Als je klein bent…
…kan een dag een eeuwigheid duren.
Als je tiener bent…
…kan het voelen alsof je een heel leven leeft in één zomer.
Je tijd als twintiger gaat maar door.
Maar opeens ben je op de een of andere manier al veertig.
En het tempo wordt alleen maar hoger.
Onze tijd vervormt ook op kleine schaal.
We zeggen dingen als 'de tijd vliegt' en 'het duurt eindeloos lang'.
Uit onderzoek blijkt dat marihuana de tijd kan vertragen…
…en alcohol en cocaïne hem kunnen versnellen. Muziek kan dat ook.
Maar dat wachtmuziekje maakt elke seconde een kwelling.
Bedankt voor uw geduld. -Maar stilte…
…is erger.
Wat ik me vooral afvroeg, was: waarom?
Geweldige vraag.
Tijd lijkt gestaag te verstrijken, maar het voelt niet zo.
Het voelt alsof de dagen voorbijvliegen.
Weekend na weekend, en er is zo veel werk.
M'n dagen lijken steeds sneller te gaan. Ik weet niet precies waarom.
Dus waarom ervaren we tijd op deze manier?
En hoe kunnen we er wat controle over krijgen?
Om de tijd te bestuderen, moeten we ons voorbij het gewone wagen.
Dan gaat er een nieuw domein voor ons open.
Tijd en ruimte.
Stelt u zich voor dat we de tijd konden vertragen.
Of versnellen.
Op de vraag: 'Wat is tijd?'…
…bestaat geen eenduidig antwoord.
In 1962 ging een jonge geoloog op expeditie in de Franse Alpen.
Hij ging op pad met een team, maar Michel Siffre, pas 23 jaar oud…
…zou de echte reis alleen maken.
Michel wilde zien hoe het zou zijn om weg te zijn van alle mensen…
…alle klokken en zelfs het opkomen en ondergaan van de zon…
…door twee maanden in een grot te leven.
Dit was een van de eerste onderzoeken naar het menselijk slaap-waakritme…
…bij de afwezigheid van externe signalen over het tijdstip.
Later beschreef hij het in een interview als een bestaan voorbij de tijd.
Ik leefde voorbij de tijd zonder tijdsindicaties.
Geen televisie, geen radio. Niets.
Geen horloge.
Je leeft door je geest te volgen.
Als Michel wakker werd, at, of ging slapen…
…belde hij z'n collega's bij de grotingang.
Soms was hij maar zes uur wakker voor hij weer ging slapen.
Of hij bleef 27 uur onafgebroken op.
Maar gemiddeld kwam hij in een slaap-waakritme…
…van ruwweg 24 uur.
Een belangrijk inzicht.
Weg van alle externe aanwijzingen over het tijdstip…
…hield z'n lichaam het bij.
Onze alleroudste klokken…
…zitten in ons.
De biologische of circadiaanse klok.
'Circa' betekent 'bij benadering' en 'dian' betekent 'dag'…
…omdat ze de tijd bijhouden op een 24 uursschaal.
Interessant genoeg hebben de meeste cellen in ons lichaam een biologische klok.
Ze maken speciale proteïnes, specifiek om de tijd bij te houden.
Bij een bepaalde limiet…
Schakelt die proteïne z'n eigen synthese uit.
Dan worden die proteïnes vernietigd en gaat de cel weer aan de slag.
Die cyclus vindt elk etmaal plaats.
Onze lichamen bevatten miljarden van die minuscule lusjes.
Maar er zit een hoofdklok in de hypothalamus in onze hersenen.
In een gebied dat de nucleus suprachiasmaticus heet.
Dat heeft de leiding over het gelijkzetten van alle andere klokken in ons lichaam.
Elk zoogdier dat ooit is bestudeerd heeft een inwendig 24 uursritme.
Elke vogel…
…elk reptiel…
…elke vis…
…en elk insect.
Je hebt zelfs niet eens hersenen nodig.
Planten hebben een biologische klok en zelfs eencelligen hebben het.
Eén theorie zegt dat toen het eerste leven miljarden jaren geleden begon te ontstaan…
…cellen die zich overdag deelden werden beschadigd door uv-straling.
Maar de cellen die leerden om zich 's nachts te verdelen…
…overleefden.
Met andere woorden, op de tijd letten was wellicht fundamenteel…
…voor de evolutie van het leven op aarde.
Maar biologische klokken zijn vrij simpel.
Ze houden onze lichaamsfuncties alleen in een ritme.
Ze zeggen wanneer we moeten eten, slapen, opstaan.
En nog wat dingen.
En dat reset zich elke dag.
Je vermogen om het verstrijken van tijd bij te houden…
…van dag tot dag, maand tot maand, jaar tot jaar…
…is heel iets anders.
Op 14 september belde Michel Siffres team hem…
…om het einde van z'n twee maanden in de grot aan te kondigen.
Siffre dacht dat het een grap was. Hij dacht dat het pas 20 augustus was.
Z'n lichaam had de dagen redelijk goed bijgehouden…
…maar z'n geest was een hele maand kwijt.
Door naar zestig jaar later.
Gelukkig 2020.
De hele wereld ervoer een soort afzonderingsexperiment.
Toen de eerste lockdown begon in het VK had ik een baby van zes maanden.
Ik heb ook een kind van zes en een kind van acht.
Mijn beleving van tijd was dat 24 uren in een dag belachelijk waren.
De tijd verstreek voor mij zo langzaam.
TIJD IN COVID-LOCKDOWN
Ik vroeg me af of het een wijdverspreid fenomeen was.
Dus deed ze een onderzoek onder bijna 700 mensen in het VK.
De meeste mensen ervoeren een aanzienlijke vertekening van tijd.
Wel 81 procent.
Interessant was dat de verdeling bijna gelijk was.
Ongeveer de helft vond net als Ruth dat de tijd langzaam ging.
Voor de andere helft voelde het alsof de tijd sneller ging.
In het algemeen worden verveeld zijn, droevig zijn…
…en depressief zijn allemaal geassocieerd…
…met het tragere verstrijken van tijd in de coronacrisis.
Uit onderzoek in andere landen kwamen vergelijkbare resultaten.
In Frankrijk, Italië en Argentinië. Het wordt ook onderzocht in Irak.
Het lijkt erop dat we wereldwijd…
…een grondige vertekening hebben van het verloop van tijd tijdens corona.
Je weet dat een pandemie ooit voorbij zal zijn, maar het is zo ver weg…
…dat je moet overwegen dat dit nu is hoe je leeft.
Dit is je leven, je realiteit.
Scott Kelly was beter voorbereid op die ervaring dan de meeste mensen.
In 2015 ging hij naar de ruimte en bleef hij er een heel jaar.
Het was NASA's langste bemande missie ooit.
Hij kwam terug op aarde als nationale held.
Want een jaar in een hightech aluminium blik…
…op 400 km boven de aarde…
…is een lange tijd.
Ik probeerde de dagen bewust niet te tellen toen ik in de ruimte was…
…omdat ik wist dat dat irritant zou worden in de loop van een jaar.
Maar toen het einde in zicht was…
…zei de Russische kosmonaut Michail Kornijenko:
'Scott, weet je welke dag het is?'
Toen we nog maar tien dagen in de ruimte hadden.
Daarna vroeg hij dagelijks hoeveel dagen we nog hadden.
Dus hij telde af van tien naar nul.
Ik werd er gek van omdat het niet bij m'n plan hoorde.
En je hoeft geen astronaut te zijn of een pandemie mee te maken…
…om te weten dat stress kan zorgen dat dingen langer duren.
We weten dat emotie iets is dat ons tijdsbesef vervormt.
Het heeft niet echt invloed op onze biologische klok…
…maar het lijkt alsof er een ander soort klok in onze hersenen zit.
Iets als een stopwatch die de tijd bewust voor ons bijhoudt.
Maar de stopwatch is in dit geval geen machine.
Hij lijkt meer op een mens.
Als die zich verveelt of eenzaam is, telt hij elke seconde.
Bij veel stress telt hij sommige zelfs dubbel.
Maar aan de andere kant: als we druk, ontspannen en sociaal zijn…
…doet onze geest veel andere dingen, slaan we veel seconden over…
…en zoeft de tijd voorbij.
Het idee bevalt me echt, omdat het logisch is…
…dat we een soort klok in onze hersens hebben.
Maar het probleem met dit idee is…
…dat het ons veel moeite kost om die klok op te sporen.
We hebben ernaar gezocht…
…door mensen in MRI-scanners te vragen de verstreken tijd te tellen.
Er is niet één gebied dat consistent oplicht.
Ons besef van tijd lijkt in onze hele hersenen te zijn vastgelegd.
We praten over ons besef van tijd…
…maar hebben natuurlijk geen orgaan dat de tijd waarneemt.
We kunnen tijd niet zien of horen of ruiken of voelen.
We zijn niet in staat tijd direct waar te nemen.
In veel opzichten is ons tijdsbesef…
…een creatie of construct van de menselijke geest.
Eeuwenlang namen we aan…
…dat de tijd ergens moest zijn…
…en voorbijging, net zoals de tijd in ons hoofd.
Het is moeilijk om je een andere optie voor te stellen.
Maar tegenwoordig geloven veel wetenschappers…
…dat we slechts een flinter ervaren van wat tijd echt is.
En dat de realiteit van tijd iets veel groters is.
Iets dat meer lijkt op…
…de ruimte.
We denken al min of meer over tijd alsof het ruimte is…
…hoewel het afhangt van je cultuur, of eigenlijk van je schrijftraditie.
Voor westerlingen gaat tijd van links naar rechts, als woorden op papier.
In Israël staat het verleden rechts en de toekomst links…
…want zo schrijf je Hebreeuws.
Mandarijn schrijf je verticaal…
…dus staat het verleden bovenaan en de toekomst onderaan.
Maar overal zien we tijd als iets dat een richting heeft.
Als coördinaten op een kaart.
Het is als een raster, hè? Een raster op de ruimte.
Dit is zoveel vakjes deze kant op en zoveel vakjes die kant op.
Zoveel vakjes omhoog. Dan verbind je er een tijd aan.
Je bent op deze rasterpositie om deze tijd en die rasterpositie om die tijd.
Als de ruimte drie dimensies heeft…
…kun je tijd beschouwen als de vierde dimensie.
Het is je moeilijk voor te stellen en tijd is vreemd.
Maar je combineert die vier dimensies en noemt het ruimtetijd.
Waar ruimte en tijd met elkaar verweven zijn…
…in een enkele rekkende stof.
En die stof is overal verwrongen.
Materie en energie kunnen de ruimte verbuigen.
En, nog dramatischer, de tijd verbuigen.
Op aarde verstrijkt de tijd dus iets langzamer dan in de ruimte.
En de tijd op de zon…
…verstrijkt nog weer langzamer.
De tijd vertraagt ook…
…op erg hoge snelheden.
Dit gebeurt op een schaal die voor ons nietige mensjes te groot is…
…om ooit te voelen.
Maar tegen de jaren 70 hadden we atoomklokken uitgevonden…
…die nauwkeurig genoeg waren om het te testen.
We zetten ze in een vliegtuig en vlogen ze om de wereld heen.
En jazeker.
Volgens die klokken was er minder tijd verstreken.
En als de tijd langzamer gaat op hogere snelheden…
…zouden mensen ook langzamer moeten verouderen.
Bijvoorbeeld als je een astronaut bent die een lange tijd om de aarde vloog…
…terwijl je tweelingbroer, die ook astronaut is, op aarde bleef.
Ik ben nu zo'n drie milliseconden jonger…
…dan hij.
Ik was eerst ongeveer zes minuten jonger…
…en nu ben ik zes minuten en drie milliseconden jonger…
…dus dat is mooi meegenomen voor mij.
Maar als tijd een dimensie is, net als ruimte…
…roept dat een vrij enorme vraag op.
Je kunt naar rechts of links gaan in alle ruimtelijke richtingen.
Dus waarom kan ik niet omhoog of omlaag in de tijd…
…of naar latere en eerdere tijden?
Dit is een zeer gecompliceerde en interessante vraag.
Want voor zover wij weten, is teruggaan in de tijd onmogelijk.
Maar als alle ruimte om ons heen, voorwaarts en achterwaarts…
…even echt is als de plek waar we zitten…
…moeten het verleden en de toekomst even echt zijn als het heden.
Alsof het allemaal al is vastgelegd.
De dingen die al zijn gebeurd.
De tijd vliegt. -De dingen die nog niet zijn gebeurd.
De beste feestdag is oudejaarsavond.
Je kunt niet zeggen dat het allemaal nu gebeurt…
…want alleen nu is nu.
We weten niet eens precies welk vocabulaire we moeten gebruiken.
Maar je zou kunnen zeggen…
…dat net zoals alles wat nu gebeurt ergens gebeurt…
…alles in verleden en toekomst aan het gebeuren kan zijn…
…in een ooit.
Een excentrieke jongeman, Albert Einstein…
…bedacht deze theorieën voor het eerst in 1905.
En vijftig jaar later…
…toen z'n collega en goede vriend Michele Besso overleed…
…schreef Einstein een brief aan Besso's familie.
'Nu is hij wat eerder van deze vreemde wereld vertrokken dan ik.
Dat betekent niets.
Mensen zoals wij, die geloven in fysica…
…weten dat het onderscheid tussen verleden, heden en toekomst…
…slechts een hardnekkige illusie is.'
Goed, dit idee van tijd…
…is om een aantal redenen moeilijk te slikken.
Ten eerste is er het kleine probleem van vrije wil.
Als de toekomst al geschreven staat…
…betekent het dat niets wat we doen…
…aan ons is.
De opname wist dat het sowieso zou gebeuren.
Dus dat is nogal verpletterend.
En hoewel we klokken in vliegtuigen zetten en bewijzen dat de tijd vervormt…
…kunnen we ze niet naar het verleden of de toekomst sturen…
…dus kunnen we nooit echt bewijzen dat het verleden of de toekomst echt zijn.
We kunnen ons zelfs amper voorstellen wat dat überhaupt inhoudt.
In veel video's en documentaires probeert men het aan ons uit te leggen…
…met allerlei metaforen…
…zoals een dvd…
…of een grammofoonplaat of…
Een brood.
Maar het is eigenlijk vrij zinloos om het je te willen indenken.
We zijn geëvolueerd uit die eencelligen die dag en nacht leerden herkennen.
Ergens in die evolutie ontwikkelden we ons eigen tijdsbesef…
…omdat dat ons ook hielp om te overleven…
…en dat is het enige venster op tijd dat we ooit zullen hebben.
Het is niet maar één venster, omdat we ook een besef van het verleden hebben.
Wat een heel ander besef van tijd is.
De voornaamste functie van de hersenen…
…is het gebruiken van het verleden om de toekomst te voorspellen.
Het evolutionaire voordeel daarvan is natuurlijk erg diepgaand.
Terugkeren naar het verleden om je de toekomst voor te stellen.
Zo beseften we voor het eerst dat de baan van sterren te voorspellen was.
We maakten klokken en kalenders om ze te volgen.
Het gaf ons de mogelijkheid tot organiseren…
…coördineren met elkaar…
…en het bouwen van beschavingen.
Het vermogen tot mentale tijdreizen maakt de Homo sapiens dus sapien.
En het feit dat tijd een besef is dat makkelijk wordt verwrongen…
…is ergens ook een geschenk.
Want we zijn in staat de tijd te versnellen of vertragen…
…afhankelijk van hoe we die besluiten te besteden.
We speuren ons geheugen af…
…en hoe meer herinneringen we in een periode hebben verzameld…
…hoe langer die periode voor ons gevoel heeft geduurd.
Michel Siffre had het gevoel dat hij maar een maand in een grot zat…
…omdat hij minder herinneringen had om op te slaan.
Later zei hij in een interview:
'Als je wordt omringd door nacht slaat je geheugen de tijd niet op.
Je vergeet.'
En als je ouder en drukker wordt en een vast ritme krijgt…
…kun je ook vergeten.
Alleen de e-mails houden je al eeuwig bezig.
Dat geeft dus het gevoel alsof de tijd ernstig is samengeperst.
Maar voor veel mensen voelt het alsof hun kindertijd het langst duurde.
Als kind leer je veel nieuwe vaardigheden.
Je leert sociaal te zijn en te spelen en je doet allerlei kennis op op school.
Ik denk dat het beeld van of het snel of langzaam gaat…
…iets te maken heeft met wat je opmerkt.
Kinderen merken alles op. Ze zijn erg in het nu.
Als je dat proces hebt waarbij elk moment telt…
…krijg je het gevoel dat die periode veel langer duurde.
Uit onderzoek blijkt dat in de natuur zijn genoeg is…
…om de tijd te vertragen.
Sociaal zijn kan juist zorgen dat de tijd vliegt.
Met m'n onderzoek wilde ik vastleggen…
…wat er in het VK echt was veranderd als gevolg van covid.
We mochten vrienden en familie niet opzoeken of met ze afspreken in het park.
Dus mogelijk de interessantste variabele die ik onderzocht…
…was hoe tevreden ze waren met hun sociale interactie.
Je aantal huisgenoten deed er namelijk niet toe.
Wat ertoe deed, was hoe sociaal tevreden je je voelde.
En alle vieringen die mensen misten in de pandemie.
De vieringen die we gebruiken om de jaren te tellen…
…zorgen misschien dat de tijd vliegt…
…maar ze dwingen ons ook tot het opmerken van het verstrijken van de tijd…
…en worden mijlpalen in ons geheugen.
Dat maakt ze een van de beste manieren om lang te leven, achteraf gezien.
Verjaardagen zijn tof in de ruimte. De beste feestdag is oudejaarsavond…
…omdat oudejaarsavond iets is dat iedereen uit elke cultuur viert.
Elk jaar weer komt de hele wereld op precies dezelfde dag samen…
…omdat onze planeet weer een baan om de zon heeft gemaakt.
We volgen de gestage voorwaartse mars van de tijd…
…terwijl de toekomst het heden in raast…
…en na een vluchtig moment van nu…
…in het verleden verdwijnt.
Die jonge geoloog, Michel Siffre…
…was een man van zestig in 1999…
…toen hij z'n horloge afdeed met een bekend gebaar…
…zwaaide naar de groep reporters…
…en in een grot verdween voor nog een afzonderingsexperiment.
Siffre onthaalde het nieuwe millennium op ongeveer 900 meter onder de grond…
…met champagne en foie gras.
Er was niemand om hem te zeggen dat het in de wereld boven de grond…
…al 4 januari was.