Sahteler.
Çakmalar.
Her yerdeler.
Bazısını anlamak kolay.
SAHTE NESS GÖLÜ CANAVARI
Bazılarını anlamak zaman alır.
PLAYBACK SKANDALI GRAMMY'Yİ İADE ETTİRDİ
Paramızdan...
Bana benziyor.
Araç gerecimize.
İlaçlarımızdan, logolu giyim ürünlerine.
Sahte ürünler, küresel ekonomiden yılda
milyarlarca dolar çalıyor.
Onlara gücünü veren, gerçek ürünü inanılmaz bir şekilde
taklit edebilmeleri.
Multimilyon dolarlık markaları sarsabilir,
hükûmetlere güveni yok edebilir
ve çok kötü suçlara kaynak olabilirler.
HASKOVO BULGARİSTAN
Teröristler sahte parayla saldırılarını finanse edebilir.
Yuh!
Sahteciler nasıl yırtıyor?
Birazdan öğreneceğiz.
Evet, bu sahte.
Aynı anan gibi.
Ne?
Sahtecilik Ekonomileri Öldürüyor (Yardımcı da Oluyor)
Hoşunuza gitse de gitmese de hepimiz para ile bağlıyız.
Ben Kal Penn, küresel ekonomi denen
şu dev canavarı keşfediyorum.
KÜRESEL EKONOMİ DENEN ŞU DEV CANAVAR
Para. Onunla borçlarımızı ödüyoruz,
harcayıp iyi zaman geçiriyoruz, zor günler için biriktiriyoruz.
Ama ABD'de sahte paralar neredeyse
gerçeğiyle aynı süredir dolaşımda.
Sahteciler ölü başkanlarımızı
hedef alırken paramızı kim koruyor?
Öğrenmek için başkentimizdeyim.
BİRLEŞİK DEVLETLER GİZLİ SERVİSİ
-Gizli Servis karargâhına hoş geldiniz. -Teşekkürler.
Bu binada Gizli Servis'in tüm büyük bölümleri var.
Bu da basamakları açıklıyor.
Ajan Trent Everett'la tanışın.
TRENT EVERETT GİZLİ SERVİS ÖZEL AJANI
Güneş gözlüğü ve kulak aparatsız böyle gözüküyorlar.
Birçok insan, Gizli Servis'in sahte para
kovaladığını bilmez.
Herkes Başkan ve ailesini koruduğunuzu sanır.
Gizli Servis'in kuruluş nedeni,
İç Savaş sonunda, raporlara göre
ülkede dolaşımdaki paranın
üçte biri ila yarısının sahte olmasıydı.
-O kadar çok mu? -Evet.
O yüzden 14 Nisan 1865'te
Başkan Abraham Lincoln, Gizli Servis fikrini
ilk kez tasarlar.
Aynı akşam, Gizli Servis mevzuatı yazılıp
masasına konduktan sonra
Abraham Lincoln, Beyaz Saray'dan Ford Tiyatrosu'na gider
ve orada John Wilkes Booth tarafından öldürülür.
Vay canına!
İç Savaş zamanı ABD'nin tek bir para birimi yoktu.
Bankalar istediği miktarda ve stilde dolar basabiliyordu.
Bu, sahteciliği kolaylaştırdı.
Aşırı sahte banknot, enflasyona neden oldu.
450 gram çayın fiyatı 35 dolara fırladı,
bir varil un da 1.000 dolara mal oluyordu.
Bu yüzden, ABD sahteciliği engellemek için
harekete geçti.
Bu kısmı seveceksin.
İş arkadaşım Irina ile tanış,
kendisi doküman analistidir.
Suç Soruşturma Bölümü'ne hoş geldin.
Hoş bulduk.
Numune kütüphanesine gidip
Gizli Servis'in sahte para koleksiyonuna
göz atacağız.
Paraya bakıyoruz.
Irina Geiman'ın işi, ülkemizin
para birimi sistemlerinin korunmasını sağlamak.
Gizli Servis yılda 2,5 milyon parça
karşıt para birimi görüyor.
Para konusunda işi sıkı tutuyor.
IRINA GEIMAN SAHTE DOKÜMAN UZMANI
Burada birkaç sahte parayı dizdim, iki tane de
hakiki para var.
Mesela, bunlar hep gerçek.
-Tamam. -Tutabilirsin.
-Teşekkürler. Sağ ol. -Dur bakalım.
-Olmaz mı? -Ne yazık ki bunu yapamazsın.
Gizli Servis'in kuruluşundan beri
Amerika, paramızı ve ona olan güveni
korumak için sahtecilerle yarış hâlinde oldu.
İşte kolay hatırlanabilir birkaç güvenlik özelliği.
Mesela, geçirgen ışıkta bakınca
kâğıdın içine saklanmış resimleri görebiliriz.
Burada büyük bir beş var.
Burada da solda üç küçük beş.
Burada ince bir şerit var,
portrenin sağında.
Çok iyiymiş.
100 dolarımızda ek özellik var. Üç boyutlu hareketli kurdele diyoruz.
Banknotu ileri geri oynatırsan resimler de
aşağı yukarı oynuyor.
Bu yüzden aşırı paralıyken dükkâna gidersen
-böyle yapıyorlar. -Evet.
100'lük almıyoruz demeden önce.
Burada da sıkça karşımıza çıkan başka sahte paralar var.
Bunlarda gözüne bir şey çarpıyor mu?
Tamam.
Ben Franklin bile inanmamış.
Grant kaç tane Güneyli heykeli kaldığını öğrenmiş.
Bir dakika. Bu herif bana benziyor,
yani Abraham Lincoln'den daha çok.
Gizli Servis'in işinin büyük bir kısmı eğitim.
Pek çok yardım etkinliği
yapıyoruz, gerçek parayı
fark etmeyi öğretiyoruz.
Sahteciler teknoloji geliştirdikçe,
ABD de parasını sahtecilikten korumak için
yeni güvenlik önlemleri geliştirmek zorunda kaldı.
Onların çabası olmasa ülke çoktan ekonomiyi
çökertmek isteyen sahte para mucitleriyle dolardı.
Selam olsun dünya vatandaşları!
Ben Sahtekâr.
Hükûmetlerin dengesini bozarım.
Nükleer başlıklarla değil,
basit bir fotokopi makinesiyle.
Bir düğmeye basarak enflasyon yaratabilirim.
İnanmadınız mı? Yugoslavya'ya sorun.
Doğru. Artık öyle bir yer yok!
Sahte banknotlar Yugoslavya ekonomisini bitirdi,
tam da iç savaş sırasında!
Sen bana rakip olamazsın Milošević.
Küçültme ışını olan kötüler çok küçük düşünüyor.
Ben kendim basarak cebinizdeki paranın
değerini küçültürüm.
Bombalar çok ilkel.
Banknot atmak da o derece hasar verir.
Neden Hitler 2. Dünya Savaşı'nda sahte İngiliz parası bastı?
İngiltere Merkez Bankası beş paunt üstü paraları topladı!
ALMANLAR SAHTE PARA ATIYOR!
Nakde dayalı ekonomileri hedef alır, en fakir dünya halklarına zulmederim.
Benden daha kötüsü varsa, kendileriyle tanışmak isterim.
Böylece onları da seri kopyalarım!
Eller yukarı, seni sahteci.
Hayır, Sahtekâr!
Kopyacı Kedi, tut!
Kopyacı Kedi, keşke seni hiç klonlamasaydım.
Artık adalete teslim olacaksın Sahtekâr.
Ne? Nereye gitti?
Seni ahmak! Ben her yerdeyim!
Özellikle nakde dayalı ekonomilerde!
HİNDİSTAN
Hindistan, 1,3 milyardan fazla nüfusu olan bir ülke
ve çoğu mali işlem nakitle yapılıyor, bu da ekonomiyi
sahte paranın
istikrarsızlaştırıcı etkisine açık hâle getiriyor.
Bu eski paralarla ne yapabilirim?
Bayım, onlarla hiçbir şey alamazsınız. Değersizdir.
Kimse almaz mı?
Hayır. Hindistan hükûmeti iptal etti.
Ne yapabilirim?
Yırtıp atabilirsiniz.
Bunlarla rupi karşılığı hiçbir şey alamazsın, diyor.
Neden tomarlarca Hint parası
birden değersiz oldu?
2015'te Hindistan'da sahte rupi korkutucu derecede
artmaya başladı,
esas olarak 500 ve 1.000 rupi banknotları kullanılıyordu.
Çoğu kasten Pakistan'dan
Hint ekonomisini bozmak için pompalandı.
Bu yüzden 2016'da ülkeyi şok eden bir hamleyle
LÜTFEN BAŞBAKAN'IN ULUSA İNGİLİZCE SESLENİŞİ İÇİN BEKLEYİN
Başbakan, Hint parasını
korumak için önlem aldı.
Sınır ötesinden düşmanlar,
BAŞBAKAN NARENDRA MODI 8 KASIM 2016
operasyonlarını sahte banknotlarla yürütüyor.
Sahte para, sahte banknotlar
ve terörizm.
Bu yolsuzluk ve kara para zincirini kırmak için
şuna karar verdik, 500
ve 1000 rupi banknotların
kullanımda olanları
bu gece yarısından itibaren
geçersiz olacaktır.
Başbakan'ın yaptığına "tedavülden kaldırma" deniyor.
Yeni bir konsept değil.
Geçmişte ülkeler bunu enflasyonla mücadele veya vergi kaçıranlar
için kullandılar
ama sahtecilere karşı değil.
Paniğe gerek yok.
Nasıl işlediğini anlatmak için,
diyelim ki bu gece ABD hükûmeti size
20, 50 ve 100'lük banknotlarınız artık geçersiz, diyor.
Hindistan'daki paranın %85'inden fazlasına işte bu oldu.
Başbakan, Hindistan ekonomisini çakma paralardan
korumak için
kötülerin yanında iyileri de attı
ama bu beklenmedik sonuçlara sebep oldu.
GARGI BHATTACHARJEE FİNANSAL ANALİST
Gargi Bhattacharjee,
2016 tedavülden kaldırışını ve etkilerini ön sıralardan takip eden
bir finansal analist.
Tedavülden kaldırma nasıl etkiledi?
Bence büyük oranda.
Burada gördüğünüz herkes nakitle çalışır.
Muhtemelen çekle bile ödeme yapamazsınız
çünkü onlara bir değer ifade etmez.
Tedavülden kaldırmayı nereden duydunuz?
İlk olarak nasıl idrak ettiniz?
Televizyondaydı.
Sekiz haberleri. Başbakan Narendra Modi birden
konuşmaya başladı.
Bazı banknotların o andan itibaren geçersiz olduğundan
bahsediyordu.
Verilen sebep de
sahte paranın durdurulmasıydı.
Yavaşça, yarım saat, kırk beş dakika içerisinde
insanların ATM'lerde yılan gibi kıvrılan uzun kuyruklar
oluşturduğunu gördüm.
Çünkü ne olduğunu anlamamışlardı.
Tam bir karmaşaydı.
Ülke, Başbakan'ın dayattığı hamleye hazır değildi.
Yenilenen para basılmıştı
ama Hindistan ATM'lerindeki yeni paralar tükendi
ve bazıları matiklere bile uymuyordu.
Bunun yüzünden ölümler oldu.
Çünkü birden merkezden uzaklarda bir kişi
iflas etmiş oldu.
Çiftçiler, işçiler öldü
çünkü buna karşı koyacak paraları yoktu.
Ne yiyecekler? Çocuklarını neyle besleyecekler?
Bu yüzden ölenler mi oldu?
Tabii ki.
Tedavülden kaldırma pek çok başka şeye de yol açtı,
sadece dikkati sahte paraya çekmenin dışına çıktı.
Peki bu neden oldu?
Hindistan'ın inanılmaz yetenekli ekonomistleri var.
Başbakan'a bu öneriyi götüren kimdi?
Neden bu kadar aşırı bir hamle yapıldı?
Sekiz ila on kişinin tedavülden kaldırmayı
bildiği söyleniyor.
Ama Bay Anil Bokil adındaki kişi,
bu fikri Başbakan'a veren ilk kişiymiş.
Ama olaylar fikri anlattığı gibi gitmemiş.
Bu, Anil Bokil.
ANIL BOKIL TEDAVÜLDEN KALDIRMA POLİTİKASININ MİMARI
Guru Amca da deniyor.
Hindistan ekonomisini kurtarmayı kendine misyon edinmiş.
Hindistan'ın krizi ancak tedavülden kaldırmayla
çözülür gibi bir teori üretmiş.
Bu teorisini desteklemek için de
herkesin yaptığını yapmış.
PowerPoint sunumu hazırlamış.
Guru Amca, bu PowerPoint sunumunu yapıp
tedavülden kaldırmanın avantajlarını
Hindistan'ın her yerinde anlatmış.
Sonunda, yakında Başbakan olacak
Modi ile dokuz dakikalık bir toplantı ayarlamayı başarmış.
Modi, duyduklarını beğenmiş.
Guru Amca'nın bir ekonomist olmamasına,
hükûmetin bir çalışanı
ya da politika üretme deneyimi olmamasına rağmen.
Selam.
Guru Amca'yla ve ArthaKranti adındaki
beyin takımıyla buluşuyorum.
Bu küçük grup bir şekilde Hindistan'ın
ekonomik kararlarına etki etmiş.
-Selam. Nasılsınız? -Merhaba.
Daha önce burada çalışmıştım.
Hindistan'a zamanında dönemedim...
O yüzden kaybettin.
Bu kadar para var.
400 dolar kadar ediyor.
Hiçbir değeri yok.
Altın standardı gibi bir şeyle desteklenmiyor.
-O zaman battım. -Evet.
Tamam.
Tedavülden kaldırmanın yürürlüğe girmesi
ve bu ekonomik düzenleme,
bunlar sahte paraya nasıl bağlandı?
Hindistan'da para çok ham durumda.
Banknotları dijital paradan daha çok kullanıyoruz.
Dijital para gelişmiş bir para sistemi,
yani güvenilir.
Ama nakit ya da para birimi uygulamasını takip edersen
hiçbir işlem sonrası arkanda iz bırakmazsın.
Sahte para çok önemli bir konuydu.
Peki nasıl ilgilenildi
ve sizin önerinizle uygulama arasındaki fark neydi?
Modi hükûmeti gerçekte neyi farklı yaptı?
Paramızın %86'sının bir kerede tedavülden kalkmasını
beklemiyorduk.
Bizim önerimiz önce 1.000 rupinin kalkmasıydı.
Altı ay sonra da 500'lük banknotlar.
Ama yapılan çok kestirme bir çözüm oldu.
Bu yüzden toplumda büyük acı yarattı.
Ama operasyon gerekliydi.
Eğer bir ülke sahte para ile mücadele edip
ekonomisi için
ileri gittiyse, önemli getirisi olmalı.
Bu kadarı fazla geldi,
yerel bir iş sahibiyle buluşup, biraz daha öğrenip
stres atacağım.
-Vikash. -Selam.
VIKASH KAPUR İŞ SAHİBİ
Vikash Kapur Hint prodüksiyon şirketi yönetiyor,
tedavülden kaldırmanın etkilerini ilk elden yaşamış.
Başbakan'ın değişiklikleri hakkında ne hissediyor?
Bence yaptığı şekilde yapılmalıydı.
1,3 milyar insana paranız artık işe yaramıyor
diyebilmek cesaret ister.
Yerinde olsaydım ben de aynısını yapardım
çünkü ben de sahte paralara rastladım.
Şu oluyor, bankaya sahte para yatırınca
sen bilmiyorsun
ama bankanın kontrol edebileceği makineler var.
Sahte bir banknot çıkarsa
sana bu sahte diyorlar ve o para gidiyor.
O parayı kaybediyorsun.
O yüzden bu tedavülden kaldırma işi olduğunda
çok hikâye ortaya çıktı
ve o zaman gerçekleri gördük.
Aslında çok fazla sahte para varmış,
dolaşıma girmiş,
ülkenin içindeymiş.
Senin gözlemlediğin zorluklar nelerdi?
Orta sınıf altındaki ekonomik kesimin durumu nasıl?
Acı vericiydi.
Sıralarda bekliyorduk, sıraya giriyorduk.
İnsanlar işlerinden çıkmak zorunda kaldı.
O yüzden zordu.
Ama sonra büyük resme baktım.
Bu olduğundan beri
vergi verenler iki katına çıktı.
Sence insanların daha çok
vergi vermesinin sebebi, hesap açmak
zorunda kalıp kayıt altına girmeleri mi?
Kesinlikle. Bu kolaylaştı.
İnternetten ödemeler, hesap açmanın
köylere kadar inmesi.
Bu, insanların ekonomiyi anlamasını da sağladı.
Onları eğitiyor.
Gerçek dünyayla nasıl başa çıkacaklarını öğreniyorlar.
Farklı sınıflardan insanların yüzleştiği zorlukları
kabul ediyorsun
ama olmak zorundaydı diyorsun
çünkü kurtulmanın tek yolu...
Evet.
Evet, kesinlikle kabul ediyorum.
Çünkü bence geç kalındı.
Bunların hepsi geçince
hükûmete faydası olacak.
Daha iyi sağlık imkânları, altyapı,
daha iyi yollar, okullar.
Hükûmet, parası olursa daha iyi maaş verebilir,
iyi öğretmen olunca
çocuklar devlet okuluna gider. Her şey büyür.
Bütün bunların üst üste eklenmesi
bence çok iyi
ve ülkenin ihtiyacı olan bu.
Bütün bu çabadan sonra
Hindistan ne durumda?
Sahte para sorun olmaktan çıktı mı?
Pek sayılmaz.
Anlaşıldı ki yeni banknotların çoktan sahteleri üretilmiş.
TEDAVÜLDEN KALDIRMA SAHTE PARAYI ENGELLEYEMEDİ
Hindistan sorunu farklı ele alabilir miydi?
Kendi sahte para sorunlarıyla uğraşırken
Avrupa Birliği farklı bir yol izledi
ve sahte parayı herkesin anlamasını kolaylaştırmaya çalıştı.
Bu çok iyi.
Burası bir nöroloğun ofisi.
-İni. -İni.
Aynen öyle. Evet.
David Eagleman, Stanford Üniversitesi'nde bir nörobilim profesörü.
Laboratuvarı da Sky Mall'un gizli yönetim karargâhına benziyor.
2013'te Avrupa Merkez Bankası tarafından duyusal yedekleme
ve beyin esnekliği bilgilerinden faydalanarak
sahteciliğe dayanıklı bir banknot tasarlaması için
işe alınmış.
Yani pek çok ortak noktamız var.
Nörologsunuz.
Bir nörolog banknot tasarımı işine nasıl girer?
DAVID EAGLEMAN NÖROLOG
Sahteciliği anlamanın
büyük kısmı, insanların neyi görüp
görmediğini anlamak.
Hükûmetler güvenlik özelliklerine büyük yatırım yapıyor
ama bunları normalde dikkat etmezsek görmüyoruz.
-İlginç. Tamam. -Evet.
Avrupa Merkez Bankası ise bir kampanya ile
insanları paraya bakmaya yönlendirdi.
Şunu dediler, "Sadece para alıp vermeyin,
"durup bakın, dikkat edin."
Tabii bu işe yaramadı.
Bana biri sahte 50 dolar verse,
sahte mi bilemem
ve işe yarıyorsa vatandaş olarak bana fark etmez.
Artık amaçları nasıl daha iyi
bir banknot tasarlayacakları.
Nörobilime böyle dönmüşler.
Önerileriniz ne oldu? Sonunda ne yaptılar?
Farklı birkaç öneride bulundum.
İlki şuydu,
Avrupa'da bütün paralar aynı boyutta yapılsın.
-Çünkü banknotları... -Evet.
Banknotları farklı boyutta.
Aynı boyda olursa belirgin farkların tespiti için
bir saniye daha bilfiil baktırır.
Ama farklı boyutta
zaten bildiğinizi hissedip verirsiniz.
İkinci önerim de, banknot üzerindeki filigranla ilgiliydi
çünkü bir bina resmiydi.
Anladık ki binalarla ilgili ne olduğunu tanıyabilecek
çok fazla sinirsel yapımız yokmuş.
Oysa yüz tanımaya adanmış bir yapımız var.
Filigranlar, banknotların
sahteleştirilmesindeki en zor kısım.
Bu sayede sonunda mitik figür Europa'nın
filigranını kullandılar.
Üçüncü önerim de şuydu,
banknotun üzerindeki görsel çok kalabalık, dikkati dağıtıyor
ve bunun güvenlik özellikleriyle bir ilgisi de yok.
Şunu yapmanı istiyorum.
Bu banknotu al ve beş saniye bak.
Tamam.
-Evet. -Sonra da bana geri ver
ve sana yeni vereceğim. Bana farkı söyle.
Farkı söyleyemem.
Bu, bir banknotun üstüne
ne kadar çok şey koyarsanız, açık farkları bile
fark etmenin güçleştiğini gösteriyor.
Bu banknotlar birbirinden çok farklı.
Üstlerindeki holograma bak.
Bu, hükûmetin o kadar
yatırım yaptığı güvenlik özelliği.
Vay. Bu çok belli belirsiz.
Çok belirsiz ve işte olay da bu.
Üstündeki bir sürü şeyden dolayı,
bunu görmen zorlaştı.
Evet, doğru.
O yüzden dedim ki gerçekten ihtiyacınız olan,
tamamen boş bir banknot
ve ortasında bir hologram.
Diğer her şeyden kurtulun, dikkat dağıtıyor.
Anlıyorum.
Basitlik sonuçta
tüketicinin kolayca fark edebilmesini sağlıyor.
Evet. Avrupa Birliği ise
bunun iyi bir öneri olduğunu
ama yapamayacaklarını söyledi.
Ülkeler soylu gözükmek için güzel para isterler.
O zaman önemli gözükürler.
O yüzden mantıklı olsa da,
boş, tek hologramlı bir para
istemediler.
Hükûmetler için paranın üstünde ne olduğu
biraz gösterişçilikle ilgili yani.
-Marka gözüksün diye mi? -Kesinlikle.
Gösterişçiliğin bir ülkenin para birimini tehlikeye attığını
düşünemiyorum ama mantıklı.
Sonuçta iyi gözükmek isteriz ama buna paramız yoktur.
Sahte markalar da bunun için var.
Sevdiğimiz, bildiğimiz, hatta üstümüze giydiğimiz markaların
dünya çapında sahteleri üretiliyor.
Mesela, gerçek bir Hermès çanta
100.000 dolardan fazla tutar.
Ama sahtesini birkaç yüz dolara kapabilirsiniz.
Bu şekilde sahte ürünler yasal firmalardan her yıl
460 milyar dolar çalıyor.
Hong Kong küresel bir finans merkezi.
Telif hakkı kanunlarının
çok seyrek uygulandığı Çin'e olan
yakınlığı sayesinde
dünyanın sahte ürün pazarının yaklaşık %25'ine sahip.
Peki, hangisi gerçek, hangisi sahte?
Kim bununla ilgili bir şey yapıyor?
Bunların cevabını bulmaya geldim.
Kal, işte Hong Kong'un Kadın Ürünleri Pazarı.
İçinden geçip dünyanın her yerinden
sahte ürün almaya gelmiş
pek çok insan göreceğiz.
Tamam.
Bütün bu trafik, ABD'den gelen talepten dolayı denebilir.
Ted Kavowras eski bir New York polisi,
artık uluslararası bir sahtecilik savaşçısı.
Küresel markalar, ürünleri
taklit edilmesin diye onu tutuyor.
Bir ülke ya da polis, hatta bir şirket olarak
sahtecilik karşıtı bir çaba içindeyseniz
TED KAVOWRAS ÖZEL DEDEKTİF
farklı katmanlara saldırmanız gerekir.
Satış noktasını hedef almak
sahteciliğe karşı hamlelerden biridir.
Mesela kulaklıklar Paul Frank, değil mi?
%100 sahte.
-Sahte olduğu belli. -Evet.
Yıldız Savaşları, Örümcek Adam,
Marvel çizgi romanlarından uyarlama filmler.
My Little Pony.
Bu pazar, turistlerin bir iki ürün almaya geldiği bir yer
ama denizaşırı büyük alıcılar fabrikaya gider.
"Büyük alıcı" kimdir?
Büyük alıcılar konteynerle alır, kendi ülke pazarında satar.
-Nakliye konteyneri mi? -Evet, 6 ila 12 metrelik.
Büyük alıcı bu tip ürünleri bir konteyner kadar mı alıyor?
Hem de bir sürü.
-O yüzden amacım fabrikanın... -Anladım.
...üretimini durdurup ürünün pazara inmesini önlemek.
Ted, Hong Kong'daki ofisinden işleri yürütüyor.
Yakaladığı türlü sahte ürün,
uluslararası gizemli adam havasıyla karışmış.
İşimiz, onlarla irtibat kurup
yaptıklarının kanıtını toplamak.
Bunu da yabancı alıcı gibi görünerek yapıyoruz.
Bunun için de kılık değiştirip
ne yaptıkları belgeliyoruz.
Bu çok iyi.
Arap prensi ya da Meksikalı uyuşturucu satıcısı olabilirim.
Ya da sadece iş adamı olup...
Şimdi meraklandım,
oyunculuktan emekli olunca...
Bu oyunculuğa mı geçersin?
Gelirim, işe alırsın ve kılık değiştiririm.
Ele geçirdiğin en ilginç şey neydi?
Sanırım en ilginci uyuşturucu test takımıydı.
Ellerinde sahte bir
anatomik organ var, onu kullanarak
idrar testini geçiyorsun.
İşeyen sahte bir çük mü?
Evet, onun bile sahtesi var.
Dur biraz.
Yani bunun gerçeği var.
Evet.
Ama bu çakma olanı.
Evet.
Yani bunu üreten insanlar
kârı mı düşürdüler?
Evet.
Sahte penisin olduğunu
anlasalar çok utanç verici olurdu.
Ama gerçekten tehlikeli sahte ürünler de var.
-Bunlar nedir? -Sahte elektrik düğmesi.
Yok artık. Yani çalışmıyor mu?
Gücü mü düşük?
Sahtesini yapan fabrikalar var
ve bakırın içine iletkenlik için az alüminyum koyuyorlar.
Sorun şu ki daha az bakır,
daha çok alüminyum olunca çabuk alev alıyor.
-Çok kötü. -Önemli bir güvenlik sorunu.
Bunlar nereye gider? Kim alır?
İnşaatta bir müteahhitsin diyelim,
o kişi tehlikeli sahte ürün aldığını bilir mi?
Tüketici, son kullanıcı bunu bilemez.
Bunun gibi bir düğmeyle bir çocuk uyurken bina alev alabilir.
Peki bu insanlar
ne yaptıklarının farkındaydı
ama umursamıyorlar mıydı?
-Umursamıyorlardı. -Evet.
Biliyorlar. Nasıl bilmezsin?
Bunu yapmayı istiyorlar ve insanları umursamıyorlar.
Vay be.
Bu biraz karanlık ve korkunç olmaya başladı.
Sahteciler sadece sokakta takılan
düşük seviye suçlular değil.
İşleyişleri düşündüğümden çok daha karmaşık.
Keşke uzman biri olsaydı da
bu suçun ne kadar karanlık olabileceğini anlatsaydı.
Alastair Gray, on yıldan uzun süredir
fikir hakları dedektifi.
Ona göre internet, sahte ve taklit ürünler için sıradaki vitrin.
Sokak seviyesinde gördüğümüz,
bu işin katmanlarından sadece biri
ve tüketicinin gördüğü o son nokta.
Ama bu değişti.
ALASTAIR GRAY FİKİR HAKLARI DEDEKTİFİ
Çoğu işlem artık internette.
İnternet, Vahşi Batı gibi.
Bu işin internet tarafını hiç düşünmemiştim.
Çoğu insan böyle mi alıyor?
Evet, sahtecilikte neredeyse bir evrim var.
Marka ihlaline doğru gidiyor.
Yani bir markaysanız ve popüler ürünleriniz varsa
sahteciler güvenilir siteleri dolandırıp
resmî bir şirket hesabındaki görüntüleri kullanarak
logoları, her şeyi alabiliyor. Yasal sanılıyor.
İndirimli ürün kovalayanlar da var
ve asıl kandırılan da onlar oluyor,
sahteleri alıyorlar.
Suç tarafında olup da ne yaptığını bilen
kaç insan var?
İnternet sayfası yapanlar, orada çalışanlar,
yasal bir şirketle çalıştıklarını mı sanıyorlar?
Bir suçluyla çalıştıklarını biliyorlar mı?
İkisi de mümkün. İnanılmaz bir hikâye vardı,
Çin'de koca bir Apple Mağazası
aslında Apple değilmiş.
-Yok artık. Gerçekten mi? -Evet.
Herkeste Dâhi tişörtleri, tam marka düzenlemesiyle.
Çalışanlar bile Apple sanıyormuş.
-Bu delilik. -Evet.
Sahtecilik her tür endüstriyi etkiliyor.
Sırf sahte ilaçlar yüzünden
yılda 700.000 ölüm gerçekleşiyor.
Vay be.
O zaman korkunç oluyor.
İnsan hayatıyla oynanıyor.
Alırken işe yarar diyorlar
ama işe yaramazsa...
Oyun bitiyor.
Toplum sağlığını etkileyen başka neler var?
Teröristlerin sahte ürünleri kullanarak saldırılarını
finanse ettiği ispatlandı.
Vay be.
Ocak 2015'teki Paris Saldırıları.
Chérif Kouachi, internet üzerinden Çin'den sahte ürün almış,
onları Paris'te pazarda satarak
30 ila 50 bin avro arası kazanmış.
Bu parayla da Umman ve Yemen'e seyahat edip
oralarda El Kaide'den eğitim almış.
Vay canına.
Demek Paris Saldırıları'nı doğrudan
sahte tişört ve ürün alanlar finanse etmiş.
Evet.
Bu çok saçma. Gerçekten üzücü.
Yatırımın geri dönüşü inanılmaz.
Tişörtü bir dolardan daha ucuza mal ediyorsan
ve üstüne bir marka koyabiliyorsan
kâr payın inanılmaz oluyor, 400 katına bile satabiliyorsun.
Ayrıca çok az sahtecilik suçu hapis cezası alıyor.
Çoğu örnekte ufak bir cezayla yırtıp
sonra tekrar işe dönebiliyorsun.
Kârın bu kadar yüksekken neden dönmeyesin ki?
Sahteciliği keşfetmenin beni bir suç dünyasına
getirebileceğini biliyordum
ama en azından daha eğlenceli,
Hızlı ve Öfkeli tarzı bir suç dünyası bekliyordum,
hızlı arabalar, havalı takma isimler falan.
Bir dakika. Şimdi buluşacağım adamın adı...
Trappy, yani Tuzakçı. Hiç şüpheli değil.
Bu gözlerden uzak kâğıt deposunda.
Perili bir Dunder Mifflin'e benziyor.
Nedir burası?
Bir dron yarış pisti mi yoksa kâğıt deposu mu?
-Yani... -Sanırım ikisi de.
Hafta içi kâğıt deposu,
hafta sonu da yarış pistimizi kuruyoruz.
-Videolu gözlükler var. -Tamam.
Dronun gözünden görüyoruz.
Dron bir uzantınmış gibi oluyor
ve her türlü ortamda uçabiliyorsun.
Havada çarpıştılar, bir şey yok.
RAPHAEL "TRAPPY" PIRKER TEAM BLACKSHEEP CEO'SU
Trappy sadece hafta sonları arkadaşının deposunda dron yarıştırmıyor.
Aynı zamanda hobi pazarı için
çeşitli dron parçaları üreten
Team BlackSheep'in de sahibi.
Sorun şu ki, dron endüstrisi
sahte ürüne çok açık.
Trappy'nin şirketi Ted Kavowras gibi birini tutabilecek kadar büyük değil.
Sahtecileri nasıl atlatıyor?
Bu boyutta bir şirketin,
özellikle de bu pazarda,
çanta dolusu patent belgesi olmaz,
patenti bile olmaz.
Çünkü bir patent alana kadar
ürün çoktan eskimiş olur ve raftan kalkar.
Ne tür sahtecilikle uğraşıyorsunuz?
Üç tip insan var.
Olduğu gibi sahteciler,
birebir ürüne benzer bir şey üretenler,
hem de sizin markanızla.
Bir de kloncular var.
Sizin ürüne benzer bir şey yapıp
üstüne kendi markasını basanlar.
Tabii kopyacılar var,
ürününüzü yeniden tasarlayanlar.
Ürününüzü alıp parçalarına ayırırlar,
ona özel teknolojisini çözüp
AR-GE'sini, bütün geliştirme emeklerimizi alıp
kendi ürünlerine uygulayanlar.
Piyasaya ciddi bir kopya çıkması
yaklaşık altı ay sürüyor.
Ama bu süre de hızla azalıyor.
Yani yetişiyorlar.
Size zararı var mı? En çok hangi parça...
Esas zarar kopyacılardan geliyor,
geliştirmemizin çoğunu alıyorlar
ve hiçbir AR-GE yatırımları yok.
Bu sayede çok daha düşük fiyat çekebiliyorlar
ve ayak uydurmak zorunda kalıyoruz.
Nasıl mücadele ediyorsunuz?
Mücadelede çok yaratıcı davranıyoruz.
Tamam.
Kopyalandığımız zaman yeni geliştirmeler çıkarıyoruz,
böylece döngü baştan başlıyor.
Mesela bu ürün.
Uzaktan kumanda bağlantısı.
100 km'ye kadar menzili var.
Bizim geliştirdiğimiz son derece ileri bir ürün.
Büyük AR-GE emeği var.
Bunun üzerinde telsiz uzmanları iki yıl çalıştı.
Bunun kopyası şimdi maliyeti fiyatına satışta.
Ama iki yıl önce
bunu tahmin ettik
ve ortaya çıkarılabilecek gizli özellikler ekledik.
Çok iyi.
Zamanla yeni geliştirmeleri ortaya çıkarıyoruz,
bunlar zaten ürünün içinde.
Böylece kopya ürün alanları yenisini satın almaya
zorluyoruz.
Uzun vadede onlara daha pahalıya patlıyor
ve eninde sonunda aydınlanıp
gerçek ürünü alıyorlar.
Dron pazarı,
kopyacılar yüzünden
geliştirilen süper yeni teknolojiler sayesinde ileri gidiyor.
Mucitlerin ve kopyacıların birbirine yardımcı olduğuna inanmak güç.
Ama bu doğanın olduğu kadar doğal ekonominin de
bir parçası.
Buluşçuların ve kopyacıların ilişkisi
aynen avcı ve leşçi ilişkisine benzer.
Ne kadar güçlüyüm.
Türünü öldürmekte bir numarayım.
Bir ortak yaşama evrilmişlerdir,
bazen tartışmalı olsa da.
İnanmıyorum! Şuna bak!
Bu harika. Dalga mı geçiyorsun?
Hey. Siktir git, akbaba.
Siktir git!
Bu denge, ekonomide
fikrî hakları koruyan patentle sağlanır.
Bu avın hakkı bana ait.
Yani benim, geri bas.
Tamam, anladık.
Taze et yiyemiyorum.
İkinci sınıf vatandaş gibi çürüyene kadar beklerim.
Evet, aynen öyle.
Tamam.
Avcı, aynen buluşçu gibi...
Tazeymiş.
...sıkı çalışmasının ödülünü geçici bir hâkimiyet kurarak alır.
Evet. İşte bu.
Böylece icadının getirisini tek başına üstlenir.
Hadi ama. Zaman doldu. Artık benim sıram.
Hayır!
Gözlerim!
Hepsi benim. Bütün bunlar.
Birazını yarın yiyeceğim,
sonraki gün birazını daha yerim.
Ekstra korumam sağ olsun.
-Yapma! -Acelem yok.
Gagam!
Önce biraz şekerleme yapayım.
Bu şekilde patent koruması çok güçlüyse geliştirmeye soğutulmuş olur.
Buluşçu artık sonraki yeniliği avlamaya hevesli değildir.
Ama hiçbir koruma olmasaydı da
leşçiler harekete geçecekti.
Gömülün arkadaşlar. Leş ziyafeti var.
Ne? Hadi ama!
Evet.
Leşçi, zararsız otlakçıdan ölümcül parazite dönüşür.
Akbaba zamanı!
Avcı emeklerinin karşılığını alamazsa da...
Bu iğrenç.
...sonraki ava yönelmeye kaynağı kalmamış olur.
Buluşçuların, ürünlerinden para kazanamayınca
sonraki buluşları için araştırma geliştirmeye
kaynak bulamadıkları gibi.
Ne kadardır çalıların arasında çömelip
bu avı takip ettiğimi biliyor musun tipsiz hindi?
-Hey, hop. -Hey, hop!
Doğa da ekonomi gibi acımasız olabilir.
Bir şey diyeyim mi? Ben yokum.
Sana kendi kendine antilop avlarken kolay gelsin.
İyi.
Bu senaryoda, avcının sağladığı
ekosistemi ayakta tutan ziyafet ortamı olmadan
ikisi de ölür.
Gevşek derileri çürümüş cesetlerinden sarkar
ve eğer şanslılarsa ceket olur.
-Hop! -Evet, seni duyabiliyoruz.
Bu hoş değil.
Özür dilerim.
Sadece saygıdan seni giymezdim.
Sağ ol, ben de seni giymezdim.
-Sağ ol. -Evet.
-Umarım bir şeyler öğrenmişsindir. -Evet.
-Kendine iyi bak. -Sen de.
Görüşürüz.
Başka insanların fikirlerini kopyalamak geliştiriciliğin gerekli bir parçası.
Bazı endüstriler, kopyacılarla buluşçuların
uyum içerisinde yaşadığı bir çevrede gelişir.
Doğru hamleler yapanlar
modası geçecekmiş gibi para kazanabilir.
Lüks tasarımcı için çakmaların en güzel yanı
geçiş uyuşturucusu gibi olmalarıdır.
Bilirsin, bir nefes alırsın, marka heyecanı yaşarsın,
çakmasını giyersin
ve "Vay be, keşke gerçek bir Gucci'm olsa." dersin.
Bu da moda bağımlılığının eroinidir.
Johanna Blakley, ABD fikrî hak kanunlarını
ve bunun geliştirmeye etkisini keşfetmiş, medya odaklı
bir düşünce takımını yönetiyor.
Çakma ve sahte ürün arasındaki fark nedir?
Çakma, moda endüstrisinde tamamen yasal olan
bir uygulamadır.
Anlamı da birinin, tasarımını başkasının tasarımına
benzetmesidir.
Yani kimse fikrin sahibi değildir.
Moda endüstrisinde insanların
tek sahip olduğu kendi isimleridir
ve bu, iş için çok iyidir.
Markanın tescilli ismine sahiptirler.
İlginç.
Sıklıkla gerçekten pahalı ve üzerinde logolarla dolu
çantalar görmenin sebebi budur
çünkü çakma sanatçısının kopyalayamayacağı o logodur.
Tamam, anladım.
Yani eğer logo elbisenin tasarımıyla birleştirilmişse
bunu kopyalamak çok zordur.
Bu da müşterilerin ne satın aldıklarını
anlamalarını sağlar.
Bu da iyidir. İnsanlar bilmeli.
Bilerek karar veriyorlar.
Tamam, anladım. O zaman
üst seviye bir marka bir el çantasını ne kadar...
El çantası fiyatları nasıl?
-Fahiş. -Tamam.
-Fahiş fiyatlarda. -Binler mi?
-Tabii. -Bir çanta 10.000 dolar mı?
-Evet! -Ciddi mi? Bu normal mi?
-Daha da mı? -Barneys'e git!
-Hayır! -Olmaz.
Nefesin kesilir.
O zaman bir çantaya 10.000 dolar diyelim,
başka insanlar benzer çanta yapar
ama logosu yoktur.
-Bu hiç sorun olmaz. -Hiç.
Çünkü moda tasarımları faydacı konulardır.
Bir faydaya hizmet ettikleri için de,
telif hakkı koruması uygulanmaz.
Bu da çok ironik çünkü biz hep modayı
havalı, eğlenceli
ve tamamen gereksiz görürüz.
Altındaki amacı unuturuz, bu da
çıplak bedenleri örtmektir.
Peki bunun faydası ne?
Tam da telif hakkı koruması olmadığı için
moda kendisini bir sanat seviyesine yükseltmiştir.
Her an işinizin çalınabileceği
endüstriyi oluşturacak kadar
büyük bir teşvik yapısı var.
Lüks tasarımcılardan çalmak
artık bir bilime dönüştü.
Tabii ki şikâyet ediyorlar
ama sonuçta stiliniz çalınıyorsa
modayı belirliyorsunuzdur.
Kopyalandınız.
Zeitgeist'a dokunabildiniz, mevzuyu kavradınız.
-Taç sizin. -Tamam.
Ama bu durumda modayı belirleyenlerin
oradan uzaklaşması gerekir.
-Sonraki yeniliği bulmalılar. -Artık havalı değil.
Hayır, artık...
Sürüden olmak istemezler.
Hayır.
Tamam.
Gerçekten ilginç olan da
başka birkaç endüstri daha telif hakkı ile korunamaz.
Yemek sektörü. Şefler tariflerinin sahibi değildir.
Mobilya.
Faydacı objeler oldukları için
en meşhur moda tasarımcıları bile tasarımlarının sahibi değildir.
Komedyenler de.
Komedyenler imza şakalar üretir çünkü şakalarına sahip değillerdir.
İronik olan ise böyle olması iş için çok iyidir.
Yeni ürünler için sürekli bir istek yaratıyorsanız
kapitalist ekonomide bu çok iyidir.
Ustaca bir geliştirme yeni bir büyük fikir olabilir
ya da bir başkasınınkini çalmak için yenilikçi bir metot.
Tek bir orijinal fikri alıp sonsuza kadar döndürebilecek bir yer varsa
o da bununla bilinen Tinseltown'dır.
Hadi bakalım.
-Asylum'ın iç kısımları. -Vay.
Asylum Stüdyoları'na hoş geldiniz,
en bilinen eserleri ise...
Bu kötü çocuğu hatırlarsın.
Sharknado 3'te yörüngeye girerken
yanan balık.
Zavallı kurtulamadı.
-Yazık. -Trajedi.
Altı ayrı Sharknado filmi var ama David Latt ve ortağı Paul Bales
imparatorluklarını "mockbuster" sayesinde kurmuşlar.
250'den fazla filmle,
bu adamlar yılda 30 milyon dolardan fazla kazanıyor.
-Thor sizin mi? -Biz de bir tane yaptık.
-Halka mal olmuş versiyonu. -İlginç.
Böyle olduğunu anlamamıştım.
Evet, onlar da anlamadı.
Her neyse, işte burada...
Ne izlediğinizden ne kadar emin olamazsanız
o kadar başarılılar.
Mockbuster'larınızla biliniyorsunuz.
Ne olduklarını anlatır mısınız?
Bu terime bayıldım. Doğru mu?
Doğru. Tescili falan bile var, yani...
Bu doğru.
Yani, biri çalmaya kalkarsa başı belaya girer.
Bu tarz film yapmak için stüdyoların herhangi bir filmi alınıp
ondan bir taslak çıkarılır.
Yani Transformers adında dönüşen dev robotlar olan bir film varsa
biz de muhtemelen Transmorphers'ı yaparız.
Çıkın!
TRANSMORPHERS, 2007 ASYLUM STÜDYOLARI
Takımı iniş noktasına çağır. Blackthorn, defol git buradan.
Büyük stüdyoların yaptığının
taslağını çıkarmaktan bahsettin. Bu nedir?
Taslak çıkarma, stüdyoların yıllardır kullandığı
daha kibar, ince bir tanım olsa da
sonuçta aynı anlama geliyor.
Mesela...
Ben Paramount'sam, Warner Bros'a, Universal'a bakıp
"Yıldız Savaşları filmi çıkıyor,
"ben de bir uzay filmi yapayım da
"bundan para kazanayım
"çünkü buna dair bir sürü tanıtım ve haber döner."
Yıllar önce Da Vinci Şifresi çıkmıştı,
biz de The Da Vinci Treasure diye bir film yaptık.
Orijinali yapan şirket bu versiyona sorun çıkardı mı?
Bence kendi versiyonlarını sevmediler.
Evet ama içerikle hiçbir ilgisi yoktu.
Sadece pazarlama kısmı. Stüdyonun biri de
gelip bize "Sizin fontun A'sı bizimkine çok yakın." demişti.
Biz de fontu değiştiriverdik
ve film planlandığı gibi çıktı.
Film endüstrisinde sıklıkla benzer hikâyelerin piyasada
büyük başarı kazandığı görülüyor.
1998'de Dünya uzaydan gelen uçan taşlar tarafından yok edilecekti. İki kere.
Önce Derin Darbe geldi, iki ay sonra da Armageddon.
Siz daha genç havalı çocuklar, bu iki filmin yerine
The Avengers ve Justice League'i koyun.
Bu konudaki ilgim biraz bencilce
çünkü ben de aktörüm.
Aslında filmlerimizin korsan izlenmesinden hoşlanmam.
Harold & Kumar Go To White Castle'ın ilk DVD baskısı
50 milyon kazandırdı.
Sanırım. Doğru hatırlıyorsam.
Sonra insanlar bedavaya, yasa dışı indirmeye başladı.
O para kaybedildi.
İyi tarafı ise bir porno parodisi var,
Harold & Kumar Escape from Guantanamo Bay.
Bence bu muhteşem.
Çünkü gerektiği kadar değiştirmişler,
ne kastettikleri belli.
Sanırım adı "Farold ve Fubar" falandı.
Fikrî haklar olarak çizgi nedir?
Nasıl Fikrî Haklar Kanunu'nu çiğnemediğinizden emin olup
izleyicinin aslında ne istediği üzerinden
çıkar sağlıyorsunuz?
Önce mockbust ya da taslak çıkarmanın
korsanlıktan farkını anlamak lazım.
Transformers'ı ya da Transmorphers'ı yasal olmadan,
para vermeden, sadece izlemek için indiriyorsan
o zaman çalıyorsundur.
Bizim yaptığımız şu,
biz robotlar hakkında bir film yapıyoruz.
İçeriğini ya da yıldızlarını çalmıyoruz.
Mark Wahlberg bizde yok.
Bizde Mark Stahlberg var. Bir de...
Hayır, o porno versiyonu.
Doğru.
Belki kimse The Da Vinci Treasure'ı Oscar'a aday göstermeyecek.
Ama kopyalamanın geliştirmeye
yol açtığı ve endüstriyi geri kalmak yerine dönüştürüp
ileri götürdüğü örnekler var.
Reçeteli ilaçları düşünün.
FDA ilaçlara yeni patentler veriyor,
böylece şirketler ilaç üretip para kazanıyor.
Ama patent süresi dolunca
eşdeğer versiyonu çıkıyor
ve daha uygun fiyata rekabet ortamı yaratıyor.
Marketlerdeki eşdeğer markalar
içerik olarak isimli markayla aynı da olsa
maliyeti çok daha düşük oluyor çünkü tanıtımı az
ve gösterişli paketi yok.
Eğer bir ekonomi,
fikrî hakları koruma ile
kopyacıların geliştirmeyi tetikleme
ya da daha iyi ürünü ucuza üretme dengesini tutturabiliyorsa,
o zaman sahteciliğin bunda bir rolü oluyor,
başrol olmasa bile.
Sahteciler bazen gelişime,
bazen pis işlere,
bazen de buna yol açıyorlar.
FAROLD VE FUBAR ALTSIZ KADINLAR HAVUZ PARTİSİ
Ama bu eseri üreten sinema dâhileri, bunu size
göstermemize izin vermediler.
Onların fikrî haklarına saygıyla
kendimiz yaptık.
Oyun!
Evet.
Ha siktir.
Yemeden önce eti kontrol ederim.
Bu... Boktan bir et.
Bu inanılmaz.
Ne kadardır çalıların arasında çömelip sapık gibi
bu avı takip ettim, biliyor musun?
Evet, giyimin aynı öyle zaten.
Bu ne cüret?