Zenginler.
Kimi kastettiğimi biliyorsunuz.
Saçma derecede müsrif malikâneler.
Haftanın her gününe bir araba.
Haftanın her gününe bir eşofman.
İtiraf edelim.
Çoğu pislik tiplere benziyor.
ZENGİN PİSLİKLER
Saadet zinciri işleten, hayatınızı çalan zengin pislikler.
Madoff, avukatınız kim?
"Siyasi tutuklama yapma ama yaparsan onlara işkence yap."
ve "Arkadaşının yüzüne ateş et." türü.
"Bu YouTube videoları nasıl
"yılda 14 milyon kazandırır?" dedirtenler.
Falan filan, daha çok dünya malı.
Evet, çok şey aldım, biri de bu Rolex.
RODRIGUEZ YASAKLI MADDE KULLANDIĞINI KABUL ETTİ
Performans artırıcılı,
kazanmaları açıklama gerektiren zengin pislikler.
Kaç kez söylemem lazım?
Hiç performans artırıcı ilaç almadım.
Wu-Tang Clan'ın bile hor gördüğü Pharma Bro gibileri.
Çok parası olmakla
daha çok para kazanmak için başkasını ezmeyi istemek
neden bu kadar el ele gidiyor?
Zenginlik ve pislik olmak arasında bir ilişki mi var?
Hazır soru soruyorken,
ekonomi hakkında bir programda kaç kere "pislik" diyebilirim?
Cevap sizi şaşırtabilir.
Hoşunuza gitse de gitmese de hepimiz para ile bağlıyız.
Ben Kal Penn, küresel ekonomi denen
şu dev canavarı keşfediyorum.
Küresel Ekonomi Denen Şu Dev Canavar
TAYLAND
Bölümü kabaca tanımlanmış bir klişeyi açıklayarak geçireceksek
sağlam bir örneğimiz olması işimize yarar.
O yüzden, en mükemmeli için dünyayı taradık.
Adı Justin.
KİM OLDUĞUMU BİLMİYOR MUSUN?
BEN JUSTIN ROSS LEE
Justin Ross Lee, Amerikalı bir girişimci.
Tutkusu, zengin pislik kişiliğini kullanıp
dünyayı birinci sınıfta gezmek,
jet sosyete şımarıklıklarıyla Instagram'da hava atmak.
Şampanya ve pedikür için en sevdiği otelde buluştuk.
Kısaca, tam bir pislik.
-Şerefe. -Bekle.
Tayland'da "Şerefe" demeyiz.
New York'da "L'chaim" derdim, burada "Chokh dī khrab" diyoruz.
Ne diyeceğini biliyorum.
Bir şey demiyorum, henüz sana güvenmiyorum.
Öyleyse varım.
Justin'in mal varlığı belirsiz,
zengin bir pislik gibi davranmak işinin önemli bir parçası.
Götün teki olmak gibi değil ama kesinlikle işe yarıyor.
Şirketinin adı Pretentious Pocket.
"The Madoff" ve "The Bateman" isimleriyle cep mendili satıyor.
Tüketici profili Justin'i örnek alıyor,
"Bak! Ben de John Hughes filmlerindeki bir zorba gibi olacağım."
Dünyanın en kaliteli cep mendillerini, resmen "Siktir Git" ipeğinden yapıyoruz.
%100 "SİKTİR GİT" İPEĞİ
Dünya çapında insanlar ürünlerimi alıyor.
Neden alıyorlar Kal?
-Bilmem. -Şişinmek için.
Özenti ve itici olmak için.
Sanırım 2018-2019 dönemi gibi bir küresel ekonomide
gerçekten direkt ve kesinlikle özür dilemeyen biri olman lazım.
İnsanların %49'u seni seviyor, %51'i senden nefret ediyorsa,
sonuçta hakkında konuşuluyorsa bir şeyleri doğru yapıyorsundur.
Cesur, atılgan ve itici olmalısın,
böylece öne çıkar ve türünün en iyisi olursun.
Evet.
Mesela lojistik ya da nakliye işine gireceksen
FedEx olacaksın.
Kondom satacaksan Trojan olacaksın arkadaş.
Bu intibayı veremiyorsan başarısızsın.
Ne iş yapıyorsan yap.
-Mesela, sen Kal Penn'sin. -Evet.
Birinin aklına White Castle gelip de Kal Penn gelmiyorsa
aktör olarak başarısızsın.
İşte bu kadar.
12 yıl önce oynadığım bir filmle bilineceksem
bir şeyler yanlıştır.
Zihinlerde yer etmen lazım.
Anladım.
Anlamadım, demiyorum. Diyorum ki...
İnsanları başarılı yapan şeyler ne ve neden?
Utanmazlık.
Dürüst olayım, götün teki olman gerek.
Uber kurucuları şunu anlamalıydı,
bir sürü taksiciyi kızdıracaklardı.
Ama işte, 2018'de bir taksiye el etmek gerçekten işe yaramıyor.
Airbnb'nin konaklama sektörüne yaptıklarına bir bak.
Bu pislik haklı olabilir.
İş hayatında kazanmak, birinin kaybetmesidir.
Uber, milleti trafik cezalarına servet ödemekten kurtardı.
Bu kızlar manyak!
Ama bu binlerce taksicinin kazancına mal oldu.
Airbnb de ek gelir için harika olabilir
ama içeri aldıklarınız, evi Led Zeppelin otel odasına çevirebilir.
Mark ve Star King, hafta sonu için
kiraya verdikleri eve dönünce şoka uğradı.
Mobilyaların üstünde mayonez, her yerde barbekü sosu
ve ayakkabılarımın içinde tavuk eti vardı.
Airbnb'nin konaklama sektörüne
yaptığını temizleyemiyorsunuz.
AIRBNB OTELLER İÇİN HER GEÇEN GÜN DAHA BÜYÜK BİR TEHDİDE DÖNÜŞÜYOR
Gerçekten ya uyum sağlayacaksın, kabul edeceksin ya da öleceksin.
Eğer sonunda
yapabileceğinin en iyisini, kötü hissederim
diye yapmıyorsan
sen bir dinozorsun dostum.
-Anladım. -Kal.
Elimi alabilir miyim?
-Yumuşak değil mi? -Sağ ol.
Bu harika.
Beni Instagram'da takip etmelisin.
Harika.
Artık Instagram'da bunların yanında mı etiketleneceğim?
Şahane sikime müteşekkirim.
Sadıktır ve onun gibi davranmama yardımcı olur.
Normalde Instagram'ım böyledir.
Justin'e göre, kişisel başarının yolu
rakiplerinizin cesetleri ile doludur.
SİKTİR SENİ SİKİK SİK
Empatiden yoksun insanlar için bir kelime var.
O da "psikopat".
Psikopat denince aklınıza gelen bu mu?
Yoksa bu mu?
Bu adamı anlatacağım.
Yazar Jon Ronson psikopatlarla işletmecilik arasındaki
bağlantıyı anlatan bir kitap yazmış.
Onunla havalı bir ısmarlama takımcıda buluşacağız.
Dediğine göre bir psikopatın doğal yaşam alanı olan bir yer.
Üstüne bir takım yaptırmaya mı geldin?
Psikopatlar öyle yapıyormuş.
-Bu... -O yüzden buradayım.
Birkaç garip rastlantı söz konusu,
psikopatlık testinde
yüksek skor alanlar genelde takım elbise seviyorlar,
hem de iyisini.
JON RONSON "PSİKOPAT TESTİ" YAZARI
Ölçüleri mi alacaksın?
Sanırım ilk sorum şu:
LEONARD LOGSDAIL JR. 2. NESİL ISMARLAMA TAKIM TERZİSİ
(4.000 DOLARLIK TAKIMLAR YAPIYOR)
Sana tasarlayacağımız takım, Jon'ın ideal
-psikopat profiline mi uysun? -Evet!
Birkaç fikrim var.
Evet, bana psikopat takımı göster.
Belki bu takımın astarını şöyle aslanlı...
Ne?
-Şuna bakın. -Ne?
-Çok yırtıcı. -Evet.
Bu harika.
Yırtıcı hayvanlar işi biraz gerçek gibi.
Yüksek puanlı psikopatlar yırtıcılara bayılıyor
çünkü kendilerini de öyle görüyorlar.
Dünyada gezip zayıfları yok ettiklerini düşünüyorlar.
Bu doğru olabilir.
Bana psikopat olmanın belirtilerini anlatabilir misin?
Bu 20 maddelik bir liste. Bir klinisyen tarafından tasarlandı,
adı da Robert Hare.
1970'lerde Kanada'da bir hapishane psikoloğuymuş.
Robert Hare?
-Evet. -Tamam.
Liste, psikopatik davranıştaki
ince fark ve ayrıntılar hakkı
HARE'İN PSİKOPATLIK LİSTESİ
Yüzeysel cazibe, kendini büyük görme,
pişmanlık ve empati yoksunluğu.
Tabii bunlardan herhangi biri sizi psikopat yapmaz.
-Hepsi olmalı. -Evet, bir arada.
Sana bir şey sormam lazım çünkü bunu çok merak ediyorum.
Pislikler mi zengin olur?
Zenginler mi pisliğe dönüşür?
İşinde iyiysen, bu seni pislik
ya da psikopat yapar mı?
Söyleyebileceğim ilk şey sanırım,
psikopat ve pislik olmak pek de aynı şeyler değil.
Bence psikopatlık, çok belirli ve tıbbi bir tür pisliklik.
Ama Robert Hare bana
hayatını yönetim kurullarında değil de,
hapishanelerde geçirdiğine pişman olduğunu söylemişti.
Vay!
Çünkü vardığı sonuca göre
genel toplumun %1'i psikopat
ama bu sayı CEO'lar ve iş liderleri söz konusu olunca %4'e çıkıyor.
Psikopat Testi'nde
Ronson, eski Sunbeam CEO'su Al J. Dunlap'in profilini çıkarmış,
çok fazla şirket içi küçülmeye
gittiğinden adı "Testere Al" olmuş.
Al, binlerce insanı kovmuş,
eski eşine insan eti tadını merak ettiğini söylemiş,
ebeveynlerinin cenazelerine gitmemiş
ve hissedarlara milyonlarca dolar kazandırmış.
Ayrıca orman motifini severmiş.
O zaman özünde bir pisliksen bu yüzden mi başarılı oluyorsun?
Bence gerçek, yüksek skorlu, tam bir psikopatsan
ve empatiden yoksunsan o boşluğu neyle doldurursun?
Bu, ancak acımasızlık olabilir.
Kazanma iradesi gibi...
Kendini yırtıcı gibi görme ihtiyacı,
insanlardaki zayıflıkları ifşa isteği.
İş ortamında da kazanmak, en üste çıkmak demek.
Ama bence hissedarlar ve en vicdansız hâliyle kapitalizm de
psikopatlığı ödüllendiriyor.
Acımasızlığı ödüllendiriyor.
Empati ve pişmanlık yoksunluğunu, yüzeysel cazibeyi,
kendini büyük görmeyi ödüllendiriyor.
Bu yüzden bence Robert Hare'in teorisi doğru.
Para merdiveninin altından ziyade üstünde bir psikopat
bulma ihtimalin daha yüksek.
Hayat boyu araştırmadan sonra tek pişmanlığı
yönetim kurulunda vakit geçirmemek miymiş?
İşin insanlar üzerindeki etkisinden mi?
Evet, sonuçta bir seri katil
belirli sayıda hayatı yok edebilir.
Ama bir başkan ya da CEO, toplumu yeniden şekillendirebilir.
Kapitalizmin pislikleri ödüllendirmesi kötü değil mi?
-Şerefe. -Şerefe, Kal.
Bu boktan sistemi kim düşünmüş ve neden hâlâ buna katlanıyoruz?
ADAM SMITH ANMA PARKI
Adam Smith kim?
Meşhur bir ekonomist. Kapitalizmin fikir babası.
Balonlar! Balon alın.
Bir balon.
Beş dolar.
Düz bir balon için bu biraz fazla.
Sana bu fiyat fazla mı geldi?
Burada başka balon satan yok.
Al ya da git.
İyi.
Balon-teşem günler.
-Pislik! -Enayi.
Lanet şey patladı.
İade yok!
Bekleme yapma.
Balonlar!
Dört dolar!
-Puşt. -Gökkuşağının tüm renkleri!
Renkli bir balonla gününüzü renklendirin!
Violet, bak. Adam Smith öcümüzü alacak.
Bu pislik, kötü bir ürün için açgözlülükle fazla fiyat istedi
ama park başka bir pisliği piyasaya aldı.
Balonlar! Dört dolar!
Artık müşterinin seçme özgürlüğü var.
Demek kaliteli şeyleri seviyorsunuz.
Balon hayvanlar burada!
Acımasız hayvanlar. 3,99 dolar!
Gördün mü? İşte bu da yenilikçilik.
Balon mu patladı?
Ben müşterilerime önem veririm.
Buyurun.
Kalitesiz ürünle zarar etmeye başlayınca
dayanıklı şeyler yaratmak daha çok işine geldi.
Kişiselleştirilmiş balonlar.
Renkli balonunuzun üzerinde yüzünüz!
Bir balonun üzerinde olmaktansa balon eteğinizi giyin.
Balonu al, lolipopu götür!
Yüz boyama!
Yerel kaynaklı ip!
Çatışmasız helyum!
Organik hava!
-Şarlatan! -Avanak!
-Yalancı! -Alçak!
Evet, sizi pislikler.
Artık kaliteli ürün satıp kâr etmeyi
öğrendiğinize göre
kapitalizm ikinizi yola getirmiş demektir.
Evet, bankanın yoluna getirdi.
Hâlâ tomarla para kazanıyoruz.
Anlamaya başlıyorum.
Pardon.
Kapitalist bir yapı pisliklik enerjisini alıp...
-Affedersiniz. -Bir saniye.
...kaliteli ürün ve hizmete çevirmemize yarıyor.
Mesela Thomas Edison.
George Westinghouse ile girdiği ülkeye elektrik verme yarışında
halkın önünde elektrikle fil öldürdü.
Bir psikopatın yapabileceği bir şey.
Ama şimdi bile Edison ampul, havalı olmanın altın kuralı.
Affedersiniz.
Ya da Henry Ford.
Buz gibi, Yahudi karşıtı götün teki.
Ama Amerika'daki her garaja Model T koyma uğrunda
montaj hattı üretiminde devrim yarattı,
sonraki 100 yılda milyonlarca hayatı geliştirdi.
Bir bira...
Bir tane daha.
Evet, tabii. Hemen.
Hey, sik suratlı!
Pardon, buyurun.
Belki hepimiz pislik olmalıyız.
İşe yarıyor gibi.
Pisliklik!
Yan etkileri: Fili elektrikle öldürmek,
intihar ormanı yürüyüşünüzü çekmek, çükünüzü tweet'lemek,
hükûmet memurunu maymunla karşılaştırmak, köleliğin bir seçenek olduğunu ima etmek,
alkollü araç kullanmak ve tüm savaşlar için Yahudileri suçlamak,
bir bitkiye attırmak,
hayatların bağlı olduğu ilaçların fiyatlarını yükseltmek,
komiye otel telefonu atmak.
Zengin pislikler ayrı bir türe benziyor
ama herhangi biri, benim gibi iyi biri de yöntemlerini öğrenebilir mi?
Bu zengin pislik evet diyor.
Gary Vaynerchuk yaklaşık 160 milyon dolar kazanmış.
Bunu da internet üzerinden
ilk defa içki sipariş talebini karşılayanlardan biri olmasına borçlu.
Tek kişilik bir misyonum var,
o da Amerika'nın, dünyanın en iyi şarap kulübünü kurmak.
Bir de dijital reklam ajansı.
İşi hallettim.
Vayner Media için müşteri toplantıları vardı.
Aşırı odaklandım.
Süper gösteriş yok. Konuşma yapmak yok. Sokakta selfie falan yok.
Sadece CEO hayatı. İşi almaya çalışmak.
KOVALAMAK HAYAT TARZIM
Mazeretsiz, kısıtlamasız işletme dersleriyle
fanatik takipçiler kazanmış.
GARYVEE'YE SOR
Bu gezegende herkesin @garyvee'yi tanımadığına inanamıyorum
Gary Vee benim İsa'm
Başka geri dönüşler de var.
gary vaynerchuk'tan nefret etme ereksiyonu
Bu adamdan nefret ediyorum
Başarısının sırrını duymak için sabırsızlanıyorum.
Kendi hataları.
Bu önemli mesajı dikte eder etmez.
Onlara konuşacak bir şey olmadığını söyle.
Yüzde yüz yapmıyorum.
Şimdi onları ara ve gözünün içine bakıp
100.00 dediğimi söyle.
Beni yapmaya ikna etme ihtimalleri
benim Patriots taraftarı olmam kadar.
Onlara bunu söyle.
Güzel.
Götün teki olduğunu düşünen var mıdır?
GARY VAYNERCHUK VAYNER MEDIA CEO'SU, SERİ GİRİŞİMCİ
Eminim. Çok küfrederim, iyi değil.
Pek çok insana.
Jersey çocuğuyum, bu da...
Bizden nefret etme.
Jersey çocuğuyum.
Ayrıca muazzam bir meydan okuma ve öz güven de var,
ego da diyebiliriz,
sonuç olarak cevap, tabii ki.
Sonra hayatımı yaşarken onları geri kazanmak da
çok hoşuma gider.
İş hayatında acımasızlık,
bazı kişilik ve karakter özellikleri
başarılı ve zengin olmayı sağlar mı,
bunu konuşuyoruz.
-İş benim için spor. -Tamam.
Acımasız olman gerekir mi? Tabii ki, bazen.
Mesela önemli bir eleme maçında
aradığın açıyı bulmak için
birine çelme takman gerekir mi?
-Muhtemelen. -Evet.
Sporda bu, kurnazlık ve zekâ olarak algılanır, değil mi?
Hor görülmez.
İş hayatında da bir seviyede böyle olur.
Yolunu açmaktan zarar gelmez.
Ayrıca hiçbir şeyi olmayan bir göçmen
ve harika ebeveynleri olan biri olmak da işime yaradı.
Ebeveynlerin %90'ı savunma öğretir.
Evet.
Benimkiler saldırmayı öğretti.
Çevrem saldırmayı öğretti.
İçinde olduğum durum çok seçenek bırakmadı.
Arkada karnem asılı, D'ler, F'ler.
Atağa kalkmalıydım.
O yüzden girişimcilik ve işi seviyorum.
Safkan bir iş adamı ve kadını işi hak etmek ister.
Kapitalizm harika.
Sahiplen gitsin.
Ağzına sıçtığım insanlar genelde işinde başarılı olmuş
ama belli bir yaşa gelip yorulunca
paralarıyla oyunu değiştirmeye çalışanlar.
Bunu yapan insanlara birkaç örnek versen?
Kimler iğrenç?
Yaşlı ve varlıklı insanların çoğu.
Sporda müzede yer alacak kadar iyi birini
yeni biri geçerse
durumu fark eder, "Tamam, formayı asma zamanı." der.
Ama iş ortamında, insanlar yorulup
yatlarında yaymak isterlerse
parayla oyunun kurallarını değiştirmeye çalışıyorlar.
-Bana göre bu tam bir kaybeden hamlesi. -Tamam.
O kadar kapitalistsen,
o zaman bırak, iyi olan kazansın.
Magic Johnson, Kobe, Shaq,
delegeye gidip şunu demezler,
"Tamam, bir faul ve oyun dışısın.
"Biraz para versem."
İş insanlarının çoğu böyle yapıyor ve ben üzülüyorum.
Gary'nin nasıl pislik olunacağını öğretmesini umuyordum
ama çok mantıklı biri.
İyi kurtarış.
Sadece çok rekabetçi.
Bunu gördün mü? Çektiniz mi?
Manyak bir hareketti. Umarım çektiniz.
Şimdi beni başka türde pisliklerden endişe ettirdi.
Para kazanıp kuralları değiştiren ve bu sayede
adil rekabeti engelleyenler.
Sporda buna şike denir.
Bu arada durum 7-0, herkes bilsin de.
Bu pislikliğin iş ortamındaki karşılığı ne?
Buna rantçılık deniyor.
Ev sahibimin her ay bana yaptığıyla karıştırılmasın.
Adam Smith, düzgün işleyen bir sistemin bunu önleyeceğini söylüyor.
Pisliğin Yeri'ne hoş geldiniz. Kaç kişiyiz?
İki lütfen.
Tamam, size bu çağrı cihazını vereceğim
ve masanız iki ila dört saate hazır.
Kalsın. Acelemiz var.
Yolda bir yemek arabasından bir şeyler alırız.
Ama duymadınız mı? Yemek arabaları bu eyalette yasaklandı.
Sağlıksız ve çevre için kötüler.
-Gerçekten mi? -Hayır. Ama halka böyle duyurduk.
Sadece rekabet istemiyoruz,
o yüzden patronumuz Pislik, yasaklansınlar diye lobi yaptı.
Karşıdaki Richard'ın Yeri'ne gidelim.
Giderseniz çok mutlu oluruz
ama Richard'ın Yeri restoran zincirlerini de
bünyemize kattık.
80 kilometre içindeki tüm restoranlar bizim.
Sanal bir tekel durumu.
Yeminle kendim restoran açacağım. Yürü.
İşte böyle ama...
Kuralları değiştirecek kadar paramız var.
O yüzden restoran açmak için
dört yıllık yemek diploması,
reality show şampiyonu olmak
ve Başkanlık Özgürlük Madalyası gerek.
Giriş için abartı bariyerler koymak.
Klasik rantçı hamlesi. Anlıyor musunuz?
Şurada yiyelim.
İşlerini korumak için uğraşmışlar,
eminim yemekleri de iyidir.
Pek değil.
Yemeğin iyi olmasını istemiyor değiliz,
buna ihtiyacımız yok.
Siz beklerken oturma planına bakalım.
Ekstra dokuz dolar ile ekstra boş bir masa tutabilirsiniz.
Ekstra oturacak yere ihtiyacımız yok.
Normal ne masanız varsa otururuz.
Ama ekonomik masada beraber oturamayabilirsiniz.
Biliyorum, beraber oturmak bizim keşfimiz değil
ama insanlar bunu seviyor,
o yüzden para istiyoruz.
Rantçı kaltak
Bende
Rant nerede? Rant nerede?
Rantınız bende
MALİYETİNE SATIŞLAR!
Adam Smith, kapitalizmdeki rekabetten çok bahsetmiş
ama kural değiştiren
rantçı pislikler adil rekabeti bozdukça kalanımız ne olacak?
Adam Smith'e soramam çünkü ölü,
o yüzden başka bir Adam'a sormalıyım.
Serbest piyasanın tam da gözünün içine
bakmaktan korkmayacak biri.
Planet Money'nin baş patronu.
Ulusal Radyo'nun kötü çocuğu.
Medyanın aksi şeytanı.
Öğle yemeği paranızla size itibari para birimini öğretir.
Bu programın da yapımcısı.
New Yorker yazarı, Adam Davidson.
Bir endüstri rantçılığa batmış mı şöyle anlarsın.
O endüstriden nefret ediyor musun?
ADAM DAVIDSON THE NEW YORKER YAZARI
O endüstriye kızgın mısın?
En kızgın olduğun endüstri hangisi?
İlk anda ikisi aklıma geliyor.
Hava yolu ve mobil hat şirketleri.
-Korkunçlar. -Harika örnekler.
Ama ikisinde de rekabet var, neden böyleler?
Sınırlı rekabetleri var ama hâlâ rantçılar.
Mobil hat şirketleri için bant genişliği ihaleleri düzenlendi
ve sadece küçük bir kısmı o bant genişliğini alabildi.
İkimiz kafamıza göre bir mobil hat şirketi açıp
bant genişliği kiralayamayız.
Çok az mobil hat şirketi tüm bant genişliklerini kontrol ediyor,
bu yüzden mi hizmetleri kötü?
-Evet. -Tamam.
Onları aradığında bekleme sürelerinden, gördüğün tavırdan
bu çok açık.
-Seni orada tutmaya çalışmıyorlar. -Evet.
Ama hava yolları,
hâliyle aşırı denetlenen bir endüstri
ve piyasasına girmek inanılmaz pahalı.
Uçaklar ve diğer şeyler için servet yatırman gerek,
ancak ondan sonra rotalar üzerinde kontrolün oluyor
ve havaalanlarında yer ediniyorsun.
O yüzden A'dan B'ye gitmek için
seçeneğim az ve hepsi berbat.
-Değil mi? -Evet.
Senden normalde isteyemeyecekleri talepleri oluyor,
rekabet olsa bunu yapamazlar.
Bence en büyük pislikler,
toplumda en kötü etkiyi yaratanlar, yaşamsal bir kaynağı kontrol edip
yeni girişimcileri endüstriye almayan
ve bunlarla rekabete engel olan
şirketlerdir.
Bu da müşteri kazanmak için
daha iyi ürün ve hizmet yaratmaya yeterince teşvik yok demektir.
Uzun vadede, bu hepimiz için çok zararlı.
Amerikan ekonomisi, bu şikeci ve rantçı endüstrilerden payını alıyor.
Ama dünyada bazı yerlerde rantçılığa sadece izin verilmiyor,
bu zorunlu.
Başka bir deyişle, bir ülke rantçılık politikasını kanunlaştırırsa ne olur?
BİRLEŞİK ARAP EMİRLİKLERİ
Son 30 yılda,
Dubai küçük bir petrol eyaletinden
BAE için parlak bir iş merkezine dönüştü.
Ne isterseniz onu yapabileceğiniz bir yer,
paranız yeterse.
Ibrahim Baloushi ile buluşacağım,
benimle konuşmaya gönüllü tek tük Emirlik iş insanından biri.
Ibrahim, yabancıların şirket sahibi olmasını
sınırlandıran genel kanun sayesinde para kazanıyor.
Dubai'de nüfusun küçük bir kısmı
bu devlet destekli rantı kullanıp
delicesine zengin oluyor.
Şirketini, ne yaptığını anlatır mısın?
İş kurma şirketim var.
IBRAHIM BALOUSHI EXPRESS BUSINESS SERVICES LTD. CEO'SU
Temel olarak biri Dubai'ye gelip iş yapmak isterse
vizelerini alıyoruz, işlemleri,
lisanslarını, ofisi,
tamamını ayarlayıp sunuyoruz.
Lisans için
yerel sponsor gerekiyor.
Tamam.
Bu sebepten BAE ulusu %51 hisse sahibi oluyor
ve %49 da yabancı yatırımcının oluyor.
Ama yabancı yatırımcının
işi tamamen yönetme hakkı var.
Tamam ama %51 hisse şirkette kontrol hakkı olmuyor mu?
Kâğıt üstünde öyle
ama zaten Emirlik ulusu
hisseleri kendi kontrol etmez.
Tamam.
Yıllık bir sponsorluk ücreti alır, o kadar.
Bu ücretler ne kadar?
15.000, 20.000 ya da 25.000 dirhem olabiliyor. O kadar.
Bu sadece yerel halka yardım için tasarlandı.
Hükûmet halka destek olsun,
ekonomiyi desteklesin,
onlar da pay alsın diye.
Burası küçük bir ülke ve iyi bir ekonomi,
kendi halkına bakacak parası var.
Çünkü yerel halkın büyük kısmı,
bu işlere girmek istemiyor, sevmiyorlar.
Yıllık ücretlerini alıyorlar.
Bu bir gelir gibi mi?
Birkaç şirketten aldığın yıllık gelirle
geçinebilir misin?
Evet.
İşten anlayan biriyseniz...
60 ila 70 şirkete sponsorluk yapanlar var.
Yani, düşünün.
Her biri 20.000 olsa, ne kadar kazanırım?
Oturup kâğıt imzalayarak yaklaşık 1,5 milyon yapar. İşte bu.
Hiçbir şey...
Hiçbir şey yapmadan.
Bir şey yapmadan
bu parayı alacaksın.
Daha ne istiyorsun?
Çok iyiymiş.
Ama iyi olmayan ne dersiniz?
Sözleşmeli kölelik.
Dubai göçmen işçileri: Görkemli şehrin arkasındaki gizli köleler
Konu ciddileşti.
Maaş dertleri: Eşit iş, eşit olmayan ödeme
Ama rantçılığın Dubai üzerindeki başka bir oyunundan bahsediyorum.
51/49 kuralına ek olarak,
ülke bir de zoraki kitleden rant sağlıyor,
sekiz milyonu aşkın göçmen işçiden.
BAE Göçmen İşçi Cenneti Değil
Sağda City Center var,
Dubai'nin alışveriş merkezlerinden.
Dubai'de 80'den fazla AVM'miz var.
O yüzden "SATIN AL" diyoruz.
MOHAMMAD YAQOOB TAKSİCİ
Mohammad Yaqoob ya da Yaqoob,
şehrin önemli yerlerini bilen bir taksici.
Bu altın çarşısı.
İçinde 300'den fazla kuyumcu var,
kuru meyve, çikolata, hurma.
Burası açık çarşı.
Pazarlık yapabilirsin.
Bazıları pazarlığı sever.
O da Dubai'nin rantçı ekonomisinin kurbanı olmuş.
Burası benim evim.
Arkadaşlarımla yaşıyorum.
Lütfen, buyur.
Teşekkürler.
Bu güçlü bir pervaneymiş.
Evet çünkü burada on kişi yaşıyoruz.
Burası benim yatağım.
-Güzel. -Evet.
En çok kim horluyor?
Şuradaki!
Herkes kendi odasını tutamıyor
çünkü bir oda 6.000 dirhem.
Vay.
O da yaklaşık 2.000 dolar ediyor.
Burada hayat çok pahalı.
12 yıl önce Yaqoob Pakistan'dan Dubai'ye gelmiş.
Kazançlı bir kamyonculuk işi onu buraya çekmiş.
Oda arkadaşı yemek yaparken, Yaqoob Dubai'de yaşamak için
aştığı engelleri anlatıyor.
İlk geldiğinde
turist vizesiyle mi geldin?
Hayır, aslında taksi şirketinin vizesiyle geldim.
Pakistan'daki acente,
kamyon süreceğim sözünü verdi.
Pakistan'da işim buydu.
Tamam.
Kamyoncuların maaşı iyidir,
aylık 7.000 ila 8.000 alırlar.
Vay.
Geldiğimde karşıma taksi şirketi çıktı.
"Ben taksicilik yapamam." dedim.
Onlar da "Başka şansın yok.
"Yoksa dönersin." dediler.
Başka iş bulamaz mıydın?
Hayır, bulamayız çünkü
bir vize aldığımızda onlar için çalışmak zorundayız.
Başkasıyla çalışamam.
Üç yılı tamamlamam lazım.
Üç yıldan önce dönersem
hakkımı iptal edip ülkeye girişimi de yasaklarlar.
-Yok ya! -Evet.
O zaman sen bir nevi taksici olmaya zorlandın.
Evet.
Çünkü geri dönecek paran da yoktu.
Taksi kullanmak için özel bir ehliyet mi lazım
ve bu ehliyet pahalı mı?
Dubai'de 10'dan 15'e, 20.000 dirheme kadar ehliyetler var.
Vay canına! Bu neredeyse 5.000 dolar.
Evet.
O zamanlar cebimde sadece 11 dirhem vardı.
O yüzden bir arkadaşım para verdi,
onun sayesinde ehliyeti alabildim.
İlginç. Tamam.
Üç yıl bir taksi şirketine çalıştım
ve ondan sonra kendi işimi kurdum.
Küçük bir araba aldım.
Şimdi Allah bana iki de otobüs verdi.
Bana çalışan iki şoförüm var.
Güzel.
Bir ara kesin şöyle demişsindir,
"Üç yılım bitti, taksi işi tamam.
"Kamyon sürmeye dönebilirim."
Ama bunu yapmadın. İş kurdun. Neden?
Babam hep bana derdi ki
"Oğlum, hep kendi işini yap.
"Hizmetkâr olarak çalışma.
"Dilenme.
"Dileneceksen Allah'tan iste.
"Yani kendi işini yap."
Babalar be.
-Ebeveynler anlıyor. -Evet!
Yaqoob'un sıkı çalışması onu bir başarı öyküsü yapmış.
Ama rantçılık onu yine vuracak.
İşini geliştirme aşamasında,
yani o da bir Emirlik vatandaşıyla 51/49 ortaklığı yapmak
zorunda kalacak.
Jet ski'li zengin bir pisliğe düzenli destek sağlayacak.
Ekonomist Raimundo Soto ile buluşacağım.
RAIMUNDO SOTO EKONOMİST
Geçmişte Dubai hükûmetine ekonomik gelişim tavsiyeleri vermiş.
Bir dönem içeride olan, şimdi dışarıdan biri.
Zengin pisliklerin zengin kalarak
fakirlerden rant elde etmesini sağlayan
bu sisteme dair rahatça konuşabilir.
Sonraki durak Dünya Ticaret Merkezi.
Tanıştığım taksiciye bir sürü şey olmuş.
Bu durum insan hakkı ihlali mi
ya da kısmen rantçılık konuları mı?
Tabii ki insan haklarıyla ilgili.
Ama taksiciniz kamyon sürücüsü olacağı vaadiyle
daha çok maaş alacağını umarak
Pakistan'dan gelmiş
ve sonra taksicilikle
acente ya da sponsor üzerinden
ranta hizmet etmiş.
Nasıl?
Çünkü işçinin sana
saatte 100 dirhem kazandırdığını düşün.
Sense ona sadece 50 verip
farkı kendin alıyorsun.
Sen bunu yapabiliyorsun çünkü işçi
başka şirkete geçip daha yüksek maaş alamıyor.
Bu, olayın rantçı kısmı.
Rantçılığın kendine bakarsak,
bununla ilgili karmaşıklıklar nedir?
Basit bir şey midir,
ekonomi için iyi ya da kötü müdür
yoksa daha mı karmaşıktır?
Durum şu ki, eğer ki sen rantçıysan
ve iyi bir rant kazanıyorsan
daha verimli olmak için
çok az motivasyonun vardır.
Motivasyonun, o rantı
yatırımla elinde tutmak olur.
O zaman da ekonomiler tıkanır
çünkü zaten aynı parayı kazanıyorken
neden daha fazla uğraşıp
daha verimli olasın ki?
Rantçılığın yarattığı sorunlara rağmen
nasıl ekonomi gelişiyor gibi görünüyor?
Nasıl bir büyüme olabiliyor?
Dubai'deki ve Emirlikler'in kalanındaki
büyümeye bakarsan
son 25 yılda,
önce çok hızlı bir büyüme olmuş
ama şimdi aşırı yavaşlama var.
Burada gördüğün, çoğunlukla inşaat,
turizm, finansal hizmetler ve bazı lojistik işleri,
liman gibi, tamam mı?
Ama Dubai'nin ihracatına bakarsan
bir üretim göremezsin,
herhangi bir endüstri yoktur.
Burada gelişim yok,
teşvik yok, yeni ürün yok,
işleyicilik de yok.
51/49 kanunuyla veya yabancıları çalıştırarak
rantı toplayabiliyorsam neden yaratıcı olayım?
Dubai hızla zenginleşti
ama geniş çapta rantçılık
vatandaşların azınlığını aşırı zengin etti
ve ekonomik büyümenin yavaşlamasını sağladı.
Hatta 2018'de hükûmet sonunda
51/49 kanununu değiştirmeye hazır olduğunu belirtti.
Pislikçe hamleler üzerine kurulu bir ekonominin
sağlam olmadığını anladılar.
Daha iyi bir yol vardır.
Bir kez daha dünyayı dolaştık,
zengin pislikler evreninde bir umut ışığı aradık.
Rekabetçi ama yardımsever, kazanan ama kazandıran,
ortak yaşayan, örnek alabileceğimiz zirvede dimdik duran
parlak bir pislik.
Evet, bu espriden asla vazgeçmiyoruz.
Kuzey Hollywood, California'daki Doc Johnson
önde gelen yetişkin ürünleri imalatçılarından.
DOC JOHNSON AMERİKAN ZEVK ÜRÜNLERİ
Başarıları başka bir şey tarafından gölgeleniyor.
Harika bir iş yeri olmasıyla ilgili taş gibi itibarları.
CHAD BRAVERMAN DOC JOHNSON COO'SU
Chad Braverman sıradan biri gibi
ama kâr tablolarında bir canavar.
COO olarak ailesinin geleneksel dildo işini almış
ve multimilyonluk dimdik bir imparatorluk çıkarmış,
haftada zongur zongur 75.000 seks oyuncağı satıyor.
Burada gördüğünüz her şey, imalat metodumuz.
Böyle şeyler görebilirsiniz.
Kullanıma hazır mı?
Paketlenmesi lazım ama benim yaptığım bir kalıptan.
Chad başarısını Adam Smith'in hayranlıkla yanaklarını kızartacak
birkaç anahtar noktaya uymasına bağlıyor.
Montaj hattı tarzı üretim, aynen Henry Ford gibi.
Burada başka ne tür kapitalist gönderme bulabilirim?
Bunlar kıç tıpası mı?
Hayır, bunlar mastürbatör.
Bunun gibi bir şey yapıyordu.
Vay. Her şey var.
Dudaklar, dil
ve kurşun da buraya gidiyor, o sayede titreşiyor.
Haydi oradan!
GELİŞİMCİLİĞE ADANMIŞLIK
Doc Johnson'ın 30 yıla yakındır bilinmesini sağlayan,
porno yıldızlarından kalıp almaları.
Endüstrideki en büyük isimlerin kalıbını aldık.
Belladonna, Sasha Grey, Jenna Jameson.
Nasıl? Bir kerelik ödemeyle mi?
Telif hakları mı var?
Çoğu anlaşma telif üzerinden.
Bir tür ortaklığımız var.
Çünkü satılan ürün başına para alıyorlar,
böylece ürünü sahipleniyorlar.
KARŞILIKLI KAZANÇ YARATMAK
Peki endüstride bilinmese de
size kalıp veren oldu mu?
Aslında burada bir kalıp var.
Bir beyefendiden aldık,
sanatçı değil ama...
Siki kocamandı.
Kocaman değildi.
-Sadece hoştu. -İyi gözüküyordu.
Bazen sadece iyi gözükürler.
Evet.
Ürün hâlâ kataloğumuzda.
ÜRÜN MÜKEMMELİYETİ
30 yıldır devam ediyor
ve büyük satışı var.
-Kelime oyunu. -Tabii.
Bu Anjani.
Kil üzerine uzmanlaşmış.
İnsan derisini taklit ediyoruz.
Anjani 20 yıldır bizimle.
Bu adam için çalışmak nasıl?
Chad her zaman adildir.
Bana hep arkadaş gibi davranır.
20 yıldır buradaysam demek ki bir şeyler doğru.
YETENEKLİ İŞ GÜCÜNE YATIRIM
Ne kadar pay aldığını bana söyleme iznin var mı?
Endüstriden beklenen kazancın bu yıl
bir milyar doları aştığını söyleyebilirim.
Endüstriyi heyecan verici şekilde ileri taşıyanlar var.
Rekabet olmalı ki kendini geliştiresin.
ADİL REKABETİ DESTEKLEMEK
Durumunuz iyi.
İyi para kazanıyorsunuz.
Çok para kazanmak
ve işinde iyi olmak için pislik olmak gerekli mi?
Sanırım tanıştığım zenginleri
kendine güvenli ve aşırı güvenli olarak ayırabilirim.
Bazıları cidden pislikti de.
Ama bir fark var.
Seni farklı yapan ne?
Ben pislik olmak yerine sik üretiyorum.
İnsanlara adil davranıyorum.
Bunu öğrenmek güzel,
zengin olup pislik olmayan Chad gibi insanlar var.
Ve o tek değil.
Birçok insan pislik gibi gözükmeden
kapitalizmi kişisel kazanç ve çoğunluğun iyiliğine
kullanabiliyor.
Ama esas sorumuza dönelim.
Zengin olmakla pislik olmak arasında bir bağlantı var mı?
Cevap evet.
Biraz pislik olmak zengin olmanızı sağlayabilir
ve diğerlerinin de işine yarayabilir.
Gelişimcilik söz konusu olunca felsefeniz şu olmalı,
"Teşvik et, baskılama."
Çünkü biraz pislikseniz
ve sizi üstte tutan bir sistem yaratıp
diğer pisliklerin yükselmesine izin vermezseniz
o zaman götün teki olursunuz.
Böylece bayanlar ve baylar, 40 kere "pislik" dedim.
Bununla 41.
Çorbayı beğendiniz mi?
Kaşık verseniz?
Tamam, kaşıklar özel araç sınıfımızda.
Öyle mi? Hayır. Bir kaşığa ekstra vermem.
Kahrolası çorbayı içeceğim.
Peçete alabilir miyim?