Śmierć.
Czeka nas wszystkich.
I można na niej zarobić.
Pogrzeb w USA kosztuje od 8 do 10 tys. dolców.
Branża warta 20 mld $ rocznie.
Za same pogrzeby.
Nie licząc całego podziemia
złożonego z prawników, korporacji, urzędników
i szemranych indywiduów...
-Jesteś zabójcą na zlecenie? -A ty to kto?
...którzy zarobią na twojej śmierci.
Decydują, czy bardziej opłaca się ocalić ci życie,
czy je zakończyć,
i ile trzeba zapłacić twoim spadkobiercom,
gdy już odwalisz kitę.
Ile jest warte moje życie?
Ile wydać na trumnę?
I ile seksu uprawiać, by zrekompensować swoją śmierć?
Spróbujemy odpowiedzieć na te pytania.
Oto odcinek o śmierci.
ODCINEK O ŚMIERCI
Wszystkich nas łączą pieniądze.
Jestem Kal Penn. Badam bestię,
jaką jest gospodarka światowa.
Wielka bestia zwana gospodarką światową
Po pierwsze: nie martwcie się.
Wiem, że cały odcinek poświęcony śmierci
może was zdenerwować.
Nie lubię nawet myśleć o tym, że kiedyś umrę.
Ustalmy więc hasło, którego użyjemy, gdy zrobi się nieprzyjemnie.
Może „szczeniaczki”?
Ile warte jest życie?
Każdy odpowiedziałby na to pytanie inaczej.
Najpierw jednak zapytam osobę,
która zna się na zabijaniu.
-Jesteś zabójcą na zlecenie? -A ty to kto?
Jestem Kal.
Dobra.
Nigdzie nie jedziemy, więc nie zapinam pasa.
Znaczy...
Nie jąkaj się.
Stresujesz się?
Trochę.
-Wyluzuj. -Dobrze.
Jak można się z tobą skontaktować?
W książce telefonicznej mnie nie ma.
No właśnie.
Nie widnieję w rubryce „Zabójcy”.
Czy jeśli ktoś ma dzieci, cena zlecenia się zmienia?
Albo jeśli cel mieszka w bloku, a nie w domu?
A ty co? Pies?
A ty?
No jasne, kurwa.
Wiedziałem.
-Okej. -Spieprzaj.
Od lat 80. po wczesne dwutysięczne,
Dominick Polifrone organizował takie spotkania
na parkingach
ze zdesperowanymi ludźmi gotowymi dużo zapłacić,
by kogoś kropnął.
Myśleli, że jest on zabójcą na zlecenie,
który popełni za nich morderstwo.
A tak naprawdę był agentem ATF.
ZABÓJCA, BYŁY AGENT ATF
Ścigał osoby chcące odebrać
komuś życie.
W 1986 roku
schwytał seryjnego zabójcę pracującego dla mafii, Richarda Kuklinskiego,
zwanego Ice Manem, ponieważ mroził ciała swoich ofiar.
Podszywanie się pod zabójcę, by złapać prawdziwego zabójcę,
tym właśnie zajmował się Dominick.
To ekspert od ekonomii eksterminacji.
Jak to działa?
Mówisz takiemu gościowi:
„Mam taki problem.
„Żona mnie zdradza, poznałem kogoś.
„Muszę się jej pozbyć”.
Jak mam to zrobić? Czysta robota?
Czy upozorować wypadek?
Opcje są różne.
Czyli zabójcy na zlecenie też układają menu.
-Menu? -Nie chodzi...
Tak to widzę.
Masz jakiś...
Chcę wiedzieć, czy ma to wyglądać na wypadek.
A może chcesz to zrobić na pokaz?
Możesz mi powiedzieć, ile się płaci za takie zlecenie?
Nie ma oficjalnego cennika.
Masz dwóch klientów.
Jeden jest prezesem dużej firmy, drugi stolarzem.
Jak wyceniasz robotę?
Próbuję wyczuć klienta.
Jeśli pochodzi z zamożnej rodziny,
mówię, że 10 000 $.
A jeśli ktoś jest stolarzem?
Pracuje jako mechanik...
Pięć koła.
Jako osoba, która nie wiedziała, ile kosztuje zabójstwo na zlecenie,
uważam, że to tanio.
Jeśli zabójstwo zleca ci mafia,
możesz im zaśpiewać 10 kawałków lub więcej.
Powiedz, czy dobrze myślę.
Z zabójstwem na zlecenie jest inaczej niż z ceną kawałka pizzy.
To nie są 2-3 $ w zależności od miejsca.
Zależy, kto jest zleceniodawcą
i jakimi pieniędzmi, twoim zdaniem, dysponuje.
Dokładnie tak.
Ludzie płacą gotówką czy przelewem?
Można ci płacić przez PayPal?
A co ja jestem, bank?
Zastanawiam się nad...
Podasz mi numer karty?
Są ludzie, którzy o to pytają?
-Nie. Gotówka. -Zawsze.
Gdybyś mi tu wyjechał z kartą, zabiłbym cię.
Jaka jest wartość ludzkiego życia w świecie płatnych zabójców?
Żadna.
Żadna. Interesujące.
Życie? W tej branży?
Jaja sobie robisz?
Ile kosztowałoby zabicie mnie?
Zrobiłbym to za friko.
-Od ręki. -Fajnie.
W świecie Dominicka cenę śmierci
ustala rynek.
Zleceniodawca płaci z góry.
A co się stanie, gdy odwrócimy to równanie?
Kto decyduje, jaka jest cena śmierci, gdy już ktoś umrze?
NOWY JORK
Jeśli zginiesz z czyjejś winy,
może to zostać uznane za zawinioną śmierć, a to oznacza
duże pieniądze dla spadkobierców.
O konkretnych kwotach decydują ci goście.
Allen Hurkin-Torres to emerytowany sędzia,
który przeprowadził rekordową liczbę spraw
i zawarł ponad 15 tysięcy ugód.
Za młodu robił też
niezłą rozpierduchę w punkowych nowojorskich klubach
ze swoim power-popowym zespołem, The Speedies.
Jak cię widzą, tak cię piszą. Noszę garnitur, więc jestem sztywniakiem.
A tak wyglądał mój zespół.
Podpowiem ci. Koszula w paski.
No co ty!
Allen pracuje teraz jako prywatny mediator,
pomaga rozstrzygać spory, nim przeniosą się do sądu.
Udało mu się wypracować ugody warte ponad 2 mld dolarów.
Jak pociąć ten koper?
PRYWATNY MEDIATOR
A co ci mówi serce?
Mówi mi... Dobra, wiem.
Życie Allena jest trochę rockandrollowe.
Trochę zawinionych śmierci i dużo jedzenia.
Moja praca w sądzie
różniła się od pracy innych sędziów.
Zajmowałem się zawieraniem ugód przedsądowych,
bo na Brooklynie prowadziliśmy tysiące spraw.
Nad jakimi sprawami pracowałeś?
Szkody osobowe, zawinione śmierci.
Codziennie prowadziłem mediacje.
Ktoś mnie zapytał,
czym różnią się szkody osobowe od zawinionej śmierci.
Odpowiedziałem, że zawiniona śmierć
to wyjątkowo ciężka szkoda.
Bo nie żyjesz.
Tak naprawdę
zawiniona śmierć to zupełnie inny problem.
Kwestie dobra i zła, moralności.
Sprawa dotycząca zawinionej śmierci różni się od sprawy karnej.
Nikt nie idzie do więzienia.
Zasądza się karę finansową.
OJ Simpson nie został skazany za morderstwo.
Uznano go winnym śmierci dwóch osób.
Sąd zasądził karę w wysokości 25 mln dolarów.
25 MLN KARY DLA SIMPSONA
Pewien człowiek umarł na skutek obrażeń, jakie odniósł,
uchylając się przed krewetką w restauracji Benihana.
Operowano go.
Jego żona pozwała lokal,
żądając 10 mln $ odszkodowania za śmierć męża.
Sąd nie przychylił się do jej prośby.
SĄD ODDALA POZEW
RODZINA ŻĄDAŁA 10 MLN
Kto najczęściej składa takie pozwy?
Przeważnie lepiej zarabiający mąż umiera,
a żona pozywa kogoś za spowodowanie jego śmierci,
żądając odszkodowania.
Jak wycenia się czyjeś życie?
Stawki różnią się w poszczególnych stanach.
W Nowym Jorku ocenia się
wyłącznie szkody majątkowe.
Co to znaczy?
Jesteś wart tyle, ile zarabiasz.
Jesteś postrzegany jako podmiot generujący dochód.
Ważne jest także to, kogo masz
na utrzymaniu.
Problemem jest to, że w przypadku tego typu spraw
śmierć dziecka nie jest warta ani grosza.
Dlaczego?
Bo dzieci i ludzie starsi nie generują dochodów.
Nie zarabiają i nikogo nie utrzymują.
Pytanie brzmi, jaka jest wartość tego dziecka
lub osoby starszej.
Niestety, niewielka.
To nienormalne.
Jedyne, na czym można się oprzeć, to cierpienie,
jakie bliscy odczuwali tuż przed śmiercią tej osoby.
Tragiczne okoliczności.
Jeśli jakiś gość na ulicy krzyczy:
„Zaraz rozjedzie mnie samochód.
„Walnie mnie. Będzie bolało”.
STRACH PRZED ŚMIERCIĄ
Jeśli śmierci nie towarzyszył ból i cierpienie,
jej wartość jest bardzo niska.
Po co składać pozew?
W takich wypadkach
ludzie tęsknią za tą osobą,
a państwo nie może nic zrobić, by im ją zwrócić.
Chodzi im w pewnym sensie o katharsis,
to jest jak terapia.
Ich największym problemem
jest ustalenie kwoty ugody.
Wydaje im się, że mówiąc: „Chcę 400 000 $”,
wyceniają życie ukochanej osoby.
Staram się to rozegrać następująco:
mówię im, że nic nie przywróci życia ich bliskim.
Ale pieniądze mogą pomóc.
Choćby drugiemu dziecku.
Po takiej rozmowie
czują się oczyszczeni, są spokojniejsi.
To im pomaga.
Gdybyś miał wycenić siebie,
jak byś się do tego zabrał?
Co wziąłbyś pod uwagę?
Dużo zarabiam,
więc musiałbym to podliczyć.
Mam 55 lat.
Ile mogę jeszcze przepracować?
To są szkody majątkowe.
Prawnicy i sędziowie pracują do śmierci.
Większość pracuje nawet po siedemdziesiątce.
Powiedzmy, że do 70. roku życia.
15-krotność mojego dochodu.
Tyle jestem wart.
Gdyby Allen przedwcześnie zmarł,
byłby wiele wart jako sędzia i mediator.
To mu jednak nie grozi.
Gość był perkusistą w latach 80. i przeżył.
To ma sens.
Skoro prawo nie przywróci ci życia,
może dobrym pomysłem jest zostawić najbliższym pieniądze.
Ja jednak uważam, że jestem wart więcej niż moje dochody.
Jak zrekompensować swoją śmierć?
Chcę, by moja śmierć była opłacalna.
Przewiduje pan, że zginie tragicznie?
Jestem tego niemal pewien.
Rozumiem, że nie ma pan dużych dochodów.
Zgadza się.
-Może pan... -Przepraszam.
Dziękuję.
W sytuacji zawinionej śmierci
liczą się głównie utracone dochody.
To, kim pan jest, jak pan zginął,
jak biedna jest pańska rodzina.
Chyba raczej „bogata”?
To zależy.
Średnia kwota ugody w przypadku zawinionej śmierci
to nieco ponad 2 miliony dolarów.
Nieźle.
Kwota ta wzrasta w przypadku tragicznej śmierci.
Jak w Człowieku z blizną.
Raczej w Stalowych magnoliach.
Nie widziałem.
W 2001 roku 22-letni bejsbolista zginął z powodu awarii auta
przed podpisaniem kontraktu z Metsami.
Rodzina otrzymała 131 mln $.
Pańska śmierć musi być epicka.
Jak Shannona
w tym filmie o rybach?
Skupmy się na tym,
co po panu zostanie, dobrze?
Jest pan żonaty?
Ja i moja żona nie lubimy takich etykietek.
Sąd lubi.
Posiadanie żony jest warte parę milionów.
Niektóre stany przyznają także odszkodowania za spadek jakości życia.
Mogą na przykład zrekompensować pańskiej żonie
utratę przyjemności płynącej z seksu z panem.
Nie musi udowadniać, że ją odczuwała...
Prawda?
Nie. Czy działa pan na rzecz lokalnej społeczności?
Udziela się pan?
-Tak. -Świetnie.
Pisałem na forach o klęczeniu podczas hymnu.
Ach, tak.
Będę z panem szczera.
Wydaje mi się, że pańska śmierć nie będzie zbyt tragiczna.
Dlaczego chce pan ją wycenić?
Zawsze chciałem być bogaty.
A jak zamierza pan skorzystać z tych pieniędzy,
skoro pan umrze?
Są pewne kwestie,
których jeszcze do końca nie przemyślałem.
Może poleci mi pani medium
albo specjalistę od zjawisk paranormalnych.
Kto podarował pani te magiczne kulki?
-Żegnam. -Opłacacie parking?
-Panu nie. -Ale opłacacie?
-Innym tak. -Kuzyn mnie przywiózł.
Można do tego podejść inaczej.
KALIFORNIA
Zamiast pytać o cenę zawinionej śmierci,
zapytajmy, jaka jest cena ratowania życia.
ZNAKI DROGOWE
Rządy i firmy wciąż zadają sobie to pytanie.
Mike Gatto jest prawnikiem. Zajmuje się szkodami osobowymi.
Jeśli działanie lub zaniechanie
ze strony rządu lub firmy prowadzi do obrażeń lub śmierci,
wkracza Mike.
Co tu robimy?
PRAWNIK. LUBI ZNAKI
Czasami zwykła tabliczka z ostrzeżeniem może ocalić komuś życie.
Wczoraj spisywałem zeznania w sprawie śmiertelnego wypadku dwóch motocyklistów,
który miał miejsce, bo miasto nie ostrzegło motocyklistów
o podniesieniu ronda.
Uderzyli w nie i zginęli.
Hasło: szczeniaczki.
Coś tak pozornie nieistotnego może mieć poważne konsekwencje.
Postępowania, które prowadzisz,
są pewnie warte więcej niż parę znaków drogowych.
Wielokrotnie więcej.
Znak drogowy kosztuje jakieś 40 dolarów.
Czy w przypadku
zawinionej śmierci są nieoficjalne wyliczenia,
ile może zapłacić firma lub państwo?
To się zdarza.
Rzadko się o tym dowiadujemy,
ale było kilka takich spraw
w przeszłości.
Na przykład Ford Pinto.
Lata siedemdziesiąte.
Ford chciał wprowadzić na rynek dość tani model - Pinto.
Planowali sprzedawać go za 1999 $.
Znaleźli w nim jednak wadę:
zbiornik paliwa był podatny na eksplozje i pożary.
Naprawa kosztowałaby 11 $.
Ford dokonał obliczeń i szacunków dotyczących wartości ludzkiego życia
oraz obrażeń, jakie mogą wyniknąć z tej wady,
i postanowił nic z tym nie robić. Liczył się zysk.
Czy korporacjom często się to zdarza?
Ludzie siedzą na zebraniu
i obliczają, czy powinni płacić
za czyjąś śmierć spowodowaną ich działaniami?
Niestety tak.
Dowiadujemy się o tym
dopiero w sądzie, gdy korporacje są zmuszone to ujawnić,
albo gdy ktoś to rozgłosi,
ale rzadko do tego dochodzi.
Czyli takie rozmowy
są w biznesie codziennością?
Tego rodzaju wyliczenia?
Nazwałbym to roztropnym prowadzeniem interesów.
Ale co zrobić z taką informacją?
Agencje rządowe dokonują podobnych kalkulacji
w oparciu o tak zwaną wartość statystycznego życia,
czyli VSL.
Korzystając z różnych badań i analiz rynku
różne agencje opracowują własne VSL.
A tak się z nich korzysta.
W 2007 r. Departament Transportu
rozważał nałożenie na producentów aut obowiązku
instalowania alarmu o niezapiętych pasach z tyłu.
Oszacowali, że ocali to co najmniej 44 osoby rocznie.
Kosztowałoby to jednak 325 milionów dolarów.
7,4 mln $ za życie
przekraczało ówczesne VSL
ustalone przez Departament Transportu,
więc wymóg nie został wprowadzony.
Wycenianie śmierci
skłania firmy i agencje rządowe
do odpowiedzialności.
Ale cenę tę ustalają za nas instytucje:
sędziowie, przysięgli, mediatorzy.
A gdyby tak móc samemu ją ustalić?
Czy także kierowalibyśmy się chłodną logiką?
HISZPANIA
Zastanawialiście się kiedyś, ile warte jest wasze życie?
Za jaką cenę bylibyście skłonni je narazić?
POŁAWIACZ PĄKLI
Abrahán i Francisco ryzykują codziennie.
POŁAWIACZ PĄKLI
Zbierają pąkle
z ostrych jak brzytwa skał na otwartych wodach Atlantyku,
przy północnym wybrzeżu Hiszpanii.
To niebezpieczna praca, która może zabić, ale jest też opłacalna.
Pąkle to rarytas.
Ich ceny są zawrotne.
Eleganckie restauracje płacą 100 euro,
czyli około 120 dolarów za porcję.
Jak często zdarzają się obrażenia lub zgony?
Często?
Wypadki są co roku.
Połamane żebra, ale także wypadki śmiertelne.
Dwa lata temu poławiacz wypłynął sam.
Kilka dni później znaleziono jego zwłoki.
To jest totalne szaleństwo.
Nawet przy spokojnym morzu szukamy
niebezpiecznych miejsc,
w których zbieramy najlepsze pąkle.
Do czego on je zbiera?
Chowa je za pas pod koszulką.
Musi bardzo uważać.
Moja mama się popłakała, gdy jej powiedziałem, że dostanę licencję.
„To niebezpieczne!”
Głos ma lekko spanikowany.
Dla mnie to już jest wariactwo,
a jak to wygląda z waszej perspektywy?
Dziś jest bardzo dobry dzień.
Morze jest spokojne. Rzadko się to zdarza.
Spróbujesz?
Jasne.
Pokaż, jak to się je.
Musisz wyssać.
Odgryźć to?
Lubię surowe pąkle.
Mają glutowatą konsystencję
i smakują jak czysta oceaniczna woda.
Nie jadam glutów!
Ja też nie.
Niewielu jest ludzi,
którzy chcieliby to robić.
Ciekawe, co oni w tym widzą?
Ile zwykle zarabiacie?
Przy takich warunkach 500 euro.
I dzielicie się po połowie?
Nie, na głowę.
Po 500? Cholera!
600 $ na głowę.
Opowiedzcie mi o tym miejscu.
Przychodzicie tu przed połowem.
Gdy są kiepskie warunki i nie można wypłynąć,
idziemy tą ścieżką.
Idziecie na dół?
Jak? Tu jest stromo.
Czasem używamy liny.
Parę lat temu nasz kolega
schodził z klifu i spadł. Utknął pomiędzy skałami
i musiał go wydobyć helikopter.
Zarabiacie nieźle,
ale zdaje się też,
że mocno ryzykujecie.
Warto?
Kochamy naszą pracę.
Jest jak narkotyk.
Za co ją kochacie?
Kochamy ocean.
Samodzielność.
Tak...
Nie da się tego wyjaśnić. Trzeba to poczuć.
Niektórzy uważają,
że pąkle są smaczne i warte swojej ceny,
a Abrahán i Francisco uważają, że dla takich zarobków
warto ryzykować życiem.
Teraz przyjrzymy się kalkulacjom,
których dokonujemy na co dzień,
w zupełnie innym świetle.
Niewielu jest ludzi,
którzy wiedzą, ile warte są ich decyzje.
Zmiana pracy na niebezpieczną, ale lepiej płatną.
Dekarze zarabiają 4000 $ więcej niż inni budowlańcy,
bo ryzyko ich śmierci jest pięć razy wyższe.
-To prawda. -Cięcie! Zróbmy przerwę.
Wybory te są wynikiem analizy kosztów,
jakie jesteśmy gotowi ponieść, by lepiej żyć.
Państwo ocenia,
ile kosztuje ocalenie życia,
nim postawi znaki nakazujące noszenie kasków.
Nasze umysły nieustannie prowadzą
podświadome kalkulacje ryzyka.
Asekuruj mnie.
Nie zagralibyśmy w rosyjską ruletkę
nawet za milion dolarów.
Zbyt małe są szanse na przeżycie.
Ale lepiej wysupłać 6 $ na czujnik dymu,
by wyeliminować szansę jedną na milion, że zginiemy w pożarze.
Zamontujcie to w pokoju dzieci.
Weźmy na przykład byłego zawodnika 49ers, Chrisa Borlanda.
Zakończył karierę po zaledwie jednym sezonie w NFL,
by uniknąć uszkodzeń mózgu.
Rozwiązał trzyletni kontrakt wart 2,3 mln $,
by uniknąć 40-procentowego ryzyka.
Dla niego mózg zdolny do prowadzenia takich obliczeń był bezcenny.
Ile jest wart twój mózg?
Nieźle, stary.
Jednak nie zawsze da się uniknąć ryzyka.
Pracownika biurowego nikt nie pobije,
ale siedząca praca podwaja ryzyko zgonu
spowodowanego przez cukrzycę, udar, raka i demencję.
Zabierzcie mi stąd ten mebel śmierci!
Oczywiście nikt nie chciałby, żeby ryzyko w ogóle nie istniało.
Jeśli uważasz swoje życie
za bezcenne, możesz żyć pod kloszem,
ale to byłoby straszne.
Bez ryzyka nie ma zabawy.
Musielibyśmy odstawić słuchawki, telefony, windy, hot dogi,
gorącą wodę, choinki i ramy łóżek.
To zabija.
1 na 700 000 Amerykanów ginie po wypadnięciu z łóżka.
Więcej niż w zamachach.
Ale nie będę spał na materacu,
bo nie mam już 25 lat.
Tylko wyglądam młodo.
Niezależnie od ceny, jaką chcemy zapłacić za dobre życie,
jest taki rachunek, który każdy musi uregulować.
CZECHY
Gdy umierasz, znikasz z tego świata,
ale to, co po tobie zostało, otacza cały system finansowy.
Mowa o twoich zwłokach.
Kaplica Czaszek to jeden z najstarszych
przykładów ekonomii zbudowanej na trupach.
Ile tu jest czaszek i kości?
Tysiące.
Około 100 000 kości
i 60 000 czaszek.
ARCHEOLOG
Filip Velimsky jest miejscowym archeologiem.
Według niego klasztor był sensacją w XIV wieku,
kiedy to jeden z mnichów wrócił ze słojem ziemi
zebranej w miejscu ukrzyżowania Chrystusa i rozsypał ją na cmentarzu.
Legenda okazała się świetną formą promocji.
Szukając dla siebie miejsca spoczynku,
myślisz głównie o dobrym miejscu.
To miejsce jest związane z Jerozolimą i Golgotą,
świętymi miejscami chrześcijan.
Odnotowano tu kilka cudów.
Dla chrześcijan było to wyjątkowe miejsce,
o wyjątkowym znaczeniu.
Jakie ceny tu obowiązywały?
Było drogo?
By zostać tu pochowanym,
trzeba wydać dużo pieniędzy.
Łatwe zmartwychwstanie sporo kosztuje.
Mnisi żądali dużych pieniędzy.
Ale w XIV w. czarna śmierć zdziesiątkowała Europę.
By zrobić miejsce na pochówek dla zmarłych,
wydobyto wiele starych szczątków,
a kości przerobiono na budulec,
którym ozdobiono kościół.
Wykonano nawet żyrandol z ludzkich kości.
Żeby było ładnie.
To miejsce może i wygląda
jak dom Predatora, ale dzięki temu
na cmentarzu można było pochować więcej ludzi.
Mnisi, którzy stworzyli to miejsce, rozumieli,
że niepokój związany z tym, co dzieje się z ciałem i duszą po śmierci,
jest potężny i trudny do opanowania.
Może już wieki temu wiadomo było,
że wszystko, co może ludziom pomóc opanować ten lęk,
da się całkiem nieźle sprzedać.
200 lat temu branża pogrzebowa nie istniała.
Dawniej rodzina sama grzebała zmarłego
na cmentarzu albo za domem, jak ukochanego chomika.
Ale gdy zginął Abraham Lincoln,
został pierwszym prezydentem, którego zwłoki
poddano obróbce znanej dziś jako balsamowanie.
Żałobnicy widzieli lśniące, doskonale zachowane szczątki Lincolna
podczas jego ostatniej drogi. Balsamowanie zrobiło się modne.
Grabarze zaczęli na tym zarabiać,
pojawiły się pierwsze domy pogrzebowe,
a przedsiębiorcy zaczęli sprzedawać trumny i nagrobki,
i pobierać opłaty za czuwanie.
Wkrótce potem normą stało się upiększanie ciał.
A w przypadku grubych ryb, jak Lenin czy Eva Perón,
było to obowiązkowe.
Plebs zaś wkrótce zrozumiał,
iż odzyskanie wizerunku ukochanej osoby musi kosztować.
Nie było to tanie, za to było ładne.
MALEZJA
Amerykanie dość szybko zaczęli czerpać zyski z pochówku,
ale w Malezji przemysł ten narodził się dopiero 30 lat temu.
Wcześniej malezyjski rząd zarządzał cmentarzami,
a usługi były mało profesjonalne.
Rodziny musiały wybierać: albo to,
albo pochówek na własnej ziemi.
Ale ojciec Franka Choo postanowił stworzyć model biznesowy oparty o pogrzeby.
DYREKTOR CMENTARZA XIAO EN
Zdaje się, że w Malezji od niedawna
są miejsca, w których można zorganizować pogrzeb.
Powiedz, jak to się zaczęło.
To był początek lat 80.
Wszystkie cmentarze w Malezji należały wówczas do państwa.
Urzędnicy wyznaczali miejsce pochówku.
Mój ojciec postanowił przeanalizować sytuację w innych krajach.
Zabierał nas na wakacje za granicę.
Podczas wyjazdów zwiedzaliśmy cmentarze i miejsca pamięci.
W połowie lat 80.
postanowił, że chce to wprowadzić w Malezji.
MIEJSCE PAMIĘCI W NILAI
Zajmujemy się wszystkim: od kostnicy przez balsamowanie,
mamy domy pogrzebowe, gdzie organizujemy czuwania,
krematorium, a także miejsca pamięci.
Rodzina Franka przeniosła zachodnie tradycje na rodzimy grunt,
ale sukces zawdzięczają wprowadzeniu elementów miejscowej kultury
i aspektów osobistych.
Tu przechowujemy tablice przodków.
Mnisi przyjeżdżają na modlitwy dwa razy w miesiącu.
Przejdziemy się w miejsce, w którym przechowujemy prochy.
Są tu także świątynie
buddyjskie, chrześcijańskie,
hinduistyczne i tradycyjne chińskie.
Dla Malezji to nowa gałąź gospodarki.
Ceny sięgają 40 000 ringgitów,
czyli 10 000 dolarów.
Nieważne, jak twoim zdaniem wygląda życie pozagrobowe:
to jest portal do niego.
Tutaj umieszczają zdjęcia i inskrypcje.
A urny są tam?
Urny będą tam. Te są dla par.
Początkowo ludzie byli sceptyczni,
nie widzieli bowiem porządnej ceremonii pogrzebowej,
nie wiedzieli, jak można pożegnać bliskich.
Teraz, po 30 latach,
mamy ponad 100 miejsc pamięci w całym kraju.
Są wszędzie.
Ojciec Franka udowodnił, że usługi pogrzebowe,
jak większość udanych przedsięwzięć,
można dostosować do konkretnych rynków i ludzi.
Jak dalece rynek ten może się wyspecjalizować,
by zdobyć klientów?
NIEMCY
W Hamburgu, w Niemczech,
kibice HSV,
drużyny piłkarskiej, to absolutni fanatycy.
Na tym stadionie najwierniejsi kibice
opłakują nie tylko stracone bramki,
ale także utratę bliskich.
Stadion znajduje się bowiem obok cmentarza
dla kibiców drużyny.
Lars Rehder jest tu dozorcą.
Wejście to naturalnych rozmiarów bramka piłkarska.
Fajnie.
Ludzie tu pochowani mają na nagrobkach symbol klubu.
Ile kosztuje pochówek na tym cmentarzu?
Około 4000 $, jeśli chcesz taki grób.
W tym spoczywa 20 osób.
Wtedy jest taniej.
No tak.
Jeśli chcesz podwójny grób,
dla pary, koszt to 15 000 $.
Czyli w tym dużym leży 20 osób?
-Tak. -Są rodziną?
Nie.
To mógł być fanklub. Złożyli się.
-Chcesz być tu pochowany? -Tak.
To ładne miejsce.
Ten cmentarz nadaje nowe znaczenie powiedzeniu „wierni do grobowej deski”.
Jestem fanem Jankesów,
ale nie chcę być pochowany obok ich stadionu.
Nie jestem aż tak zagorzałym fanem.
To jasne.
Wydaje mi się jednak, że wiązanie śmierci z czymś, co się kocha,
ma sens.
Są rzeczy, których nie zabierzemy do grobu.
A może jednak?
Wszystko, co jest w tym sklepie, możemy zabrać ze sobą na tamten świat.
Jeśli po śmierci przyda ci się ptaszek, możesz go wziąć.
Wszystko jest zrobione z papieru.
Chodzi o to,
żeby to spalić.
Taoiści wierzą,
że dobra materialne trafią do zmarłych po śmierci,
jeśli spali się ich papierowe wersje.
Śmierć nie musi być nudna.
To stary chiński rytuał dostosowany do dzisiejszej gospodarki.
Ten jest najdroższy,
bo jest oldskulowy.
Tu jest napisane „Marlbero”.
To się przydaje,
jeśli chcesz z sobą zabrać zwykłe przedmioty.
Zamówienia niestandardowe
realizuje tylko jeden człowiek.
Pan Ha jest królem papierowych darów ofiarnych.
Chcę zapytać mistrza
o gospodarkę opartą na zakupach dla zmarłych.
W taoizmie czy buddyzmie
wierzy się, iż wartościowe rzeczy trzeba przekazywać
z pokolenia na pokolenie.
Jeśli spalimy te papierowe dary ofiarne w tym życiu,
nasi bliscy otrzymają je po śmierci.
Gdy rodzina pali papierowe wersje przedmiotów zmarłego,
ma to znaczenie symboliczne czy dosłowne?
Ta ofiara jest ważna i dla zmarłych, i dla żywych.
Syn, który nie spalił jeszcze papierowej wersji domu dla zmarłego ojca,
nie śpi po nocach, całymi miesiącami,
bo zastanawia się, czy jego ojciec
ma w zaświatach dach nad głową.
Podaj proszę jakieś przykłady zleceń, jakie dostajesz od ludzi.
Pamiętam przypadek, gdy zmarły
okazał się być szefem mafii.
Na jego pogrzeb mieliśmy przygotować
podobizny jego podwładnych
z pistoletami i mieczami,
symbolizującymi jego władzę i wpływy.
Mafioso udał się w zaświaty wraz ze swoimi
podkomendnymi.
Tak.
Czy ludzie proszą też o rzeczy, których nie mieli?
Chcą spełnić marzenie?
Tak.
To jest w tych darach najważniejsze.
Zmarły, który za życia nie jeździł rolls-royce'em
ani nie latał rakietą kosmiczną,
może otrzymać od rodziny dary przedstawiające te pojazdy.
Rodzina spełnia marzenia zmarłego.
Czy w trudnej sytuacji finansowej
nadal oczekuje się,
że rodzina kupi te papierowe dary na ceremonię?
Tak. W Chinach zdarza się,
że rodzina, by pozwolić sobie
na wystawny pogrzeb, pożycza pieniądze,
które później odpracowuje przez 8-10 lat.
Teraz rozumiem. To dla rodziny duży ciężar.
Dlatego sprzedają dom.
Ludzie sprzedają domy, żeby opłacić pogrzeb?
Tak.
Niektórzy zdobywają się na wielką ofiarę,
by móc... złożyć ofiarę.
Ponieważ nie sądzę, by ktokolwiek
przesadnie szastał pieniędzmi, gdy ja umrę,
poprosiłem pana Ha o kilka moich ulubionych rzeczy,
bym mógł je zawczasu spalić.
Na wszelki wypadek.
To mój pies!
Ona nadal... Wszystko się zgadza.
Ona nadal żyje
i będzie żyć wiecznie.
Bez niej byłoby źle.
Przypisuję jej ludzkie cechy,
bo to moja pupilka, więc jej nie spalę.
Palenie zwierząt nie jest tabu.
To zwierzęta, nie ludzie.
Dary przedstawiające zwierzęta także można palić.
Kiedyś znów się spotkacie.
Aha, czyli tak to działa. Super.
Czad.
Dzięki temu będę miał wi-fi.
Dasz mi hasło?
Sam do niego dojdziesz.
Dobra.
Tacos i fasola!
Tym będziesz się żywił.
Nieustannie.
Ale ładny.
To jest dres.
Do twarzy ci w nim.
Ile jestem ci winien za to wszystko?
Zrobienie tych rzeczy zajęło nam ponad trzy dni,
więc cena wynosi 11 000 HKD.
Czyli prawie 2000 $. Zapłacę ci przed wyjściem.
Dziękuję bardzo.
Właśnie wydałem 2000 $ na papier-mâché.
Sporo kasy pójdzie z dymem.
Dosłownie.
Ludzie wydają krocie na zmarłych.
A ponieważ nie wiemy, co jest po drugiej stronie,
trudno mieć to komukolwiek za złe.
Jednak wciąż nie wiem, czy nasze wybory w tej kwestii
mają jakieś uzasadnienie?
Dlaczego uważamy, że potrzebujemy pieniędzy, by pożegnać się z bliskimi?
KANION TOPANGA
KALIFORNIA
Caitlin Doughty żyje ze śmierci.
Jak na przedsiębiorcę
z tej branży, ma nieco radykalne poglądy na to, co ją napędza.
Zawsze myślałem, że trzeba zabrać bliskiego zmarłego
do domu pogrzebowego, choć nie trzeba
brać udziału w całym procesie,
poza zjawieniem się na pogrzebie.
Sądziłem, że to wszystko jest obowiązkowe.
Ale nie ma takiego obowiązku, prawda?
Nie. Moja działalność obejmuje informowanie ludzi,
że można się angażować.
Można inaczej organizować pogrzeby.
Mogą być tańsze i bardziej osobiste.
Jest wiele rzeczy, które można zrobić bezpiecznie i legalnie,
a o których nie mamy na ogół pojęcia.
Podejście do śmierci w wielu krajach
zostało, niestety,
mocno zamerykanizowane.
-Nawet do śmierci? -Tak.
Eksportujemy kapitalistyczne podejście do śmierci.
Zakłada ono, że im więcej kupimy zmarłej bliskiej osobie, tym mocniej
nam na niej zależy.
Nie powinno tak być.
Opowiesz mi o tym,
jak zaczęłaś w tej branży i co w niej lubisz?
Jasne. Zajmuję się tym od 10 lat.
Zaczęłam jako pracownica krematorium.
Pracowałam na tyłach zakładu,
przy wielkich maszynach, kremując ciała.
Najpierw zauważyłam, że często jestem tam sama.
Nie było rodziny. To ja kremowałam czyjąś mamę, siostrę czy tatę.
To było dla mnie szokujące. Dlaczego nikogo nie ma?
Z czasem zrozumiałam,
że to dlatego, iż nasze społeczeństwo nie mówi nam,
że powinniśmy brać udział w pogrzebach,
być przy zmarłych,
że w ogóle wolno nam to robić.
150 lat temu pogrzebami w Ameryce
zajmowała się wyłącznie rodzina.
Ktoś zmarł w domu - tam się nim zajmowano.
Sąsiad zbija trumnę, ty zanosisz ją do grobu.
Wszystko robiła rodzina i lokalna społeczność.
Na początku XX wieku
pojawili się ludzie,
którzy stwierdzili, że można na tym zarobić.
Argumentowali to następująco: „Bardziej higienicznie będzie,
„jeśli to my weźmiemy ciało
„i się nim zajmiemy. Wy nam tylko zapłaćcie”.
Przez ostatnie 100 lat
wyprano nam mózgi
i dziś uważamy, że tak jest bezpiecznie i legalnie.
A to nieprawda.
Nie musisz przekazywać zwłok przedsiębiorcy pogrzebowemu,
by je pokrył chemikaliami
i odsprzedał ci, jakby to był produkt.
Można urządzić naturalny pogrzeb
w wiklinowej trumnie lub całunie, w płytkim grobie.
Ciało rozłoży się w ziemi
i zasili drzewo lub krzew,
który zakwitnie i będzie piękny.
Czyli to jest całun.
Tak.
-Chcesz wypróbować? -Chcę.
-Położysz się? -Jasne.
-Ahoj, przygodo. -Dobra.
Okrywamy ciało.
Głowa zostaje odkryta.
Jak pod namiotem.
Trochę tak.
Związujemy.
Układasz mnie do snu.
Jestem opiekunem kolonii.
Witamy w Obozie Umarlaków.
Mógłbym w tym spać.
Poczekaj, aż zakryję ci twarz.
Wtedy pogadamy.
-Gotów? -Tak.
Wielka chwila.
Pa, pa.
Daj znać, jak będziesz się dusił.
Dobra.
Gdybyś się udusił, poszłabym z torbami.
Wszystko gotowe. Mogę umierać.
Nic nie trzeba robić.
Owinęłaś mnie. Tylko wykop grób.
Dobra. Jesteś w całunie.
Jak się czujesz?
Nieźle.
Pięknie wyglądasz.
Serio? Dzięki.
Czaję.
Jeśli jest taka opcja,
to po co grzebać kogoś w trumnie?
Żałoba skłania ludzi do radykalnych wyborów.
Niektóre są wręcz nierozsądne.
Widać jak na dłoni, że wokół śmierci
kręci się niezły biznes.
Opłakiwanie zmarłych sporo kosztuje.
Choć utrata bliskich w nietypowych okolicznościach
może się wiązać z dużą rekompensatą.
A gdy zechcę się pozbyć wrogów,
muszę mieć przy sobie gotówkę.
Dokonywanie tych wyborów
może być trudne,
ale wydawanie pieniędzy na zmarłych
pozwala nam opanować egzystencjalny lęk
wynikający z myśli o nieuchronnej śmierci, która czeka
nas wszystkich.
Dobra. Szczeniaczki.
-Żegnam. -Opłacacie parking?
-Nie. -Dobra.
-Bogatego Zająca. -Mhm.
-Proszę wyjść. -Dziękuję.
Zna pani dobrych prawników?
Dzwonię po policję.
A Stinga pani zna?
Ale suchar.
...zrekompensować pańskiej żonie utratę pańskiego seksu.
Chcesz spróbować mojego seksu?
To brzmi jak jakaś popieprzona...
-Muszę dziś zapytać żonę. -...powieść wiktoriańska.
Zapiszę to sobie
i zadam to pytanie żonie.
Czy życzysz sobie mojego seksu?
Cholera.
Szlag.