W dzieciństwie
jeden dzień może trwać wiecznie.
Jako nastolatek możesz przeżyć całe życie
w jedno lato.
Dwudziestka wydaje się nie przemijać.
I nagle nie możesz uwierzyć, że masz 40 lat.
Potem leci jak z górki.
Poczucie czasu tracimy też na małą skalę.
Często mówimy,
że czas leci, gdy jest fajnie, a wlecze się, gdy jest nudno.
Według badań marihuana spowalnia upływ czasu,
a alkohol i kokaina go przyspieszają.
Tak samo jak muzyka.
Przez tę muzykę każda sekunda wydaje się torturą.
Nie rozłączaj się.
Ale cisza…
jest gorsza.
Najbardziej interesowało mnie, dlaczego tak się dzieje.
Dobre pytanie.
Wydaje się, że czas płynie ciągle tak samo,
ale wcale tego tak nie czuć.
Czujemy, że dni galopują.
FIZYK TEORETYK
Bezustannie od weekendu do weekendu.
Moje dni mijają szybciej.
ASTRONAUTA
Nie wiem dlaczego.
Więc dlaczego tak doświadczamy czasu?
I jak odzyskać nad nim trochę kontroli?
Żeby badać czas, trzeba wyjść poza to, co zwyczajne.
Kiedy to zrobimy, otwiera się nowe królestwo.
Czas i przestrzeń.
Załóżmy, że możemy spowolnić czas.
Albo go przyspieszyć.
Na pytanie: „Co to jest czas?”
nie ma jednej odpowiedzi.
CZAS
W 1962 roku
młody geolog udał się na wyprawę do francuskich Alp.
Pojechał z zespołem,
ale Michel Siffre, zaledwie 23-letni,
sam stawi czoła wyzwaniu.
Michel chciał zobaczyć,
jak to będzie żyć z dala od ludzi,
zegarów,
a nawet wschodów i zachodów słońca,
mieszkając w jaskini przez dwa miesiące.
To było jedno z pierwszych badań
nad cyklem snu i czuwania…
NEUROBIOLOG
…przy braku sygnałów z zewnątrz o porze dnia.
Jak to opisał w wywiadzie,
było to istnienie poza czasem.
Byłem poza czasem, bez wskazówek.
Bez telewizji i radia. Niczego.
Bez zegarka.
Żyłem swoim umysłem.
Gdy Michel się budził, jadł i kładł spać,
dzwonił do ekipy przy wejściu do jaskini.
Czasami nie spał przez sześć godzin
i znów zasypiał.
Albo czuwał przez 27 godzin z rzędu.
Ale średnio jego cykl snu i czuwania
trwał około 24 godziny.
To była kluczowa wiedza.
Z dala od wskazówek z zewnątrz,
jego ciało trzymało się cyklu.
Nasze najstarsze zegary
są w nas.
To zegary okołodobowe.
„Circa” oznacza „około”, a „dian” znaczy „doba,”
bo określają czas w skali 24 godzin.
Co ciekawe,
większość komórek w naszym ciele ma zegar okołodobowy.
Produkują specjalne białka do wskazywania czasu.
Gdy osiągną pewien limit…
To białko może wyłączyć własną syntezę.
Potem te białka są niszczone,
a komórka znowu odpala zegar.
Ten cykl powtarza się co 24 godziny.
W naszych ciałach są miliardy tych małych pętli.
Ale w mózgu znajduje się zegar główny, umiejscowiony w podwzgórzu,
w obszarze zwanym jądrem nadskrzyżowaniowym.
To on odpowiada za synchronizację
wszystkich zegarów w naszym ciele.
Każdy znany nam ssak
ma 24-godzinny zegar wewnętrzny.
Każdy ptak
i gad,
każda ryba
i każdy owad.
Właściwie można obyć się bez mózgu.
Zegar okołodobowy mają też rośliny, a nawet bakterie jednokomórkowe.
Według jednej z teorii
miliardy lat temu, gdy pojawił się pierwszy przebłysk życia,
komórki dzielące się w ciągu dnia
były uszkadzane przez słońce.
Ale komórki, które nauczyły się dzielić się w nocy,
przetrwały.
Innymi słowy, odmierzanie czasu
mogło mieć zasadnicze znaczenie
dla ewolucji życia na Ziemi.
Ale zegary dobowe są dość proste.
Nadają rytm funkcjom naszego ciała,
mówiąc nam, kiedy mamy jeść, spać, wstać.
Między innymi.
I codziennie się zerują.
Nasza zdolność do mierzenia upływającego czasu,
dni, miesięcy
i lat,
to coś zupełnie innego.
Czternastego września ekipa Michela Siffre’a oznajmiła mu,
że jego dwa miesiące w jaskini dobiegły końca.
Siffre myślał, że to żart.
Według jego obliczeń był dopiero 20 sierpnia.
Jego ciało nadążało za kolejnymi dniami,
ale umysł stracił cały miesiąc.
Przewińmy 60 lat do przodu.
Szczęśliwego roku 2020.
Kiedy cały świat doświadczył
eksperymentu izolacyjnego.
Gdy w Wielkiej Brytanii wszedł lockdown, miałam półroczne dziecko,
a także sześciolatka i ośmiolatka.
Moje doświadczenie czasu było takie,
że 24 godziny na dobę były absurdalne.
Czas płynął tak wolno.
Zastanawiałam się, czy to powszechne zjawisko.
Więc przeprowadziła ankietę wśród 700 osób z całego kraju.
Większość ludzi doświadczyła znacznych zniekształceń czasu.
Aż 81% z nich.
Co ciekawe, byli równo podzieleni.
Około połowa miała wrażenie, że czas się wlecze,
a druga połowa, jakby czas przyspieszył.
Na ogół nuda, smutek
i przygnębienie
są związane ze spowolnieniem upływu czasu podczas pandemii.
Badania w innych krajach dały podobne wyniki.
We Francji, Włoszech i w Argentynie, a w Iraku trwają badania.
Właściwie wszędzie mamy do czynienia
ze znacznym zniekształceniem upływu czasu podczas pandemii.
Wiesz, że pandemia kiedyś się skończy, ale to tak daleka perspektywa,
że musisz uznać, że żyjesz teraz,
to twoje życie i rzeczywistość.
Scott Kelly był lepiej przygotowany na to doświadczenie.
W 2015 roku poleciał w kosmos
i został tam cały rok.
To była najdłuższa załogowa misja NASA.
Wrócił na Ziemię jako bohater.
Bo rok spędzony w zaawansowanej technologicznie puszce,
400 kilometrów nad Ziemią,
to długo.
Starałem się nie liczyć dni spędzonych w kosmosie,
bo wiedziałem, że to będzie irytujące.
Ale pewnego dnia pod koniec misji
rosyjski kosmonauta Michaił Kornijenko zapytał go:
„Wiesz, jaki mamy dzień?”.
Zostało nam wtedy tylko dziesięć dni.
Potem codziennie pytał, ile dni zostało.
Odliczał od dziesięciu do zera.
Trochę mnie to wkurzało, bo nie taki był mój plan.
Nie musisz być astronautą
ani doświadczyć pandemii,
żeby wiedzieć, że przez stres
czas się dłuży.
Wiemy, że emocje zniekształcają nasze poczucie czasu.
Nie wpływa to na nasze zegary dobowe,
ale wygląda na to, że mamy inny zegar w mózgu,
coś w rodzaju stopera, który świadomie śledzi czas.
Ale stoper w tym przypadku nie jest maszyną.
Przypomina raczej człowieka.
Gdy się nudzi lub czuje samotność,
obsesyjnie liczy każde uderzenie.
A gdy jest zestresowany, może nawet liczyć podwójnie.
Z drugiej strony, gdy jesteśmy zajęci, zrelaksowani i towarzyscy,
nasze umysły robią inne rzeczy, pomijamy wiele uderzeń
i czas ucieka.
Podoba mi się ten pomysł,
bo to ma sens, że mamy w mózgu jakiś system zegarowy.
Ale problem polega na tym,
że nie potrafimy zlokalizować tego zegara.
Próbowaliśmy go znaleźć,
prosząc ludzi podczas rezonansu, żeby odliczali czas.
Ale żaden obszar nie był stale aktywny.
Widocznie poczucie czasu
jest zakorzenione w całym mózgu.
Mówimy o poczuciu czasu,
ale oczywiście nie mamy organu, który by wyczuwał czas.
Nie widzimy go i nie słyszymy,
nie powąchamy i nie dotkniemy.
Nie ma sposobu, żeby go wyczuć.
W zasadzie nasze poczucie czasu
jest tworem, konstruktem ludzkiego umysłu.
Przez stulecia zakładaliśmy,
że czas jest na zewnątrz.
To tykający zegar, bo taki mieliśmy jego obraz.
Trudno wyobrazić sobie inną opcję.
Ale teraz wielu naukowców uważa,
że doświadczamy tylko
małego wycinka czasu.
I że rzeczywistość czasu
jest czymś znacznie większym.
Czymś takim jak
przestrzeń.
Poniekąd myślimy o czasie jak o przestrzeni,
choć to zależy od kultury,
a raczej tradycji pisania.
Na Zachodzie czas biegnie od lewej do prawej,
jak słowa na stronie.
W Izraelu przeszłość jest po prawej,
a przyszłość po lewej,
bo tak się pisze po hebrajsku.
W mandaryńskim pisze się w pionie
i przeszłość jest w górze,
a przyszłość na dole.
Ale wszędzie uważamy, że czas ma kierunek,
jest jak współrzędne na mapie.
Jakbyśmy umieścili siatkę w przestrzeni
z mnóstwem kratek w tę stronę,
w tę stronę
i jeszcze tak.
Potem przypisujemy czas.
Jesteś teraz w tym położeniu,
a teraz w tym.
Jeśli przestrzeń ma trzy wymiary,
czas można traktować jako czwarty.
Trudno to sobie wyobrazić. No i czas jest dziwny.
Ale łączymy te cztery wymiary i mamy czasoprzestrzeń.
Gdzie czas i przestrzeń
splatają się
w jedną, rozciągliwą strukturę.
Która jest wszędzie zniekształcona.
Materia i energia mogą zakrzywić przestrzeń.
A nawet bardziej dramatycznie, mogą zakrzywić czas.
Na Ziemi czas płynie wolniej niż w kosmosie.
A czas na Słońcu
jeszcze wolniej.
Ponadto czas zwalnia
przy bardzo dużych prędkościach.
To wszystko dzieje się na zbyt dużą skalę,
byśmy mogli to poczuć.
Ale w latach 70. XX wieku
wynaleźliśmy zegary atomowe,
które były na tyle precyzyjne, żeby to sprawdzić.
Umieściliśmy je w samolocie
i przeleciały dookoła świata.
Rzeczywiście,
zegary wskazały, że minęło mniej czasu.
ZEGARY STRACIŁY 59 ± 10 NANOSEKUND
Skoro czas płynie wolniej przy większych prędkościach,
człowiek też wolniej się zestarzeje.
Jak wtedy, gdy jesteś astronautą,
który często krąży dookoła planety,
a twój brat bliźniak, który też jest astronautą,
zostanie na ziemi.
Jestem o trzy milisekundy młodszy
od niego.
Kiedyś byłem o sześć minut młodszy,
a teraz jestem młodszy o sześć minut i trzy milisekundy.
Powiększyłem przewagę.
Ale jeśli czas jest wymiarem, tak jak przestrzeń,
rodzi się ważne pytanie.
Można przesuwać się w prawo i w lewo w dowolnym kierunku przestrzeni.
Czemu nie można w górę i dół w czasie,
do czasów późniejszych i wcześniejszych?
To bardzo skomplikowane i ciekawe pytanie.
Według naszej wiedzy nie można cofnąć się w czasie.
Ale jeśli cała przestrzeń wokół nas,
przód i tył,
jest tak samo prawdziwa, jak miejsce, w którym jesteśmy,
to przeszłość i przyszłość
powinny być tak samo prawdziwe jak teraźniejszość.
Jakby wszystko było już nagrane.
To, co się wydarzyło.
Czas leci, gdy jest fajnie.
To, co jeszcze się nie stało.
Najlepsze święto to sylwester.
Nie powiemy, że to się dzieje teraz,
bo dopiero teraz jest teraz.
Nie mamy nawet odpowiedniego słownictwa.
Ale można powiedzieć,
że tak jak wszystko, co dzieje się teraz, dzieje się gdzieś,
wszystko w przeszłości i przyszłości może się dziać
„kiedyś”.
Ekscentryczny młodzieniec,
Albert Einstein,
wymyślił te teorie w 1905 roku.
A 50 lat później,
gdy jego współpracownik i przyjaciel
Michele Besso opuścił świat,
Einstein napisał list do jego rodziny.
„Odszedł z tego dziwnego świata
odrobinę przede mną.
To nic nie znaczy.
Ludzie jak my, którzy wierzą w fizykę,
wiedzą, że różnica między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością
to tylko uporczywa iluzja”.
W ten koncept czasu
trudno uwierzyć z kilku powodów.
Po pierwsze, jest drobna kwestia wolnej woli.
Jeśli przyszłość jest już napisana,
to znaczy, że to, co robimy,
nie zależy od nas.
Nagranie wiedziało, że będzie zrealizowane.
To dość dołujący pogląd.
Możemy umieścić zegary w samolocie
i udowodnić, że czas się zakrzywia.
Ale nie wyślemy samolotów w przeszłość i przyszłość,
więc nigdy nie udowodnimy,
że przeszłość i przyszłość są prawdziwe.
Nawet trudno sobie wyobrazić, co to w ogóle znaczy.
Wiele nagrań i dokumentów próbowało nam to wyjaśnić,
używając różnych metafor,
na przykład płyty DVD
albo płyty winylowej lub…
Weźmy bochenek chleba.
Ale nie ma sensu próbować sobie tego wyobrażać.
Wyewoluowaliśmy z organizmów jednokomórkowych,
które nauczyły się odróżniać dzień od nocy.
Gdzieś po drodze rozwinęliśmy nasze poczucie czasu,
bo to pomogło nam przetrwać
i to nasze jedyne okno na czas.
Może nie pojedyncze,
bo mamy też świadomość przeszłości.
To zupełnie inne poczucie czasu.
W zasadzie głównym zadaniem mózgu
jest wykorzystywać przeszłość
do przewidywania przyszłości.
Zatem ta przewaga ewolucyjna
jest oczywiście ogromna.
Wracać do przeszłości, żeby wyobrazić sobie przyszłość.
W ten sposób odkryliśmy, że gwiazdy poruszają się w przewidywalny sposób.
Stworzyliśmy zegary i kalendarze.
Dzięki temu mogliśmy się organizować,
koordynować działania
i budować cywilizacje.
Zdolność do mentalnych podróży w czasie sprawia, że homo sapiens jest sapiens.
A fakt, że poczucie czasu można łatwo wypaczyć,
jest poniekąd darem,
bo mamy moc, żeby go przyspieszyć lub spowolnić,
w zależności od wyboru.
Przeszukujemy naszą pamięć
i im więcej wspomnień zgromadziliśmy w danym czasie,
tym bardziej będziemy przekonani, że ten okres trwał dłużej.
Michel Siffre czuł,
że spędził tylko miesiąc w jaskini,
bo miał mniej wspomnień wartych zapamiętania.
Później w wywiadzie powiedział:
„Gdy otacza cię noc, twoja pamięć nie rejestruje czasu.
Zapominasz”.
A gdy masz więcej lat i pracy i wpadniesz w rutynę,
też możesz zapomnieć.
Same e-maile sprawią, że będziesz wiecznie zajęty.
Przez tę ciągłą bieżączkę
wydaje się, jakby czas się skrócił.
Ale dla wielu osób
dzieciństwo wydawało się najdłuższe.
Gdy jesteś dzieckiem, nabierasz nowych umiejętności.
Uczysz się bawić i uspołeczniać.
Zdobywasz wiedzę w szkole.
To, czy czas mija szybko czy wolno,
ma związek z naszą uwagą.
Dzieci zauważają wszystko. Są bardzo obecne.
A proces, w którym liczy się każda chwila,
daje poczucie spowalniania czasu.
Badania pokazują, że samo obcowanie z naturą sprawia,
że czas płynie wolniej.
A ucieka, gdy udzielamy się towarzysko.
Chciałam uchwycić w moim badaniu,
co tak naprawdę się zmieniło w Wielkiej Brytanii w wyniku pandemii.
Nie mogliśmy być z przyjaciółmi i rodziną
ani spotykać ludzi w parku.
Być może najciekawszą zmienną
był stopień satysfakcji z kontaktów towarzyskich.
Nie miało znaczenia, z iloma osobami się mieszka.
Liczyło się zadowolenie społeczne.
I wszystkie uroczystości, których brakowało nam w pandemii.
Te, które upamiętniają różne dni,
mogą przemknąć w jednej chwili,
ale zmuszają nas do zauważenia upływu czasu
i tworzą ważne wspomnienia.
Które z perspektywy czasu
są najlepszym sposobem na długie życie.
Urodziny są świetne w kosmosie.
Ale najlepsze święto to sylwester,
bo świętuje się go w każdej kulturze.
Tego samego dnia co roku
cały świat zbiera się,
żeby uczcić kolejny obrót Ziemi wokół Słońca.
Odliczamy czas miarowo maszerujący naprzód,
gdy przyszłość wkracza w teraźniejszość,
a po ulotnej obecnej chwili…
znika w przeszłości.
Ten młody geolog Michel Siffre
miał 60 lat w 1999 roku,
kiedy zdjął zegarek znajomym gestem,
pomachał na pożegnanie dziennikarzom
i zniknął w jaskini na kolejny eksperyment izolacyjny.
Siffre powitał nowe tysiąclecie
ponad 900 metrów pod ziemią
szampanem i foie gras.
Nikt mu nie powiedział, że na świecie powyżej
był już 4 stycznia.
Napisy: Anna Samoń