Vay canına!
Çocukken dünyanın nasıl sona ereceğini bildiğimden emindim.
Uzaylı istilası...
...dev sürüngen saldırısı...
...ya da yaşayan ölüler.
Bazı insanlar hâlâ
Godzilla, uçan daire ve Ceset Yiyiciler'in geleceğini düşünse de
bugün çok daha acil bir kıyamet tehdidi var.
Farkında olmadan bel bağladığımız kritik bir küresel maddenin
muhtemel yok oluşu.
Bu madde o kadar önemli, o kadar yaygın ki
neredeyse dünyadaki her şey ona bağımlı hâlde.
Eğer stoklarımız tükenirse
küresel ekonomi durma noktasına gelir.
Eminim petrol sandınız.
Tekrar düşünün.
Bu, kauçuk bölümü.
Kauçuk Bölümü
Hoşunuza gitse de gitmese de hepimiz para ile bağlıyız.
Ben Kal Penn, küresel ekonomi denen şu dev canavarı keşfediyorum.
Küresel Ekonomi Denen Şu Dev Canavar
Gerçekten kauçuğa ne kadar bağımlıyız anlamak için
ondan devasa bir doz almam lazım.
Philadelphia, karşınızda Monster Jam!
Monster Jam dev tekerler üzerinde.
Doğal kauçuk dışında hiçbir şey bu muazzam kamyonların
atlayışlarına dayanamaz.
Tekerlerin yanı sıra
kauçuk neredeyse her şeye girmiş durumda.
Kıyafetlerinizden,
evinizdeki eşyalara ve daha fazlasına.
Kauçuk bu eğlenceli şeyde zıplamanızı sağlar.
Peki bu eğlenceli şeyler?
O farklı bir zıplama.
Doğal kauçuk 26 milyar dolarlık bir endüstri.
Ekonominin belkemiği.
Dünyanın doğal kauçuk ihtiyacı yıllık 13.000 kilometrik ton
ya da 86.868 mavi balina kadar.
Çok fazla kauçuk.
Monster Jam'in de ona fazlasıyla ihtiyacı var.
Ne?
Nasıl ya?
Evet!
Kauçuk hakkında konuşalım. Sen kauçuk adam gibisin.
Kauçuk adam mı? Bunu pek sevmedim.
BILL EASTERLY FLEET OPERATIONS BAŞKAN YARDIMCISI
Bill Easterly, buradaki
Monster Jam kamyonlarının tekerini takar.
33 yıllık motor sporları deneyimi ile
tekerin yola değmesi konusunda uzmanlaşmış
ya da toprağa, her neyse.
Tekerden anlıyorsun.
Monster Jam için tekerler ve kauçuk ne kadar önemli?
-Onlarsız gösteri olmaz. -Evet.
Zıplayan kamyonlarımız var,
yere 20 G kuvvetle çarpıyorlar.
Kamyon 5.500 kilo geliyor.
İşin matematiğine göre, neredeyse 115 tonluk bir güç yere çarpıyor.
Tekerler sürekli buna dayanmalı.
Yani tekerler çok önemli.
Bunun gibi tekerlerin maliyeti ne kadar?
Bunlar 3.000 dolar edebilir.
-Her biri mi? -Evet.
-Vay be. -Evet.
Temel olarak bu tekerlere yaptığımız adil değil.
Onları dokuz metre havaya çıkarıp bu kamyonlarla yere çarpıyoruz,
arabaları eziyoruz.
Bazen teker hasar görüyor.
O yüzden ekstra dayanıklısını yapıyoruz ki
onlara yaptığımıza dayanabilsinler.
Doğal kauçuk sayesinde mükemmel, ekstra güçlü
ürün çıkıyor ve gösteri yapabiliyoruz.
Petrolden yapılan sentetik kauçuk da var.
Ama en hayati kauçuk ürünler sentetik olamıyor.
Neden?
Sıcaklık, aşınma ve yıpranmaya karşı sentetik kauçuk dayanamıyor.
Sentetik kauçuk uçak tekerleri? Bunu unutun.
İnişi kaldıramaz ve pistte patlarlardı.
Uzun mesafe kamyonları için de aynısı geçerli.
Sentetik kauçuk ağır kullanıma gelmez.
Doğal kauçuk, bu tip uçakların, kamyonların
ve bu canavarların yaptığına dayanabilen bilindik tek madde.
Ama doğal kauçuk yok olma tehlikesiyle karşı karşıya.
Öyle bir durumda, bu hem Monster Jam'in hem de hayatınızın bağlı olduğu
neredeyse her şeyin sonu olur.
Doğal kauçuğun kaynağı bu.
Brezilya kauçuk ağacından gelen ham öz suyu ya da lateks.
Bunlar monoklonal.
Monoklonal: tek birey ya da hücreden klonlanmış
Yani bu ağaç, bu ağaç ve buradaki,
hepsi tıpatıp aynı genetik özelliklere sahip.
Bu da demek oluyor ki aynı hastalıklara karşı zayıflar.
Bu hastalık, "kauçuk ağaç kıranı" denen bir mantar türü.
Kauçuk ağacı için bu hastalık Kara Ölüm,
İspanyol Gribi ve Ebola'nın birleşimi gibi.
Aşısı ya da tedavisi yok.
Salgın ne kadar tehlikeli?
Kauçuk ağaçları temelde tek tip kardeş olduğundan,
bu hastalığın bütün kauçuk endüstrisini bitirme potansiyeli var.
BİRLEŞİK KRALLIK
Olası yıkım ve büyük tehlike, küresel olarak
kauçuğu tehdit ederken
bu acımasız sporları engellemek için kim aranır?
Tabii ki en sıkı, havalı ve affetmez tavırlı patolog.
-Giyebilir miyim? -Tabii.
Bir keresinde onursal doktora almıştım.
-Sen mi? -Hiçbir şey yapmadan.
Şeyden... Bilirsin...
-İkimiz de doktoruz. -Tabii ki.
Sen ne yaptığını bilenlerdensin.
Kariyerimi tropikal bölgelerde geçirdim.
DR. HARRY EVANS BİTKİ PATOLOĞU
Kahve, kakao ve kauçuk gibi tropik ürünlerle çalıştım.
Haydi, kauçuk ağacını öksürtüp nesi varmış bakalım.
Dr. Harry Evans 40 yılı geçkin tecrübesi ile
bitki ve mantar hastalıklarıyla savaşıyor.
Zamanının çoğunu laboratuvarında geçirip
yaprak küfü gibi arşivlenmiş örnekleri sınıflandırıyor.
BİTKİ PATOLOJİSİ
Kauçuk ham maddesinin
ilk geldiği yer Asya.
Kauçuk kırandan şüphelendiğimiz yer.
Bu kıran numunesi aslında Trinidad'dan,
1980'lerden kalma.
"Kurşun deliği" deniyor, yaprağa olan bu.
Delikleri gördün mü?
KURŞUN DELİĞİ
-Evet. -Bu da...
Bütün yaprakları düşürüyor, sonunda hepsi erkenden dökülüyor
ve bütün ağaç kuruyor.
Bu da ağacın muhtemel ölümü oluyor.
Bunu toplayan kişi olan Chi, Malezyalı. Buna daha hâkim olmak için
hastalığın bütün aşamalarını gözlemlemiş.
Baktığın zaman görüyorsun ki...
Özür dilerim, gülüyorum
çünkü Hintçede "chi" bok demek.
Yani, size bu numuneleri Doktor Bok yollamış.
Evet...
Chi'nin anlatımına göre olay yerine ilk gidenler durumu görüp
"Bu kauçuk kıran." diyebilmiş.
Sadece bu mikroskoptan bakıp anlamışlar.
Bu yapıları görüyor musun?
-Evet, vay be! -Evet.
İşte o patlama ve ondan sonra
yaprağı itiyor ve sonra böyle oluyor, bu da bana göre...
Patlama deyince hakikaten volkanik dağ gibi gözüküyor.
Evet. Büyütünce gerçekten öyle.
Bu yapıların arasında cinsel sporları tutanlar da var.
-Tamam. -Bundan sonra vahşice salınıyorlar
ve sürece devam ediyorlar.
Bu bir hayatta kalma mekanizması. Dağ yamacı gibi olduğu için
korunuyor ve içinde de sporlar var.
Çok yavaş büyüyen bir mantar.
Üç ya da dört hafta gibi.
Bu aşamaya gelmesi o kadar mı sürüyor?
Bu derece büyümesi.
-Tamam. -Evet.
Buraya bundan küçük bir numune koysanız dört haftada
böyle mi gözükecek?
Evet.
Kauçuk kıran bulurlarsa ya da siz bulursanız
numune gönderiyorlar.
Size gelene kadar bir şey yapmak için çok geç mi olur?
Alarmlar çalar.
Bu hastalık bir ekim alanında başlarsa
hepsini yok eder.
Bu daha önce bir kere olmuş.
Yüz yıl önce,
dünyanın doğal kauçuk ihtiyacının %90'ı Brezilya'dan geliyordu.
Bu yüzden Ford gibi şirketler arabalarına lastik yapmak için
devasa kauçuk ekim alanları kurdu.
1930'larda yaprak kıran vurdu, ağaçtan ağaca o kadar hızlı atladı ki
keşfedilene kadar artık çok geç olmuştu.
Bu küçük mantar sporu, Güney Amerika'daki neredeyse bütün ağaçları kırdı geçirdi.
Ford ekim alanlarına 20 milyon dolar yatırmıştı,
bugünün parasıyla yaklaşık olarak 280 milyon dolar.
Alanları Brezilya'ya geri sattılar,
yatırdıklarının %1'inden biraz fazlası karşılığında.
Artık Brezilya'nın kauçuk pazarındaki payı düştü,
%90'dan %0,001'e.
Diğer kauçuk ekim alanları nerede?
Çoğu Asya'da, %90 ile 95 civarı.
Dünyadaki endüstriyel kauçuğun %95'i...
Doğal kauçuk Asya'dan geliyor.
Anladım. O zaman gayet hedefli.
Yaprak kıran orayı vurursa
kauçuk kaynaklarımızın çoğu zarar görebilir.
Evet, sanırım... Dünya ekonomisinin tamamı zarar görür.
O aşamada coğrafi sınır kalmaz.
Bütün bölgeye yayılabilir.
Güney ve Orta Amerika'da yayıldığı gibi.
O bölgeye gelirse sanırım kontrol altına almak çok zor olur.
İMDAT
Yaprak kıran, Pasifik Okyanusu'nun ötesine geçip Asya'ya
bulaşırsa ne olur?
Bu canavar kamyon rallilerimin sonu olmakla kalmayıp
küresel ekonomimize de çok ağır bir darbe vurur.
Hayal edebiliyor musunuz? Yardımcı olayım.
Geldik.
Kıyamet işte böyle bir şey.
Bütün uçaklar indirilmiş ve dünya âdeta frene basmış.
ÇÖLÜ
Ne kadar büyükler, değil mi?
Evet, kocaman.
Sanırım bunlar hâlâ...
-Evet, bak. Kauçuk teker üstündeler. -...kauçuk üstünde.
Kauçuksuz bir dünyanın nasıl olacağını öğrenmek için buradayım.
Bir uçak mezarlığı, zamanında göklerde olan bu devlerin
şimdi parçaları için söküldüğü bir yer.
-Bu lastikler... -Yüzde yüz doğal kauçuktan.
Bunlar bile mi?
Muhtemelen çünkü çok ağır iş yapıyorlar.
Umarım bazı parçalar burada kalmıştır.
Burada bazı kapak ve contalar olabilir.
Bunun bazı parçaları kauçuk mudur?
-Yoksa plastik mi? -İşte kauçuk burada.
-Tamam. -Burada da var.
Bu lüks kaplamada biraz olabilir,
içki bardağın ya da şampanyan kayıp düşmesin diye.
Burada kauçuktan bir şey var mı?
Evet, hallettin.
DR. KATRINA CORNISH ZİRAAT MÜHENDİSİ
Dr. Katrina Cornish, bizi kauçuksuz bir dünyanın
ekonomik sonuçlarına karşı uyarmaya çalışıyor.
Bu potansiyel krizle ilgili çok net bir mesajı var.
Hastalığa karşı hassas olan bu klonal ağaçlara bel bağlamaya
devam edemeyiz.
Bu, küresel ekonomiyi idare etmek için çok saçma bir yol.
-Yaprak kıran gerçek bir tehdit mi? -Kesinlikle.
Son 20 yılda bir kez Hindistan ve bir kez de Tayland'da çıkmış.
Kontrol altına almak için görünürdeki her şey toptan yok edilmiş.
Zaten Güney Amerika'dan Güneydoğu Asya'ya uçmaya kalkarsan
bir uçuş bulman çok zordur.
Bir yerde aktarma yaptırırlar.
Güney Amerika'da bulunmamış başka bir uçağa binersin.
Yaprak kıranı karantinada tutmak için.
-Gerçekten mi? -Evet.
Okyanusu geçemez çünkü ömrü kısadır
ama uçakla geçebilir.
Bu olur da ağaçlar topluca ölmeye başlarsa
kauçuk bulamamanın ekonomiye etkisi ne olur?
Felaket seviyesinde ekonomik krize dönüşebilir.
Modern ekonomide hiçbir sektör
kauçuktan tamamen bağımsız değildir.
Eninde sonunda
bütün modern dünyayı kaybederiz!
Kaybederiz.
Yapabildiklerimizin seviyesi 120 ile 130 yıl kadar geriye gider.
-Vay be! -Evet.
Öküz arabaları gibi.
O tip şeylere geri döneriz.
Atlar ve deri gibi.
Hiçbir şey kalmaz. İlaç, ulaşım, aklına ne gelirse.
Peki, kauçuk sorununu nasıl çözeriz?
Kaynakların biyolojik çeşitliliğini olabildiğince hızlı artırarak
kauçuk sorununu çözebiliriz.
Hükûmetlerin şu anda doğru yatırım şansı var mı?
Kesinlikle ama sorun şu ki bu işte iyi değiliz.
Felaket bir şey oluyor ve ancak "Aman Tanrım!
-"Bu kötü bir şeydi." diyoruz. -Evet.
Oysa onlarca insan uyarıyor,
"Bu olacak.
"Bu olacak!"
"Hop. Bunun olacağını biliyor muyduk?"
"Evet, anlatmaya çalıştığımız buydu.
"Dinlemediniz.
"Proaktif olmak istemediniz. Reaktif olmak istediniz."
O zaman küresel ekonomi
neden yaprak kıranın olası etkilerine karşı bir şey yapmıyor?
Ekonomiler kendilerini etkileyebilecek
sorunları çözme eğiliminde değil gibi görünüyor.
Paranın el değiştirdiği herhangi bir yeri etkileyebilecek
sorunlar olsa bile.
BUSH İKİNCİ DÖNEMİNE BAŞLADI
Biri ekonomideki belirsizlikten bahsettiğinde
muhtemelen dış etkenleri,
piyasaya bağlı herkesi etkileyebilecek dış değişkenleri kasteder.
Dış etkenler pozitif de olabilir.
Mesela geçen sene 2004'te
MySpace yolun aşağısında genel merkez açtı.
Yıllarca sabit iş imkânı!
Ama dış etkenler daha çok felaket formunda gelir.
Yaprak kıran gibi çevresel hastalıklar, kasırga gibi doğal afetler,
hatta nükleer sızıntı gibi insanların yediği bazı haltlar
ya da benim durumumda, evimin tarihî bir mezar üzerine kurulması.
-Bakın, uykumda bana ne saldırdı. -Kemikler kaça?
Satılık değil, seni canavar!
Tamam, yedi dolar.
1950 OLİMPİYATLARINDAN KALMA KÜREK
Ay sonunu getirmek için bunları satmam lazım.
Bunları aldığımda piyasada dış etken yoktu
ama artık bu pisliği satmam imkânsız.
Benzin zamlanabilir diye Hummer'ıma
indirim alamadığıma inanamıyorum.
Ama depo kaça doluyor?
Sonsuz dolar ile.
CD'LER 50 SENT KASETLER 75 SENT
Birine 15 dolar ödediğim bu CD'lerin
her birini şimdi 50 sente bırakıyorum.
Papa Roach hariç.
Koleksiyon parçası.
Onu alırsan plaklar bedava!
Vinil asla geri gelmeyecek.
Google'ın hisseleri 100 doları geçmiş mi?
Madem zirve yaptı,
satayım da altında mezar olmayan bir yere taşınayım.
New Orleans kimseyi yer altına gömmüyormuş.
Görünüşe göre bendeniz en kolay şehre gidiyorum.
-İyi yolculuklar. -Teşekkürler hanımefendi!
2005'te New Orleans. Ne olabilir ki?
Yaklaşan yaprak kıran dış etkeni, kauçuk tedarik zincirindekiler için
ne ifade ediyor?
Bunu keşfetmek için yolculuğuma
kauçuk yolunun en başından başlıyorum.
TAYLAND
Sabah 2.00
Tayland, dünyanın kauçuğunun üçte birini
bunun gibi ekim alanlarında,
eskiden yağmur ormanı olan yerlerde üretiyor.
Onun adı Bo.
Görevi, ham kauçuk ya da lateks hasadı.
İş günü yeni başlıyor.
Bir kondom gibi,
lateks de bütün gece sabaha kadar takılıyor
çünkü gün içerisinde
orman sıcağı çabuk sertleşmesine neden oluyor.
Benzetme de burada dağılıyor.
İlk iş, geceden kalan kurumuş lateksi almak.
Yavaşça ağacı çizmek.
Dolması ne kadar sürüyor?
Altı saat kadar.
Bir turda kaç ağacı çiziyorsun?
Sanırım
bin ağaç.
Bazen 1.200'e kadar çıkabiliyor.
Bir ağacın sıradan araba lastiği için gereken kauçuğu
üretmesi iki yıl sürüyor.
Canavar kamyon tekeri bile değil!
Görüyorsunuz, yağışlı.
Gerçekte yağmurda ağaçları çizmiyorlar
çünkü su, lateksi seyreltiyor.
Ama kamera arkasında 20 kişiyle
gecenin üçünde Tayland'a gelmişken
kauçuk bölümü için
işte buradayız.
Sabah 6.00
Sadece bir ağaç kaldı.
Sonra tartmaya gideceğiz.
Gel.
Bütün gece lateks hasat edince
Bo, kovalarca beyaz sıvı topluyor.
Şimdi tartacağız.
Kovalar dolunca
Bo, ekim alanı tartma istasyonuna gidip
emeklerinin ona ne kadar kazandıracağını öğrenecek.
Bu ekim alanında 192 hektar kauçuk ağacı var.
Kıran mantarı sporlarından birazı bile buraya düşse
bütün ağaçlar birkaç hafta içinde gider.
Bo gibi burada yaşayan ve çalışan 30 toplayıcı var.
Kauçuk tartılınca ekim alanı sahibi ödeme yapıyor.
Babam bu alanı almış ve kauçuk ağacı dikmeye başlamış.
Özellikle kauçuk için mi almış?
Evet.
Tayland hükûmeti sekiz yıl önce
kauçuk çiftçilerine teşvik verince
bu alanın sahibi Dr. Chukiet birçok yeni ağaç ekmiş.
DR. CHUKIET THITADILOK KAUÇUK AĞACI ÇİFTÇİSİ
Bir kauçuk ağacı 25 yıl ayakta kalabilse de
birinin olgunlaşması yedi yıl sürer.
Yani yatırımın karşılığını yeni almaya başlamış.
Şimdi orada ne oluyor?
Çizdiğimiz ağaçtan lateksi getiriyoruz, tamam mı?
Şimdi de ağırlığını ölçüyoruz.
Ne kadar ağırmış bakalım.
Bugünün ücreti kilo başına 47 baht.
1 BAHT = 3 SENT
Kilosu 47 baht. Bugünkü ücret mi?
-Evet. -Siz nereden biliyorsunuz?
Fabrikayı aramamız gerekiyor.
-Fabrika mı size söylüyor? -Evet.
Kilosu 47 baht ise bir ton sıvı kauçuk 1.300 dolar eder.
Dr. Chukiet, kazancı %60'a 40 oranında hasatçılara dağıtıyor.
Bu da Bo'nun sadece dokuz dolar kazandığı anlamına geliyor.
Tayland'da bu, asgari günlük ücretten düşük.
İşte tam olarak bu sıralar
sorunumuz da bu.
Düşük ücret nedeniyle işçi bulamıyoruz.
Tamam.
İşçi fiyat yüksekken hasat yapmak istiyor.
Evet.
Eski işçiler bırakınca
yerine yeni işçi bulamıyoruz.
Yerini dolduramıyoruz.
Önceden altı ton kadar üretim yapabiliyorduk.
Altı ton mu?
Günde.
Artık günde iki ton.
-Günde iki ton mu? -Evet.
Vay be. Yarıdan fazla düşmüş.
Yarıdan fazla. O yüzden üretimimiz
artık düşük.
Tamam. Fiyat hep böyle düşer miydi yoksa bu yeni bir şey mi?
Artık fiyat
birkaç yıldır düşük gidiyor.
Düşük mü?
Evet. Sanırım...
Şimdi eski hâlinin %30'u kadar.
Eski hâlinin %30'u kadar mı?
Evet!
Üç yıl öncesinin mi?
İki yıl öncesinin.
Bu, Tayland'da önemli bir sorun.
İşlerimizde önceden kauçuk sayesinde
hayatımızı idare ediyorduk, esas kazanç kaynağımız oydu.
Ama artık kauçuktan Hindistan cevizi ve palmiye yağı
üretimine geçmeye çalışıyoruz.
İşlerimizi çeşitlendirmeye başladık.
Artık eski kauçuk ağaçlarını da kesiyoruz.
Anlamıyorum.
Yaprak kıran kauçuk üretimine tehdit ise
ve doğal kauçuğa devamlı yükselen bir talep varsa
fiyatlar niye böyle
Dr. Chukiet gibi çiftçilere para kaybettirecek
ve ağaçlarını kestirtecek kadar düşük?
Kauçuk buradan nereye gidiyor?
Hazır olduğunda
lateksi tanktan alıp kamyonete yükleriz.
Fabrikaya yollarız.
Tamam, yani bunların hepsi gidiyor.
Fabrikaya gider.
Eğer Dr. Chukiet fiyatı fabrikadan aldığını söylüyorsa
neden bu kadar düşük olduğunu öğrenmek için oraya gitmem lazım.
Bu kauçuk fabrikasının sahibi Robert Meyer.
ROBERT MEYER HALCYON AGRI CORP CEO'SU VE KURUCU ÜYESİ
Sadece sekiz yılda bir fabrikadan 38'e çıkmış.
Şu anda dünyanın kauçuk ihtiyacının %14'ünü üretiyor.
Robert işleyince, o yapışkan lateks varilleri işte böyle gözüküyor,
sonra da bir tekerlek firmasına satılıyor.
Kal, dokunabilirsin. Bir numara, ılık.
Ve yapışkan.
Yani fırınlama işlemi
iki şey yapmış.
Ürünün dağılımını
dengelemiş.
Böylece pişince organik bozulma da durdurulmuş.
Ayrıca yapışkan özellikleri de artırmış.
Tamam. Kurutmadan dolayı mı kahverengi olmuş?
Evet, kurabiye gibi.
Evet.
Bunlar da tartma istasyonları,
iki bisküvinin üst üste konduğu yerler.
Ufak parçalar eklenip çıkarılarak
tam 35 kilo olması sağlanıyor.
Harika.
İşte burada da bitmiş ürünler var.
Wonka çikolatalar buradan yollanıyor.
Kauçuk fabrikasının işi bu,
tarım ürününü endüstriyel maddeye çevirmek.
Evet, bu gerçekten harika.
Zaten anlamışsındır, değil mi?
Elimizde
bağlantılı iki devir noktası var.
Çiftçi, tarım ürününü fabrikaya veriyor.
Fabrika da endüstriyel ham maddeyi
kauçuk ürün imalatçısına.
Bu iki devir noktası, bayrağın
zincirin sonraki halkasına
geçtiği yerler.
Yaprak kıran endişelendiriyor mu? Ciddi bir durum mu?
O konuda herkes hep endişelidir.
-Tamam. -Tamam mı?
Bu küçük hastalık Güneydoğu Asya'ya henüz ulaşmadı.
Belki çok safım ya da bunu fazla düşünemeyecek kadar...
Evet.
...işime duygusal olarak bağlıyım
ama Güneydoğu Asya'ya gelse de
kauçuk maliyetinde patlama olur.
Ama bu maliyet şimdiki ücretlere yansımıyor gibi.
Kauçuk işçileriyle konuştum. Son üç yıldır
lateks için aldıkları ücretin aşırı düştüğünü
söylüyorlar.
-Muazzam bir oranda. -Anlamama yardım et.
Bunu anlamak için
kauçuğun tarihini anlaman lazım.
Geçmişte kaynak ve tüketici arasında
zaman ve bağlantısal olarak
ve konuşabilmek anlamında
büyük bir kopukluk vardı.
Mesela sen alıcı tekerlek üreticisisin, ben de satıcıyım
ve bu ürünü sadece bugün
depomdaki kadar değil,
yıl boyunca alabilmek istiyorsun.
-Tamam. -Çünkü buna bağımlısın.
Bu köprüyü kurmak için bir vadeli işlem piyasası kurmuşlar
ve kauçuk ticareti bunun üstünden yapılmış.
Vadeli işlem piyasası nedir?
"Vadeli işlem piyasası",
satıcı ve alıcının ücret, miktar, derece, özellik, kaynak,
yani temelde bir anlaşmada
yer alan her şeyin, gelecekte bir tarihte iletilmesi üzerine
anlaştığı yerdir.
-Tamam. -Tamam mı?
Üreticiysem ve sana belli tonajda malı, belli fiyata,
belli bir zamanda vermeyi taahhüt edersem
New York'ta ofisi olan Amerikalı bir satıcıdan,
Singapur'daki bayisi üzerinden alırsın.
Sana bunu direkt olarak da iletebilir ya da aracılar kullanır,
-esas üreticiler gibi, mesela ben. -Tamam.
Sana da şunu garanti ederiz,
anlaştığımız fiyatta, anlaşılan günde ürün iletilir.
Yani dürüst olmam gerekirse, bu vadeli işlem piyasasında
söz hakkım çok az, hatta yok gibidir.
Müşterilerimin bile söz hakkı yoktur.
Konuşacak olursan, çoğu müşterim
daha yüksek ücret istediğini söyler
çünkü çiftçilerin canına tak ettiğini bilirler.
Ama hiçbirimizin belirleyici bir kontrolü yoktur.
Vadeli işlemleri daha iyi anlamalıyız.
Vadeli işlem sözleşmesi, konser bileti gibidir.
Biletler sahneye çıkışımdan aylar önce satılır.
Anlaşma talebe dayalıdır.
Hepsini satacağımı bilmesem kendimi izletmek için
100 dolar istemezdim.
Kızım, çok mütevazısın. Ay'da bile satarsın.
Ay'da turne yap.
Teşekkürler, gaz adamı.
Biletleri çok önceden satıyorum çünkü riski düşürüyor.
Bu turne için çok çalıştım.
Yepyeni bir albüm yazdım,
arkadaki dansçılar için koreografi yaptım.
Diyorum ki muhteşem diyorsam muhteşemdir.
O yüzden bu ağır emeğimin karşılığını alacağımın bir garantisi olmalı.
Hayranlarım da konseri izlemenin garantisini almalı.
Sana garanti,
bu konseri görmezsem düşer bayılırım. Cidden.
Dizlerim çözülür ve bayılırım,
insanlar "Bu ne? Bilmiyorum." derler.
Yani konser biletleri vadeli işlem sözleşmesi ise
karaborsacılar da vadeli işlem taciridir.
Tabii, piyasa oynak olduğundan karaborsacılar zarar da edebilir.
Mesela konserimi internetten bedava yayınlarsam.
Hayır, hayır!
Cidden interneti bozarsın, bunu göze alamayız.
Umarım gerek kalmaz.
İşte en kötü tarafı.
Karaborsacılar o kadar çok bilet alır ki önemli miktarda talebi kontrol ederler.
Yani artık fiyat belirleyebilirler.
Bu da piyasa manipülasyonudur.
Senin konserlerin piyasa fiyatı.
Adeta menüdeki ıstakozsun.
Evet, ben ıstakozum.
Hadi kızım, harca onları!
Merhaba Cleveland!
Sen konsere çıkarken
ben de şu kalan Meghan Trainor biletlerini okutayım!
Meghan Trainor biletleri var!
Bitti bitecek, konser başladı.
Kauçuk endüstrisindeki karaborsacılar kimler?
İşte bu adamlar.
Vadeli emtia işlemleri piyasasındaki tacirler.
Vadeli işlem tacirleri bu anlaşmaları alıp
zamanla değerinin artacağı söylentisini yayarlar.
Kauçuk
Tacirin amacı ucuza alıp pahalı satmak
ve aradaki farkı cebe indirip zengin olmaktır.
SİNGAPUR
Singapur dünyanın en büyük finansal merkezlerinden biri.
Binlerce vadeli emtia işlemi sözleşmesinin el değiştirdiği bir yer.
Onlardan biri de eskiden kauçuk anlaşmaları alıp satan Dar Wong.
DAR WONG ESKİ VADELİ İŞLEM TACİRİ
30 yıl boyunca büyük yatırım şirketlerinde çalıştı,
şimdi Asya'da zordaki kauçuk çiftçilerine
danışmanlık yapıyor.
Kauçuğa dünyadaki herkesin bu kadar ihtiyacı varsa...
-Herkesin ihtiyacı var. -Giyim, gözlük, kablo.
Neden fiyat bu kadar düşük?
Kauçuğun fiyatını
oynak hâle getiren asıl etkenler,
küresel enflasyon ve resesyon.
Tamam.
Mesela, 2013'te kauçuk fiyatları düşmeye başladı.
Bu sırada da Tayland hükûmeti kauçuk fiyatlarında
kısa dönemli bir ayarlama yapılacağını duyurdu.
Ama kauçuk fiyatları asla düzelmedi.
Tam tersine düştükçe düştü.
Tabii çiftçiler de fiyatların düşmeye başladığını
anlayınca hasadı bıraktılar.
Ağaçları kesmek istediklerini söylediler.
Bence bu,
küresel kauçuk ekonomisi için hiç kabul edilebilir bir durum değil.
Yani çiftçi fabrikanın fiyatı belirlediğini söylüyor.
Ama fabrika da vadeli işlem tacirlerinin fiyatı belirlediğini söylüyor.
Vadeli işlem tacirleri de
küresel enflasyon ve resesyonun fiyatı belirlediğini söylüyor.
Herkes birbirine topu atarken
çiftçiler bu dengesizlikte nasıl hayatta kalacak?
BENİM SORUNUM DEĞİL
Kauçuk üretimine devam etmeleri aptalca olmaz mı?
Çiftçileri başka kazanç kapıları da
bulmaya teşvik ediyoruz.
Ekim alanı canlı kalsın
çünkü fiyatlar döngüde.
Yükseliş döngüleri oluyor, gördük.
Düşüş döngüleri de oluyor.
Şu ara hâlâ düşüş döngüsündeyiz.
Düşüş döngüsü bitince
sonraki yükseliş döngüsü gelecek.
Yani sorun, fiyat dalgalanması.
Tamam.
Yaprak kıran kauçuk için gerçek bir tehdit mi?
Bence...
Gerçek bir şey.
Ancak bence bu sorunu bitki doktorlarına
bırakmamız gerek.
Çünkü bunun gerçek bir tedavisi yok.
Ama bence en kötüsü, çiftçilerin
ağaçları kesmek istemesi.
Çünkü ağacı kestiğin zaman
hikâye bitmiş demektir.
Sizce en büyük tehdit çiftçiler mi?
Evet, öyle.
En büyük tehdit çiftçiler.
Bu işi bırakıp endüstriden vazgeçmeye başlarlarsa,
hasat etmeyi reddedip ağaçları kesmek
ya da ekim alanını boş bırakmak isterlerse
bence bu en büyük tehdit olur. Evet.
Kauçuk bu kadar gerekliyken
piyasanın elinden geleni yapıp
kaynağı korumasını beklersiniz.
Bu Ma Nui.
MA NUI KAUÇUK AĞACI ÇİFTÇİSİ
Tayland'da bir kauçuk çiftçisi
ve Dar Wong'a göre "en büyük tehdit".
Ağaçlarını kesiyor,
yerlerine mütevazı bir kulübe yapıp para kazanmayı umuyor.
Ona göre tek seçeneği bu.
Kiralık Oda
Ağaç kesmeye karar vermek zor mu?
Yoksa bunu zorunlu değişimlerin bir parçası olarak mı görüyorsunuz?
Değişiklik yapmaya ya da başka şeyler yetiştirmeye param yok.
Yapabileceğim başka bir şey yok.
Ne yapmayı düşündüğümün önemi yok, anlıyor musunuz?
Bir şey yetiştirmek için param yok.
Anlıyorum.
Ma Nui, çoğu kauçuk çiftçisinin düştüğü durumun bir örneği.
Öyle bir sistemin içine düşmüşler ki
ağaçlarını kesmek zorunda kalmaları, bütün kauçuk endüstrisinin
yaprak kıran ile kaybından daha büyük bir tehdit olarak görülüyor.
Bu sırada, biz de son model koşu ayakkabıları alıp
sistemin her an çökebileceğini bilmeden yaşıyoruz.
Hastalık ve ekonomik felaket bile piyasaları harekete geçirmiyorsa
toptan battık mı?
Canavar kamyon gösterileri, yerini artık
direk üstünde oturma yarışmalarına mı bırakacak?
Serbest piyasanın görünmez eli
konuya kayıtsız kalıyor olabilir
ama özel sektör, yatırımlarını korumak için ilk adımları atıyor.
ALMANYA
Bu da bizi kauçuk zincirinin son halkasına getiriyor,
Carla adında çok önemli bir araştırmacı ve Almanya'da bir tekerlek fabrikası.
Continental Şirketi,
dünyanın ilk ve en eski otomotiv şirketlerinden.
Toplu olarak üretilebilecek, kauçuğa alternatif bir ürün peşindeler.
Havuç hasadı gibi kokuyor, değil mi?
Evet, hatta neredeyse Hint keneviri havucu gibi kokuyor.
Continental'ın yıllık 50 milyar dolarlık geliri risk altında.
Bu neden yapılıyor?
Karahindiba köklerinden.
(şakasını yapabilirsiniz)
(Ben beklerim)
Continental, karahindibanın kauçuk endüstrisinde
ezber bozacağını iddia ediyor.
Çünkü kauçuk ağacından farklı olarak
karahindiba yıllık olarak ve ılıman iklimlerde yetiştirilebiliyor
ve ekim için uygun olmayan toprakta bile tutuyor.
Karahindibalar dirençli bitkiler.
Carla Recker bu çabanın başını çekiyor.
Ve işinde çok ciddi.
Geleneksel kauçuk ağacından kaçıyla bir tekerlek üretiliyor
CARLA RECKER HAM MADDE ARAŞTIRMACISI
ve ona karşılık kaç karahindiba gerekiyor?
Bir kauçuk ağacı yaklaşık olarak
yılda bir ila bir buçuk kilo doğal kauçuk üretir.
Bir tekerlek için mi?
Neredeyse iki ağaç gerekir.
2 AĞAÇ X 1 YIL = 1 TEKERLEK
Peki karahindiba?
Onlar için bitki üzerinden değil, kapladıkları alana göre hesaplanıyor.
Hedefimiz de hektar başına ve yine bir yılda
kauçukla aynı verimi almak.
Ham maddeyi kauçuğa çevirmede aralarında ne farklar var?
Ağaçtan nasıl geldiğini öğrendim,
-ağacı çizince ham madde geliyor. -Doğru.
Kaplarda birikiyor.
Karahindibalarda nasıl?
-Çiziyor musunuz? -Hayır, o şekilde olmaz.
Çünkü karahindiba, kauçuğu köklerinde bulunduruyor.
-O kısım da toprak altında. -Kökte.
-Altında... -Kökün içinde.
İşe yarayan bir işlem lazım.
Karahindibadan kauçuğu almak bir ağacı çizmek kadar kolay değil.
Binlerce bitkiden bahsediyoruz. Hepsinin yetiştirilmesi, hasat edilmesi,
sonra da kauçuğunun karmaşık bir işlemle ayrıştırılması gerekiyor.
Bu da hem el işçiliği hem makine gerektiriyor.
Kuru kökten başlıyoruz.
Çok kırılgan, kırabilirsin.
Görüyorsun, yine de bir arada tutuyor
ve aradaki çatlaktan da
içindeki çok ince kauçuk lifleri görülüyor.
Continental bunu yapmak için ciddi para gömmüş.
Bu işlemle bunu ayrıştırıyorsunuz,
-bu güzel maddeyi elde ediyorsunuz. -Evet.
Bütün ümitleri, buna değmesi.
TARAXA SAKIZI
Karahindibadan tekerlek yaptınız, değil mi?
Bu işlemde endişelendiğiniz bir şey var mı?
Bu işlemi etkileyecek
pek çok şey olabilir.
Her yıl farklı sorunlarla karşılaşıyoruz.
Çok yağış ya da az yağış olabilir.
Bu tip tarımsal riskleri çözmemiz lazım.
Bir çiftçi bunu her yıl yapar
ama bizim öğrenmemiz gerekiyor çünkü tarım değil,
lastik firmasıyız.
Continental karahindibaya yatırım yapmaya nasıl karar verdi?
Senin sayende mi?
Firmayı ben ikna ettim.
Devasa bir küresel işletmeyi çiçek kauçuğuna
yatırım yapmaya nasıl ikna ettin?
Bir taraftan çok hevesli olmalısınız, bir taraftan da
öyle olmak için sebepleriniz olmalı.
Doğal kauçuğun geleceği önemli
çünkü talep hâlâ artıyor.
Tekerlek piyasası büyüyor, daha da büyüyecek.
Bu sebeple de arzımızı güvence altına almalı
ve buna hemen başlamalıyız.
Burada bir takma adın var mı?
Bazıları bana Frau Löwenzahn diyor, yani "Bayan Karahindiba."
Bayan Karahindiba mı? İyiymiş!
Pek yaygın kullanılmıyor.
Taraxa Sakızı tekerleği var.
Taraxa Sakızı çiçeklerini görüyor musun?
Ve tohumları.
Logosu tekerleğin üstünde böyle görünüyor.
Bunu ileride piyasada görürsen
Taraxa Sakızı'ndan demektir.
-Heyecan verici. -Öyle gözüküyor.
Beş ila on yıla kadar
seri olarak üretebileceğinizi okudum.
O plan yolunda mı?
Ona çalışıyoruz ama başarılı olup
bunu endüstriyel hâle getirmek için hâlâ çok yolumuz var.
O zaman dünyayı etkileyen kauçuk krizini
çözeceğimizi söyleyemiyorum
ama şimdi başlamazsak hiçbir zaman bu sorunu çözemeyebiliriz.
Piyasalar bizi kurtaracak gibi gözükmüyor
ve küresel anlamda ciddi bir yaprak kıran mücadelesi yok.
-Selam. -Merhaba.
Belki karahindiba gerçekten küresel ekonomiye taze kan olur.
Birkaç bilim insanının başarısının
bu küçük sarı çiçekler için küresel piyasa yaratıp
faciayı zamanında önlemesini umuyoruz.
Dua edelim de kurtuluşumuz kapitalizmin
başka bir döngüsünde olsun,
sürekli dönüp duran, aynı bir...
Aynı bir...
Keşke buna uygun bir benzetme bulabilseydim.
Umarım işler iyiye döner.
Belki kauçuk endüstrisi kurtulur
ve biz de ayakkabılarımızı giyip, yemek yiyip Monster Jam'de eğlenebiliriz!
Ama kemerleri bağlayalım çünkü yol engebeli olabilir.
Sahne.
Onu alırsan plakları da alabilirsin.
Delirdim. Koluna oturuyorum.
Sandalyeyi ıskaladım, pardon.
Siktir.
Nereden başlıyorum?
Sana garanti, bu konseri görmezsem
düşüp bayılırım.
Yere diyorum.
Kimse için iyi olmaz.
Gerçekten, şap diye.
Düşer bayılırım.
Dizlerimin bağı çözülür. Bu çılgınlık.
Kendimi yere bırakırım. Kim o? Ben, üzgünüm.
Buradan mı?