peki burası nedir?
Botla açılmadan buraya geliyorsunuz.
Evet, çoğu zaman hava kötü olunca botla açılamazsak
burada bir patika var.
Aşağı mı iniyorsunuz?
Nasıl? Çok dik gözüküyor.
Evet, bazı tehlikeli yerler için ip kullanırsın.
Birkaç yıl önce bir iş arkadaşımız
tepeden aşağı inerken iki kayanın arasına düştü,
helikopterle kurtardılar.
Parası çok iyi gibi
ama kendinizi
ciddi tehlikeye atıyorsunuz.
Buna değer mi?
Ekstra bir tarafı var, o da bu işe duyulan tutku.
Bu bağımlılık, uyuşturucu.
Nesini seviyorsunuz?
Okyanus. Balıkçılık.
Kendine çalışmak.
Evet, bu...
Anlamak için hissetmen lazım.
Nasıl ki bazı insanlar
kaya midyesinin pahalı bir lezzet olmasına karar verdiyse
Abrahán ve Francisco da ödenen paranın hayatlarını riske atmaya
değdiğine karar vermişler.
İşte her gün yaptığımız
görünmez hesaplara
bambaşka bir açıdan bakış.
Çoğu insan, kararlarının
hayatına değer biçtiğini fark etmez.
Daha tehlikeli bir iş için zam almak gibi.
Çatıcılar diğer inşaatçılardan 4.000 dolar fazla kazanır
zira çalışırken ölme ihtimalleri beş kat fazladır.
-Doğru. -Kestik! Beş dakika mola.
Bu seçimler, bir masraf fayda analizini yansıtır.
Ne kadar riske edelim ki hayatı yaşamaya değer olsun?
Devlet ne kadar para ile
bir ölümü önleyebileceğini tahmin eder,
ona göre sokak levhası koyar ya da kask taktırır.
Hesabını yapmasanız bile
içgüdüsel olarak hayatınızı riske etme hesabını yaparsınız.
Tut beni.
Sonuçta hiçbir mankafa Rus ruleti oynamaz,
bir milyon dolar için bile.
Altıda bir ölme ihtimaline değmez.
O yüzden altı dolarlık duman dedektörüne para bayılıp
milyonda bir olan yangında ölme şansınızı elersiniz.
Çocuklarımın odasına koy lütfen. Sağ ol.
Mesela eski 49ers defans oyuncusu Chris Borland.
Beyin hasarı riskini önlemek için bir sezon NFL'de
oynayıp emekli oldu.
%40 riski elemek için üç yıllık ve 2,3 milyon dolarlık
sözleşmeden vazgeçti.
Ona göre, hesap yapabilen bir beyin hesabını yaptığı paradan daha değerliydi.
Beyninin değeri ne Randy?
Hızlı düşündün dostum.
Ama riskten kaçınmak her zaman kolay değildir.
Masabaşı işte kimse size çelme takmaz
ama bütün gün sandalyede oturmak ölüm riskini ikiye katlar
çünkü şeker, inme, kanser ve bunama ihtimalini artırır.
Biri şu cinayet makinesini benden uzaklaştırsın!
Tabii ki kimse tüm riskleri de elemek istemez.
Bir fanusta kalmak
hayatınıza bir milyar dolar değer biçmek olabilir
ama bunu verip beni kapatamazsınız.
Çünkü riski elemek, eğlenceyi de elemektir.
Kulaklık, selfie, yürüyen merdiven, sosis, sıcak su,
Noel ağaçları ve yatak çerçevelerine elveda.
Tüm bilinen katillere.
Yataktan düşmek her yıl 700.000'de bir Amerikalıyı öldürüyor.
Bu, terörden fazla.
Ama bu yüzden yatağımı yere sermem,
artık 25 yaşında değilim.
Sadece 25 gösteriyorum.
Hayatın tadını çıkarmaya ne kadar fiyat biçerseniz biçin,
sonunda ne olursa olsun, gelecek bir hesap var.
ÇEK CUMHURİYETİ
Öldüğünüzde teknik olarak gitmiş olabilirsiniz
ama hâlâ etrafınızda koca bir finansal sistem vardır.
Aynen kalıntılarınız gibi.
Bütün Azizler Mezarlıklı Kilisesi'nde
ceset ekonomisinin en erken örneklerinden biri var.
Vay.
Burada kaç kemik ve kafatası var?
Binlerce.
100.000 uzun kemik
ve yaklaşık 60.000 kafatası.
FILIP VELIMSKY ARKEOLOG
Filip Velimsky kiliseyle çalışan bir arkeolog.
Ona göre manastır, bir keşişin İsa'nın çarmıha gerildiği yerden gelen
bir kap kutsal toprağı mezarlığa serpmesiyle
14'üncü yüzyılda sansasyon yaratan bir yere dönüşmüş.
Güçlü bir satış ortamı yaratan bir efsane.
Daimi istirahatgâh ararken öncelikli olan şey
tek kelimeyle lokasyondur.
Bu bölge, Hristiyanlık için kutsal mekânlar olan
Kudüs ve Golgota ile bağlantılı.
Burada bazı mucizeler de olmuş.
O yüzden Hristiyanlar için burası özel bir yer,
özel bir anlamı var.
İstedikleri fiyatı koyabiliyorlar mıydı
yoksa uygun fiyatlı mıydı?
Aslında bu bölgede gömülebilmek için
büyük miktarda para ödemeleri gerekiyordu.
Kolayca yeniden doğum. Yüksek fiyatlı bir anlaşma.
Keşişler de bu fiyatı istemiş.
Ama 14'üncü yüzyılda Kara Veba, Avrupa'yı kasıp kavurmuş.
Ölen milyonlarca insana gömü yeri açmak için
eski cesetlerin çoğu kazılıp çıkarılmış,
kemikler de şimdi kiliseyi süsleyen bu özgün dekor için kullanılmış.
Bunlardan biri de
insan kemiklerinden oluşan bir avize.
Mekânı şık göstermek için.
Bu mekân Predator'ın evine benzese de
kemikleri yapboz parçalarına çevirmek,
yeni gelenlere yer açılmasını sağlamış.
Görünüşe göre, keşişler burayı yaparken
ölümden sonra vücutlara ve ruhlara ne olduğuyla ilgili endişelerin
güçlü ve baş etmesi zor olduğunun farkındaymış.
Sanki yüzyıllar öncesinden bunu çoktan görüp
insanların bu duygularla yüzleşebilmesini
kolaylaştıracak ne varsa iyi fiyata satmışlar.
200 yıl önce bir cenaze endüstrisi yoktu.
O zamanlar aileniz sizi çok sevilen hamster gibi
bir mezarlık ya da arka bahçede öylece toprağa bırakırdı.
Abraham Lincoln suikasta kurban gidince
artık adına "tahnit" denilen
eski bir teknikle muhafaza edilen ilk Başkan oldu.
Birçok yaslı kişi veda turnesinde Lincoln'ın parlak,
korunmuş bedenini görünce tahnit işlemi yayıldı.
Levazımatçılar bu akım sayesinde zengin oldu,
ABD'nin her yanında cenaze evleri türedi
ve cenazeciler tabut, sergileme ve mezar taşı
satmaya başladılar.
Çok geçmeden ölüm sonrası makyaj normal hâle geldi.
Lenin ya da Eva Peron gibi politik bir ağır topsanız
bir zorunluluk hâline dönüştü.
Halk ise sonunda fark etti,
ölen sevdiklerine en iyi hizmeti almak zorundaydılar.
Ucuz değildi ama göze hoş gözüküyordu.
MALEZYA
Amerika, Büyük Cenazeci'nin cebine girerken
Malezya'da ölüm endüstrisi 30 yıl öncesine kadar bilinmiyordu.
Daha önce mezarlıkları Malezya devleti işletiyordu
ve amatör hizmetlerle geçiştiriliyordu.
Aileler ya bunu seçmek zorundaydı
ya da sevdiklerini kendi arazilerine gömüyorlardı.
Ama Frank Choo'nun babasının mezarla ilgili bir iş kurma fikri vardı.
FRANK CHOO - XIAO EN ANI PARKI YÖNETİCİ MÜDÜRÜ
Sanırım Malezya'da cenaze işlemleri için
gidebileceğiniz bir yer olması nispeten yeni bir fikir.
Bu nasıl başladı?
1980'lerin başında başladı.
Malezya'da tüm mezarlıklar devlete aitti.
Gömülecek alanı onlar belirlerdi.
Merhum babam "Dünyanın geri kalanında bu iş nasıl yapılıyor?" diye düşünmüş.
Bizi tatillerde dünyanın her yerine götürdü.
Bir amacı da oradaki mezarlıkları, anı parklarını ziyaret etmekti.
1980'lerin ortalarında
"Tamam, bunu Malezya'ya getireceğim." kararını verdi.
NILAI ANI PARKI
Her açıdan cenaze hizmetimiz var. Profesyonel tahnitten,
insanların anma yapabileceği cenaze salonlarına,
ölü yakımından, son olarak parklara kadar.
Frank'in ailesi bu Batı usulü cenaze seçeneklerini ithal etmiş
ama yerel kültürel hizmetleri de sunabilmeleri ve kişisel dokunuşları
asıl başarıyı getirmiş.
Bu binada anıt tabletleri tutuyoruz.
Ayda iki kez keşişlere dua okutuyoruz.
Sizi yakılanların kalıntılarını sakladığımız yere götüreyim.
Burada tapınaklar da var.
Her ihtiyaca göre. Budizm, Hristiyanlık,
Hinduizm ve geleneksel Çin inançları.
Malezya için bu yepyeni bir ölüm ekonomisi.
Ücretler 40.000 ringgit ya da 10.000 dolara kadar
çıkabiliyor.
Ölümden sonra nereye gideceğinize inanıyorsanız inanın,
burası bir geçiş kapısı.
Vay.
Burası fotoğrafları ve yazıtları koyacakları yer.
Küpler de içinde mi?
Küpler de olacak, bunlar da çiftler için.
Tamam.
İlk başta insanlar biraz şüpheci yaklaştı
çünkü birçoğu iyi bir uğurlama deneyimi yaşamamış
ve sevdiklerini anmanın iyi bir yolunu tecrübe etmemişti.
Şimdi, 30 yıl sonra
ülkenin her yerinde 100'ü aşkın anı parkı var.
Her yerde türedi.
Frank'in babası şunu ispatlamış oldu,
cenaze hizmetleri de başarılı iş kolları gibi
belirli piyasalara ve insanlara göre düzenlenebilir.
Peki ölüm piyasası, müşteri çekmek için
ne kadar özelleşecek?
ALMANYA
Almanya, Hamburg'da
HSV futbol taraftarları
tek kelimeyle birer fanatik.
Bu devasa stadyumda çılgın taraftarlar
sadece bir maç kaybedilince değil,
sevdikleri için de yas tutuyor.
Çünkü stadyum, özel taraftarlarına göre düzenlenmiş
bir mezarlığın hemen yanında.
Lars Rehder buranın bahçıvanı.
Giriş, gerçek ölçülerde bir futbol kalesi.
-Harika. -Evet.
Buraya gömülen insanlarda kulübün sembolü var.
Peki buraya gömülmenin ücreti ne kadar?
4.000 dolar civarı, bu arkadaki gibi bir mezar isterseniz.
Bir mezarda yatan 20 kişi var.
Vay. Tamam.
O biraz daha ucuz.
Evet.
Ya da iki kişilik bir mezar isterseniz,
mesela çiftler için, o da 15.000 dolara kadar çıkıyor.
Bu büyük alanda, büyük mezarda 20 kişi yatıyor, öyle mi?
-Evet. -Aile mi?
Hayır, aile değil.
Taraftar kulübü olabilir ama ücreti paylaşmışlar.
-Buraya mı gömülmek istiyorsun? -Evet.
-Öyle mi? -Evet. Çok güzel bir yer.
Bu mezarlık "ölümüne taraftar" tanımına yeni bir anlam katıyor.
Ben Yankee taraftarıyım
ama Bronx'ta Yankee Stadyumu'nun yanına gömülmek istemem.
Demek ki Yankee'leri o kadar da sevmiyormuşum.
Evet, anlıyorum.
Ama sanırım ölümü sevdiğiniz bir şeyle bağdaştırmak
mantıklı olabilir.
Sonuçta yanınızda götüremezsiniz.
Yoksa götürebilir misiniz?
Bu dükkândaki her şey öldükten sonra yanınızda götürebilmeniz için.
Öteki tarafta bir horoz lazımsa bunu alabilirsiniz.
Bunların hepsi kâğıttan yapılmış.
İşte budur.
Hepsi yakılmak için.
Taoist dinin bir gereği olarak
öteki taraftaki sevdiklerinize dünyevi şeyler göndermek için
kâğıt bir versiyonunu yakarsınız.
Ölüm sıkıcı olmak zorunda değil.
Modern ekonomiye uyarlanmış eski bir Çin geleneği.
En sıkı olanı muhtemelen bu,
tam eski tarz.
Bu "Marlbero."
Öteki tarafta sonsuza dek
elden düşme şeyler istiyorsanız bunlar iş görür
ama özel bir şey istiyorsanız
gidebileceğiniz tek kişi var.
Bay Ha, kâğıt adakların kralı olarak biliniyor.
İşi ustasından öğrenmeye geldim,
aramızdan yeni ayrılanlar için alışverişin ekonomisini göreceğim.
Çin Taoizm'i ya da Budizm'i açısından gözlemleyince
"Değerli şeyler nesilden nesle aktarılmalıdır."
diye bir inanç var.
Bu kâğıt adakları hayattayken yakarsan
sevdiklerine öteki tarafta ulaşacağına inanılıyor.
BAY HA KÂĞIT UZMANI
Sevdiklerin için kâğıt adak yakma fikri
sembolik mi, ciddi mi?
Bu adaklar, hem yaşayanlar hem de ölmüşler için.
Mesela bir oğul ölen babası için henüz kâğıt bir ev yakmamışsa
aylarca, yıllarca gece uyuyamaz,
babasının öteki tarafta bir evi olmadan
ne yapacağını merak etmekten gözüne uyku girmez.
Peki senden neler yapmanı istiyorlar, örnek verebilir misin?
Bir keresinde ölen kişi
bir mafya örgütünün başı çıktı.
Cenazesi için korumalarına benzeyen
pek çok adak istediler.
Bu adaklar,
onun gücünü ve otoritesini göstermek için silah ya da kılıç tutuyorlardı.
Böylece mafya babası öteki tarafa tüm adamlarını
yanında götürecekti.
Aynen.
İnsanlar hiç sahip olmadıkları şeyler istiyor mu?
Dilek gibi mesela.
Evet, oluyor.
Kâğıt adakların gerçek anlamı da bu.
Ölen kişi bir Rolls Royce'a ya da uzay aracına
yaşarken binmemişse
ailesi bunlara benzeyen kâğıt adaklar ister.
Ölen kişinin hayalleri gerçekleşsin diye.
Maddi durumun sıkışıksa
yine de törende
yakının için kâğıt adak alman beklenir mi?
Doğru. Çin ana karasında en kötü durum,
abartılı bir cenaze yapmak için
ailenin çok fazla borçlanmasıdır.
Geri ödemek için sekiz ila on yıl çalışmak zorunda kalırlar.
Vay be! Anlıyorum. O zaman bu, aileler üzerinde çok büyük bir yük.
Evlerini satarlar.
Cenaze masrafları için ev mi satarlar?
Aynen öyle.
Bazı insanlar gerçekten bir adak için
kendini olaya adıyor.
Öteki taraftaki ihtiyaçlarım için
kimsenin para saçmayacağını sandığımdan
Bay Ha'dan en sevdiğim birkaç şeyi yapmasını rica ettim.
Böylece onları erkenden yakabilirim.
Zararı olmaz, değil mi?
Bu benim köpeğim!
Hâlâ dişi mi... Doğru yapmışsın.
Hâlâ yaşıyor
ve sonsuza kadar yaşamalı
yoksa kendimi dağıtırım.
Tabii ki ona insani özellikler yüklüyorum.
O benim köpeğim, o yüzden bunu yakmamalıyım.
Hayvan şeklindeki adakları yakmak tabu değildir,
onlar sadece hayvan, insan değil.
Bu dünyadan gitmeden köpek şeklinde adak yakabilirsin.
Bir gün kavuşursunuz.
Bu şekilde oluyor o zaman. Harika.
Şahane.
Bu, öteki tarafta Wi-Fi'ım olsun diye.
Şifresi var mı?
Onu kendin bulacaksın artık.
Tamamdır.
Tako ve fasulye!
Bunlar da öteki tarafta karnını doyurur.
Umarım tekrar tekrar.
Çok hoş.
Bu da bir eşofman.
Üstünde iyi durdu.
Bu dört şey için borcum nedir?
Bunların hepsini yapmamız üç günden fazla sürdü,
toplam 11.000 HKD.
Yani neredeyse 2.000 dolar, sana bunu giderken vereceğim.
Teşekkürler. Çok memnun oldum.
Az önce kâğıt maketlere 2.000 dolar verdim.
Yanıp giden bir sürü para.
Gerçekten paramı yaktım.
İnsanlar ölüme tonla para harcıyor.
Öteki tarafta ne olduğunu hiçbirimiz bilmediğimizden
birinin buna ne kadar yatırım yapması gerektiğini tartışmak zor.
Acaba ölümle ilgili ekonomik kararlarımız
herhangi bir sebebe dayanıyor mu?
Neden sevdiklerimize veda etmek için para harcamak zorunda hissediyoruz?
TOPANGA KANYONU
Caitlin Doughty yaşamını ölümden kazanıyor.
Ama bir levazımatçı için
cenaze ekonomisi hakkında radikal görüşleri var.
Şöyle ki, yakınını götürüp
bir cenaze evine bırakırsın
ve işlemlere dâhil olmayıp
sadece cenazeye gelirsin.
Ben hep bunu yapmak gerektiğini sanırdım.
Ama yasal olarak bunu bile yapmana gerek yok.
CAITLIN DOUGHTY DOĞAL LEVAZIMATÇI
Hayır. Ben toplumu korumacı bir anlayışla insanlara bu sürece
dâhil olabileceklerini anlatıyorum.
Cenazeleriniz için başka seçenekler de var.
Daha az masraflı, daha anlamlı olabilir.
Güvenli ve yasal olarak da yapabileceğiniz bir sürü şey var
ve belki bunlardan haberiniz bile yok.
Bence bütün dünyada ölümü bu kadar ilginç kılan,
aslında bizim, dünyaya Amerikan kültürünün
en kötü taraflarını ihraç etmiş olmamız.
-Ölümde bile mi? -Evet.
İhraç ettiğimiz ölüm, kapitalist bir ölüm.
Diyor ki sevdiğiniz için ne kadar çok şey alırsanız, ona o kadar
değer veriyorsunuzdur
ve bizim bu iki şeyi birbirinden ayırmamız lazım.
Bana bu yolu neden seçtiğini,
seni bu işe neyin ittiğini, nesini sevdiğini anlatır mısın?
Tabii ki. Cenaze işine gireli on yıl kadar oldu.
Ölü yakma görevlisi olarak başlamıştım.
Arkadaki işleri yapan,
büyük endüstriyel makinelerle bedenleri yakan kişiydim.
Fark ettiğim ilk şey genelde oradaki tek kişi olduğumdu.
Ben anneyi, babayı veya kız kardeşi yakarken aileden kimse olmazdı.
Bu beni şaşırtırdı. Neden sadece ben vardım?
Zamanla anladım ki
aslında toplum bize ölüm ve cenazeyle ilgilenmemizi,
cenazede bulunmamızı
hatta buna
iznimizin olup olmadığını bile söylemiyor.
150 yıl önce Amerikalılara göre ölüm, tamamen aile tarafından
halledilmesi gereken bir durumdu.
Evde biri ölürse evde halledilirdi.
Komşunuz tahtadan bir tabut yapar, omzunuzda onu mezara taşırdınız.
Aileyi ve toplumu ilgilendirirdi.
20'inci yüzyıldan sonra
şu tarz adamlar türedi,
"İlginç. Bundan para kazanabiliriz.
"Aslında bedenleri bize verseniz çok daha güvenli ve sağlıklı olur.
"Biz onlarla ilgileniriz,
"siz de karşılığında bize ödeme yaparsınız."
Son 100 yılda
resmen beynimiz yıkandı,
bu konuda neyin yasal ve güvenli olduğunu farklı düşünür olduk.
Bu doğru değil.
Bedeni bir cenaze müdürüne kimyasal olarak koruyup
bir ürün gibi
size geri satması için vermenize gerek yok.
Tamam.
Doğal bir tören yapabilirsiniz,
bu da basit sazdan bir tabut ya da sığ bir deliğe kefenle gömülmektir.
Etrafınızdaki toprakla çürüyebilirsiniz, oradan bir ağaç,
çalı ya da çiçeklik gibi
güzel bir şey büyüyebilir.
Demek bu bir kefen.
Bu bir kefen.
-Denemek ister misin? -Evet.
-Sırtüstü yatar mısın? -Tabii.
-Macera başlasın. -Hadi.
Yan tarafı bu şekilde getiriyoruz.
Başını açıkta bırakayım.
Kamp yapmak gibi oldu.
Biraz öyle oldu. Haklısın.
Tamam, buradan bağlıyoruz.
Kimse üstünü böyle örtmez.
Merhaba, ben kamp gözcünüz.
Umarım Ölüm Kampı'nda eğleniyorsunuzdur.
Bütün gece böyle uyuyup kalabilirim.
Yüzünü kapatana kadar bekle.
Bakalım nasıl hissedeceksin.
-Tamam, hazır mısın? -Evet.
Büyük an geldi.
Elveda millet.
Nefes alamazsan söyle.
Söylerim.
"Yerel levazımatçı adam öldürdü." diye anılmak istemem.
Ölürsem her şey tamam mı?
Yapacak bir şey kalmadı.
Bitirdin. Sadece deliği kazacaksın.
Tamam dostum, artık kefenlendin.
Nasıl hissediyorsun?
Fena değil.
İyi gözüküyorsun. Harikasın.
Öyle mi? Teşekkürler.
Anlıyorum.
Eğer bu bir seçenekse
neden bir kutuya tıkılasın ki?
Keder bizi beklenmedik seçeneklere yönlendirebilir.
Çoğu ekonomik olmaktan uzaktır.
Tartışmasız, ölümün her tarafında
büyüyen bir ekonomi yapılanmış.
Kaybettiğimiz sevdiklerimizin yasını tutmak pahalıya patlar.
Bu arada, beklenmedik şartlarda birini kaybetmek ise
delice bir tazminat kazandırabilir.
Düşmanlarımdan kurtulmak istersem
nakit götürmem gerektiğini öğrendim.
Bu seçenekleri hesaplamak
genelde karmaşık olabilir
ama görünüşe göre
ölüm ekonomisine para harcamak, ölümün hepimizi
bulacağını bilmenin artırdığı varoluşsal endişelerimizi
hafifletiyor.
Şimdi, yavru köpekler.
-Çık odamdan. -Park ücretsiz mi?
-Hayır. -Tamam.
-İyi Paskalyalar. -Peki.
-Lütfen çık. -Teşekkürler.
İyi bir avukat tanıyor musunuz?
Polis çağırırım.
Sting'i mi tanıyorsunuz?
Berbat espriydi.
...dul eşini seninle sevişmenin zevkinden mahrum kalacağı için tazmin eder.
Benimle sevişme zevkine nail olur musun?
Kulağa aşırı saçma geliyor.
-Akşam karıma bunu demem lazım. -Viktorya dönemi romanı gibi.
Bunu yazmam lazım,
karıma söyleyeceğim.
Bu gece benimle sevişme zevkine nail olur musun?
Siktir.