Çocukken
bir gün sonsuza dek sürebilir.
Ergenlikte tek bir yazda bir ömür geçirmiş gibi hissedilebilir.
Yirmili yaşlar uzadıkça uzar.
Sonra birden 40 yaşına geldiğine inanamaz insan.
Ondan sonra hız hep artar.
Zaman algımız küçük ölçeklerde de bozulur.
"Eğlenirken zaman akar" ve "Sıkılınca geçmez" gibi cümleleri
biliyor olabilirsiniz.
Araştırmalara göre esrar zamanı yavaşlatabiliyor,
alkol ve kokainse hızlandırabiliyor.
Bunu müzik de yapabiliyor.
Bekleme müziği her saniyeyi işkence hâline getirebilir.
Lütfen bekleyiniz.
Ama sessizlik…
…daha kötüdür.
Ben özel olarak "Neden?" sorusuyla ilgileniyordum.
Harika bir soru.
Çünkü zaman monoton, hissiz bir tik tak gibi dursa da
öte yandan insana öyle gelmiyor.
Günlerin birbiri ardına hızla geçtiğini hissediyoruz.
Hafta sonundan hafta sonuna. Bu sürekli oluyor.
Günlerim daha hızlı geçiyor, bana öyle geliyor.
Nedenini bilmiyorum.
Neden zamanı tecrübe etme biçimimiz böyle?
Ve ne yapabiliriz de kontrolü biraz geri kazanabiliriz?
Zamanı incelemek için sıra dışı şeyler yapmalıyız.
Bunu yaptığımızda yeni bir dünyaya gireriz.
Zaman ve uzay.
Zamanı yavaşlatmanın mümkün olduğunu varsayalım.
Veya hızlandırmanın.
"Zaman nedir?" sorusunun
tek bir cevabı yok.
ZAMAN
1962'de genç bir jeolog Fransız Alpleri'nde geziye çıktı.
Yanında bir ekip vardı ama daha 23 yaşında olan Michel Siffre
gerçek seyahati tek yapacaktı.
Michel tüm insanlardan uzakta yaşamanın
nasıl bir şey olduğunu görmek istemişti.
Tüm saatlerden, hatta güneşin doğuşundan ve batışından.
İki ay bir mağarada yaşayarak.
Bu, dışarıdan saatle ilgili hiçbir işaretin gelmediği durumda
insanın uyku-uyanıklık döngüsüne dair ilk çalışmalarından biriydi.
Daha sonra verdiği bir röportajda
zamanın ötesinde var olduğunu söyledi.
Zamanın ötesindeydim, ipucu yoktu.
Televizyon, radyo yoktu. Hiçbir şey yoktu.
Saat de yoktu.
Zihnine göre yaşıyorsun.
Michel her uyandığında, yemek yediğinde ve yattığında
mağaranın girişindeki arkadaşlarını arıyordu.
Bazen sadece altı saat uyanık kalıp
geri uyuyordu.
Veya aralıksız 27 saat uyanık kalıyordu.
Ama ortalama 24 saatlik bir uyku-uyanıklık döngüsündeydi.
Kilit bir bilgiydi bu.
Saate dair dışarıdan gelen ipuçlarından uzakta
vücudu zamanı takip ediyordu.
En eski saatlerimiz
içimizde.
Onlara "sirkadiyen saatler" diyoruz.
"Sirka"nın anlamı "yaklaşık", "diyen"in anlamıysa "gün".
Çünkü zamanı 24 saatlik ölçekte veriyorlar.
İlginçtir,
vücudumuzdaki hücrelerin çoğunda sirkadiyen saat var.
Zamanı söyleyecek özel proteinler üretiyorlar.
Belli bir sınıra ulaşınca…
Bu protein kendi sentezini durdurabiliyor.
Sonra bu proteinler yok ediliyor, hücre tekrar çalışmaya başlıyor.
Bu döngü 24 saatte bir tekrarlanıyor.
Bu küçük döngülerden vücudumuzda milyarlarca var.
Ama insan beyninde bir ana saat bulunuyor.
Hipotalamusta, suprakiazmatik çekirdek adlı bölgede yer alıyor.
Birçok açıdan
vücudumuzdaki diğer saatlerin senkronizasyonundan sorumlu.
İncelenen tüm memelilerde
24 saatlik bir iç saat bulunuyor.
Tüm kuşlarda,
sürüngenlerde,
balıklarda
ve böceklerde de.
Hatta beyne bile gerek yok.
Bitkilerde, hatta tek hücreli bakterilerde sirkadiyen saat bulunuyor.
Bir teoriye göre
milyarlarca yıl önce ilk yaşam parıltısı ortaya çıktığında
gün içinde bölünen hücreler güneşin UV ışınlarından zarar görüyordu.
Ama geceleri bölünmeyi öğrenen hücreler hayatta kaldı.
Başka bir deyişle, zamanı takip etmek
dünyadaki yaşamın evriminde
önemli bir rol oynamış olabilir.
Ama sirkadiyen saatler çok basittir.
Bedensel işlevlerimize ritim sağlarlar.
Beslenme, uyku ve uyanmamızın zamanını söylerler.
Birkaç şeyin daha.
Ve her gün sıfırlanırlar.
Günlerin, ayların, yılların geçişindeki zamanı
takip etme becerimizse
bambaşka bir şeydir.
14 Eylül'de bu kez Michel Siffre'in ekibi onu aradı
ve mağaradaki iki ayının dolduğunu söyledi.
Siffre bunu şaka sandı.
Onun sayımına göre daha 20 Ağustos'tu.
Vücudu günleri çok iyi takip etmişti
ama aklı koca bir ayı kaçırmıştı.
60 yıl ileriye gidelim.
Mutlu 2020'ler.
Bütün dünya bir tür izolasyon deneyi yaşadı.
Birleşik Krallık'taki ilk kapanmada bebeğim altı aylıktı.
Altı ve sekiz yaşlarında iki çocuğum daha var.
Ve benim zaman tecrübem
günün 24 saat olmasının çok saçma olduğuydu.
Bana göre zaman çok yavaş ilerliyordu.
"Acaba bu çok daha sık görülen bir şey mi?" dedim.
Ve Birleşik Krallık'ta yaklaşık 700 kişiyle bir anket yaptı.
İnsanların çoğunun zaman algısı büyük bir bozulma göstermişti.
Yüzde 81'inin.
Ve ilginç bir şekilde, neredeyse eşit bölünmüştü.
Yarısı Ruth gibi zamanın yavaşladığını hissediyordu.
Diğer yarısı da hızlandığını.
Genellikle sıkılmak, mutsuz olmak ve bunalmak
koronavirüs döneminde
zamanın yavaşlamasıyla ilişkili.
Diğer ülkelerdeki araştırmalar da benzer sonuçlar buldu.
Fransa, İtalya ve Arjantin'de var. Şu anda Irak'ta yapılıyor.
Yani küresel olarak, koronavirüs döneminde
zaman algımızın çok bozulduğunu görüyoruz.
Pandeminin bir gün biteceğini biliyoruz
ama o gün öyle uzak ki artık yaşadığımız yerin,
hayatımızın, gerçekliğimizin bu olduğunu düşünmemiz gerekiyor.
Scott Kelly, bu tecrübeye çoğu kişiden daha hazırlıklıydı.
2015'te uzaya fırlatıldı
ve bir yıl orada kaldı.
NASA tarihinin en uzun süren insanlı göreviydi.
Dünya'ya bir ulusal kahraman olarak döndü.
Çünkü bir yıl, Dünya'dan 400 km yüksekte
son teknoloji bir alüminyum kutuda yaşamak için uzun bir süre.
Bilinçli olarak, uzaydaki günlerimi saymamaya çalıştım.
Çünkü bir yıl gibi bir sürede sinir bozucu hâle geleceğini biliyordum.
Ama sona yaklaştıkları bir gün
Rus kozmonot Mikhail Kornienko ona şöyle dedi…
"Scott, günü biliyor musun?"
Uzayda sadece 10 günümüz kalmışken.
Ondan sonra her gün kalan gün sayısını sordu.
10'dan sıfıra kadar saydı.
Beni biraz deli etti çünkü bunu planlamıyordum.
Astronot olmadan
veya pandemi yaşamadan da
stresin zamanı uzatabileceğini biliriz.
Mesela duyguların zaman algımızı çok bozduğunu biliyoruz.
Aslında sirkadiyen saatimizi etkilemezler
ama beynimizde başka türde bir saat daha var sanki.
Bizim için zamanı izleyen, kronometre gibi bir şey.
Ama bu kronometre, makine değil.
Daha çok insan gibi.
Sıkıldığında ya da yalnızken takıntılı biçimde her atışı sayıyor.
Çok stresli olduğunda bazılarını iki kez bile sayabiliyor.
Tam tersine biz meşgul, rahat, sosyalken
zihinlerimiz başka şeyler yapıyor, bir sürü atışı atlıyoruz,
zaman uçup gidiyormuş gibi geliyor.
Bu fikri çok seviyorum
çünkü beynimizde saat benzeri bir sistem olması mantıklı.
Ama bu fikrin sorunu şu:
Bu saatin yerini aradığımızda çok zorlandık.
Onu bulmaya çalıştık.
İnsanları MR cihazına soktuk ve geçen zamanı saymalarını istedik.
Tutarlı biçimde aktifleşen tek bir bölge olmadı.
Zaman algımız beynimizin çeşitli yerlerinde bulunuyor.
Zaman algımızdan bahsediyoruz
ama tabii ki zamanı tespit eden bir organımız yok.
Onu göremiyoruz, duyamıyoruz, kokusunu alamıyoruz, ona dokunamıyoruz.
Onu duyularla algılamamızın doğrudan bir yolu yok.
Yani birçok açıdan, zaman algımız
insan zihninin bir yaratımıdır, inşasıdır.
Yüzyıllar boyunca zamanın,
dışarıda kafamızın içindeki gibi var olduğunu, geçtiğini sandık.
Başka seçenek düşünmek bile zor.
Ama artık birçok bilim insanı
asıl zamanın
yalnızca küçük bir kısmını tecrübe ettiğimize inanıyor.
Ve zaman olgusunun
çok daha büyük bir şey olduğuna.
Daha çok uzay gibi bir şey.
Aslında zamanı zaten uzay olarak düşündüğümüz söylenebilir.
Gerçi bu, kültüre bağlıdır.
Daha doğrusu yazı geleneğine.
Batı'da zamanın soldan sağa aktığı düşünülür,
sayfadaki kelimeler gibi.
İsrail'de geçmiş sağda, gelecekse soldadır.
Çünkü İbranice böyle yazılır.
Mandarin dili dikey yazılır.
Bu nedenle geçmiş yukarıda, gelecekse aşağıdadır.
Ama her yerde zamanın bir yönünün olduğunu düşünürüz.
Haritadaki koordinatlar gibi.
Uzayda, kesişen doğrularla kareler oluşturmak gibi.
Bu tarafa giden bir sürü kare var, şu tarafa da, yukarı da.
Oraya bir an atanabilir.
Şu anda bu karedesin, bu anda şu karedesin.
Yani uzayın üç boyutu varsa
zamanı dördüncüsü olarak düşünebiliriz.
Dört boyutu düşünmek zor. Zaman da tuhaftır.
Neyse, bu dört boyutu bir araya getirip uzay-zaman diyoruz.
Uzayla zamanın birlikte
esnek bir kumaş gibi örülmesidir.
Ve bu kumaşın çeşitli yerleri bükülmüştür.
Madde ve enerji, uzayı bükebilir.
Daha da ilginci, zamanı bükebilir.
Yani zaman, Dünya'da uzaydakinden biraz daha yavaştır.
Güneş'te uzaydakinden de yavaştır.
Zaman, çok yüksek hızlarda da yavaşlar.
Bunlar, biz küçük insanların hissedemeyeceği kadar
büyük bir ölçekte olur.
Ama 1970'lere gelindiğinde
atom saatlerini icat ettik.
Bunu test edecek kadar hassaslardı.
Onları bir uçağa koyduk ve Dünya'nın çevresinde uçurduk.
Ve bu saatler, beklendiği gibi
daha az zamanın geçmiş olduğunu söyledi.
Ve yüksek hızlarda zaman daha yavaş geçiyorsa
insan da daha yavaş yaşlanacaktır.
Örneğin Dünya'nın çevresinde
uzun süre dolaşmış bir astronotsanız
ve sizin gibi astronot olan ikiz kardeşiniz
yeryüzünde kaldıysa.
Şu anda ondan üç milisaniye daha gencim.
Eskiden yaklaşık altı dakika gençtim.
Artık altı dakika üç milisaniye gencim.
Kazançlı çıktım sanırım.
Ama zaman, uzay gibi bir boyutsa
bu, akla büyük bir soruyu getiriyor.
Uzayda istediğimiz yöne, sağa da sola da gidebileceğimizi biliyoruz.
Peki niye zamanda yukarı, aşağı gidemiyorum?
Ya da sonraya ve önceye.
Bu çok karmaşık ve ilginç bir soru.
Çünkü bildiğimiz kadarıyla zamanda geri gitmek mümkün değil.
Ama etrafımızdaki uzay da, önümüz ve arkamız da
oturduğumuz yer kadar gerçekse
o zaman geçmiş ve gelecek, şimdi kadar gerçek olmalıdır.
Hepsi zaten kaydedilmiş gibi.
Yaşanmış şeyler.
-"Eğlenirken zaman akar." -Henüz yaşanmamış şeyler.
…bence en güzel kutlama yılbaşı.
Hepsinin şimdi yaşandığını söyleyemeyiz çünkü şimdi olan tek şey şimdidir.
Kullanacağımız kelimeleri bile tam olarak bilemiyoruz.
Ama şu söylenebilir:
Şimdi yaşanan her şeyin bir yerde yaşanıyor olması gibi
geçmiş ve gelecekteki her şey de
bir zamanda yaşanıyor olabilir.
Eksantrik bir genç adam, Albert Einstein
bu teorileri 1905'te üretti.
50 yıl sonra,
ömürlük çalışma arkadaşı ve dostu Michele Besso öldüğünde
Einstein, ailesine bir mektup yazdı.
"O şimdi bu garip dünyadan göçtü,
benden biraz erken.
Bunun hiçbir anlamı yok.
Bizim gibi fiziğe inananlar bilir ki
geçmiş, şimdi ve gelecek arasındaki ayrım
inatla bizi bırakmayan bir yanılsamadan ibarettir."
Şimdi, bu zaman fikrini kabullenmek birkaç sebepten zordur.
Öncelikle bir özgür irade sorunu var.
Gelecek zaten yazıldıysa
ne yaparsak yapalım
bizim elimizde değildir.
Kayıt zaten bunun olacağını biliyordu.
Epey iç karartıcı bir şey.
Uçaklara saatler koyup
zamanın büküldüğünü kanıtlasak da
o uçakları geçmişe veya geleceğe gönderemiyoruz.
Bu yüzden geçmişin veya geleceğin
gerçek olduğunu kanıtlayamıyoruz.
Hatta bunun anlamını kafamızda canlandıramıyoruz bile.
Birçok video ve belgesel bunu anlamamıza yardımcı olmayı denedi.
Çeşitli metaforlar kullandılar.
Örneğin DVD kaydı,
plak kaydı veya…
Ekmek.
Ama aslında bunu hayal etmeye çalışmak boşuna.
Biz, geceyi gündüzden ayırmayı öğrenen tek hücreli organizmalardan evrimleştik.
Bir noktada da kendi zaman algımızı geliştirdik.
Çünkü bunun da hayatta kalmamıza yardımı dokundu.
Ve bu, zamana açılıp açılacak tek kapımız.
Tek bir kapı da yok.
Çünkü geçmişin de farkındayız.
O da bambaşka bir zaman algısı.
Birçok açıdan, beynin ana işlevi
geçmişi kullanarak
geleceği tahmin etmektir.
Bunun evrimsel avantajı
elbette çok büyüktür.
Geçmişi düşünerek geleceği hayal etmek.
Gökteki yıldızların
tahmin edilebilir biçimlerde hareket ettiğini böyle gördük.
Ve izlemek için saatler, takvimler icat ettik.
Örgütlenmemizi,
koordine olmamızı ve medeniyetler kurmamızı sağlayan buydu.
Zihinsel zaman yolculuğu yapma becerisi Homo sapiens'i sapien yapandır.
Ve zamanın, kolayca bozulabilen bir algı olması
bazı açılardan nimettir.
Çünkü zamanı geçirme tercihimize göre
onu hızlandırıp yavaşlatma gücüne sahibiz.
Hafızamıza bakarız
ve bir zaman diliminde ne kadar çok anı topladıysak
o zaman diliminin o kadar uzun sürdüğüne inanırız.
Michel Siffre
mağarada sadece bir ay geçirdiğini sandı
çünkü depolamaya değecek daha az anısı vardı.
Daha sonra bir röportajında
"Gece etrafını sarınca hafızan zamanı kaydetmiyor.
Unutuyorsun" dedi.
İnsan, yaşı büyüyüp meşguliyeti artınca, rutine girince de
unutabilir.
Sırf e-postalar bile sürekli meşgul eder.
O tak tak tempo
zamanın çok sıkıştırılmış gibi gelmesine sebep olur.
Ama çoğu kişiye
en uzun dönem çocukluklarıymış gibi gelir.
Çocuklukta birçok yeni beceri öğreniliyor.
Sosyalleşmek ve oynamak öğreniliyor.
Okuldan da birçok eğitim bilgisi alınıyor.
Bence zamanın hızlı veya yavaş geçtiğini sanmanın
neleri fark ettiğimizle ilgisi var.
Çocuklar her şeyi fark eder. Anın içindelerdir.
Ve her anın önemli olduğu bir süreç,
daha uzun bir zaman dilimi gibi gelir, her şeyi yavaşlatır.
Hatta araştırmalara göre sırf doğada olmak bile
zamanın daha yavaş geçmesini sağlar.
Öte yandan sosyal olmak zamanı hızlandırabilir.
Çalışmamda görmek istediğim şeylerden biri de
Covid sonucunda Birleşik Krallık'ta neyin gerçekten değiştiğiydi.
Arkadaşlarımızla, ailemizle sosyalleşemedik.
Parkta buluşamadık.
İncelediğim belki de en ilginç değişken
insanların sosyal etkileşimden duyduğu tatmindi.
Çünkü kaç kişiyle yaşadıkları önemsizdi.
Önemli olan, duydukları sosyal tatmindi.
Ve pandemide kaçırılan onca kutlama.
Yılların geçişini kutlamalarımız
o anda zamanı hızlandırsa da
bizi zamanın geçişini fark etmeye de zorlar
ve hafızalarımızda belli noktalar yaratır.
Geriye baktığımızda
uzun bir hayat yaşamanın en iyi yollarından biri olduğunu görürüz.
Uzayda doğum günleri harikadır.
Ama bence en güzel kutlama yılbaşı.
Çünkü her kültürden herkesin kutladığı bir şey.
Her sene aynı gün
bütün dünya bir araya gelerek
gezegenin Güneş etrafında yine dönmüş olmasını kutlar.
Zamanın aralıksız ilerleyişinin adımlarını sayar.
Gelecek şimdiye dolup
uçucu bir şimdiden sonra…
…geçmiş olarak kaybolurken.
O genç jeolog Michel Siffre
1999'da 60 yaşındaydı.
Tanıdık bir hareketle saatini çıkardı,
bir grup muhabirle el sallayarak vedalaştı
ve yeni bir izolasyon deneyi için bir mağaraya girdi.
Siffre, yeni milenyumu
yerin yaklaşık 900 metre altında karşıladı.
Şampanya ve kaz ciğeriyle.
Ve orada ona şu gerçeği söyleyecek kimse yoktu: Yerin üstünde
4 Ocak olmuştu bile.
Alt yazı çevirmeni: Hazal Ünlüçay