1983'te Michael Jackson'ın bunu yapması televizyon tarihine geçti.
Sadece 2,5 saniye sürmesine rağmen
kültürde kalıcı bir iz bıraktı.
Ama 30 yıl öncesinde Harlem'daki Apollo Theater'da
Bill Bailey aynı hareketi yapmıştı.
Bu çok olan bir şey.
Madonna'nın 1990'daki "Vogue" koreografisi
partilerde insanlara poz verdirdi.
Ama voguing yıllardır bir yeraltı kültürüydü.
Miley Cyrus, 2013'teki VMA'de poposunu salladıktan sonra
twerk, Oxford Sözlüğü'ne girdi.
Ama rapçi Big Freedia kliplerinde *** sallarken
Miley hâlâ kısa pantolon giyiyordu.
Bu video, 2019'daki en büyük dans çılgınlıklarından birini başlattı
ve Charli D'Amelio'yu TikTok ünlüsü yaptı.
Ama The Renegade'i başka bir genç, Jalaiah Harmon bulmuştu.
Bunu haftalar önce paylaşmıştı.
O dans sekansındaki hareketlerse çok daha önceye dayanıyor.
Onlarca yıllık hip hop ve Afrika dansına.
Sosyal dans aslında grup düşüncesidir.
Birlikte nasıl hareket etmek istediğimizi düşünüp sonra da deneriz.
Ve bu her zamankinden daha hızlı olmakta.
En popülerleri neler?
Cardi B'nin "Up"ı.
Tanrım, Chris'le yarattık. Popüler bir dans.
-Şu. -"Corvette Corvette."
-"Laffy Taffy."
Popüler olmadan önce "Old Town Road"da dans ediyorduk.
-Evet. -Şu da.
Sallanıyorsun.
Kilitle
"Hit the Quan."
-Duvara vur. -Sallanıp el çırp.
Böyle, "Ju Ju On".
Son iki yıldaki her hit şarkının dans meydan okuması oldu.
Tüm bu danslar milyonlarca kişi tarafından yapıldı
ama dans çılgınlıklarından çok para da kazanılabiliyor.
Dans videoları dışında Charli D'Amelio'nun
özel Dunkin' pijama takımıyla otururken ve başka özel Dunkin' ürünleriyle
pozları bulunuyor.
Dunkin' onun 117 milyonu aşan takipçilerine
ulaşmanın peşindeki markalardan biri.
Gönderi başına fiyat 100,000 doları bulabiliyor.
Ve Fortnite oyunu dans çılgınlıklarını resmen satıyor.
Böyle eklentilere ödenen birkaç dolar
yıllık kâra toplamda milyarlar ekliyor.
Dans trendlerinden en çok para kazananlarla
diğerleri arasında çok net bir eşitsizlik var.
Bir dansı çılgınlık yapan nedir?
Ve kârı kim almalı?
Baskılardan kurtulan bazı kadınlar çarlistonla stres atıyor.
Artık dans ve eğlence oğlanlarla kızlar için aynı şey.
Al Gore'la Macarena yapacağız.
Herkes Soulja Boy dansını yapıyordu, Superman gibiydi.
Kendi tarzlarını seçip ellerinden geleni yapıyorlar.
DANS ÇILGINLIKLARI
İnsanlar olarak çok zayıf hayvanlarız, pek hızlı değiliz.
Pek güçlü değiliz, derimiz de çok yumuşak.
Avcıların gözünde çok uygun bir avız.
Evrimdeki bir teoriye göre bunun sonucunda bir numara öğrendik.
Birlikte durup eş zamanlı hareket edince
çok daha büyük bir hayvan gibi görünerek avcıları korkutup kaçırabiliyorduk.
Başka bir deyişle, senkronizasyona ölmemek için başlamış olabiliriz.
Doğamız hâline gelmiş.
İki kişi yan yana sallanan sandalyelerde oturduğunda
ileri geri gitmeleri fark etmeden paralel hâle gelir.
Ve senkronizasyonla vücutlarımızda endorfin patlaması yaşanır.
Böylece düşmanlarımızı korkutmak, tanrılarımıza tapmak, kutlama yapmak,
yas tutmak ve topluluk olarak bağ kurmak için
bunu daha çok yapmaya başlarız.
Ama yabancıların senkronik hareket etmesi
çok yeni bir durumdur.
Dans çılgınlıklarının yaşam döngüleri harikadır
ve birkaç kısımdan oluşur.
1. AŞAMA
İCAT
Hep bunları yaratan bir topluluk olur.
"Bu dans olsa ya" diye düşünmeye başlar.
Sonra bu dansı başkalarıyla paylaşırlar. Genellikle kendi aralarında.
Bu paylaşılan yer,
dünyanın muhtemelen ilk dans çılgınlığında Avusturya'nın dağ köyleriydi.
"Waltzen" Almancada "dönmek" demektir.
Çiftler hem dönüyor hem de hep birlikte daire çiziyordu.
Bu, Avrupa'nın saraylarında popüler olan danslardan çok farklıydı.
Onlar katı ve zordu.
Nereye bakılacağını, yüz ifadelerini bile belirleyen
detaylı koreografileri vardı.
Kadınlarla erkekler uzak duruyorlardı. Ama vals daha samimi, rahat ve hızlıydı.
Hatta kadınlar eteklerini biraz kaldırıyordu.
Bileklerini göstererek skandal yaratıyorlardı.
Ama böyle harika bir dans bile
yayılmanın bir yolunu bulamazsa çılgınlık hâline gelemez.
YAYILMA
Bir teoriye göre Napolyon Bonapart'ın ordusu
1800'lerin başında Avrupa'da ilerleyerek valsi yaydı.
Napolyon, İngiltere'yi işgal etmedi
ama vals etti.
Sonra gemilerle Atlas Okyanusu'ndan Birleşik Devletler'e geçti.
Ama bu, yolculuğun sadece yarısı.
Sonra kaçınılması neredeyse imkânsız olan kısım gelir.
Nefretçiler ortaya çıkar.
3. AŞAMA
NEFRETÇİLER
ABD'deki Etiquette for Ladies'in 1840 baskısı, vals için
"İnsanların yakın durmasında, tavırlarda ve hareketlerde
bir kadının zarafetine yakışmayacak şeyler var" diye yazdı.
Bazıları da şiddetli duygulara,
ajitasyona, sinir semptomlarına sebep olabileceğini
ve gençliğe, yanlış olduğu vaaz edilen birçok kötü davranıştan
daha çok zarar verdiğini söyledi. Ama…
Dans reddedilemez. İnsanların dans etmesi şart.
Böylece son aşamaya geliyoruz.
YAYGIN KABUL
Vals çılgınlığı yaklaşık iki asır sürdü.
Hit vals şarkısı "Mavi Tuna"yı besteleyen…
…Johann Strauss…
…gibi bestecileri meşhur etti.
Muhtemelen bu valste eğilen, sallanan ve dönen kişi sayısı
diğer hepsinden fazlaydı.
Ama valsin günümüzde çılgınlığa dönüşmesi zor olurdu.
Bunun en büyük sebebi de telefon ekranına sığmaması olurdu.
TikTok danslarının
hava trafiğini yönlendiriyormuş gibi göründüğünün şakası var.
Çünkü üst beden çok kullanılıyor ve eklem hareketleri yapılıyor.
Kadrajın içinde kalıyorlar, odakta da yüzleri oluyor.
Charli D'Amelio, iyi bir video çekmekte
yüz ifadelerinin en önemli unsur olduğunu söylerdi.
İnsanlar canlı bir yüz ifadesi istiyor.
En popüler TikTok'çılar yüzlerini buruşturmayı biliyor.
Dillerini ısırmayı, şaşırmış gibi yapmayı da.
Çok hızlı hareketlerle birlikte.
Dans çılgınlıklarının yaşam döngüleri de hızlandı.
Önce bir dans yaratıyorsunuz.
Bir gün otobüsle eve dönerken sıkılmıştım. "İyi şarkıymış, bir dans bulayım" dedim.
Sonra paylaşıyorsunuz.
Belki de TikTok'ın rakiplerinden biri olan Dubsmash'te.
Önce Dubsmash vardı.
Tüm siyah yaratıcılar Dubsmash'teydi.
Paylaştıktan sonra arkadaşlarınız da yapmaya başlıyor.
Harika bir his.
İnanılmaz bir biçimde arkadaşlarınızın arkadaşları da yapıyor.
İçlerinden biri videosunu TikTok'a atıyor ve ünlü bir TikTok'çı dansınızı yapıyor.
İnanamıyorsunuz bile.
Ve bir anda binlerce kişi yapmaya başlıyor.
Dansım popüler oldu!
Diğer büyük fenomenler de trende katılıyor.
Sonra YouTube'cular dansı öğrettikleri videolar çekiyorlar.
Bu arada o ünlü TikTok'çının takipçi sayısı fırlıyor
ve bu büyük sayı güç anlamına geliyor.
Çünkü plak şirketleri potansiyel bir pop yıldızı görebilir,
ulusal kanalda bir program da albümlerini tanıtmaya çağırabilir.
Stüdyo konuğumuz Addison Rae.
Ve TikTok'taki eğlenceli dans çılgınlıklarını göstermeye.
Sizinkini de.
Dansım Jimmy Fallon'a çıktığında önce…
Addison Rae'in yaptığını gördüm ve…
Şoke oldum. "Tanrım" dedim.
"Vay canına, dansım ulusal kanalda" dedim. Bir sürü insan dansımı görüyordu.
Ama Mya'yla benim dansımız olduğunu bilmiyorlardı, o kötüydü.
2021'deki o Jimmy Fallon bölümünde dansların yaratıcılarının adı söylenmedi.
Bunların çoğu siyah gençlerdi.
Oturup düşünmeye başlayınca
"Ah be, keşke kendi dansımı yapan ben olsaydım" diyorsun.
Ve bu his, neredeyse dans çılgınlıkları kadar eski.
Çünkü valsten sonra
çoğu dans çılgınlığı Avrupa'dan çıkmadı.
Afrikalı Amerikalı toplumunda başladılar.
Afrikalı Amerikalılar köleleştirilip ABD'ye getirildiğinde
davul çalmak yasaklandı.
Biz de vücudumuzda ritim tutmayı öğrendik.
Bu, basit bir Pattin' Juba ritmi.
-Köleliğin kaldırılmasından sonra… -Çarlistonun temeli oldu.
Çarliston, adını siyah Amerikalıların
özgürlüklerinin ilk yıllarında onu yarattıkları yerden alır.
İnsanların canlılığı ifade ettiği
ve "South Carolina'da değil de büyük bir şehirde yaşasam
nasıl dans ederdim?" diye düşündüğü bir dans oldu.
Sonra da yayıldı.
Çoğu kişiye göre, dansı yayan
çalarken çarliston dansı da yapan gezici bir öksüzler bandosuydu.
Milyonlarca Afrikalı Amerikalı kuzeye göç ettiğinde
dansı da beraberinde götürdü.
Tam gece kulüpleri yükselişe geçerken New York City'ye geldiler.
Dansı orada çağdaş genç beyazlar kucakladı.
Aileleriyse hor gördü.
Birçok şehir yasakladı.
Doktorlar çarliston dizinin yaşam süresini kısaltabileceğini,
bu dansla kalplerini fazla yoran, bir sürü sağlık sorunu yaşayan gençlerin
kendilerini tükettiklerini söylüyordu.
Ama dans durdurulamadı.
1923'te Broadway'de
tamamı siyahlardan oluşan ilk prodüksiyonlardan birinde
ilk kez sahnelendi.
Sonra Amerikalı dansçı Josephine Baker,
döneminin Beyoncé'si onu Avrupa'da çeşitli yerlere götürdü
ve seyirciler görmek için salonlara koştu.
Çarliston, 20'li yılların ruhunu yakaladı ve herkes yapmaya başladı.
Heyecanlı bir geleceğin,
jest olarak bunu yapmak istiyorum, umudu ve canlılığı vardı.
Çarliston bize Kükreyen 20'leri hatırlatan şeylerden biri.
Tarzı, enerjiyi, kişileri.
Ama orijinal dansı unutursak
temsil ettiği tarihi unutmamız kolaylaşır.
Ve tek bir kişi
aynı anda milyonlarca kişiye yaydığı dans çılgınlığının sahibi sayıldığında
süreç daha da karmaşık hâle geliyor.
Karşınızda Chubby Checker!
En hoşuma giden şey seyirciler.
Koltuklarında oturmuşlar,
yanlış bir ritimle tempo tutuyorlar.
Birbirlerine şüpheyle bakıyorlar.
Sevmeliler mi, denemeliler mi, emin olamıyor gibiler.
Programın sunucusu Dick Clark,
Chubby Checker'dan kayıt yapma izni almıştı.
Orijinal kayıt birkaç yıl önce R&B listelerine girmişti.
Hank Ballard and the Midnighters'tan.
Ama ABD'de iki kez birinci olan ve yabancı listelere giren
Checker'ın kaydı oldu.
Birkaç yıl öncesinde
Elvis'ın kalça çevirmeleri ülkede şok etkisi yaratmıştı.
Birkaç yıl sonrasındaysa gençlik kültürü radikalleşecekti.
Tvist tam dönemine uygun bir danstı.
Ebeveynleri üzecek kadar seksiydi ama fazla da değildi.
Tvisti çarlistonda yapabilirsin.
Tvisti Cakewalk'ta da yapabilirsin.
Kendi başına bir dans değil.
Ama başarısının sırrı da buydu.
Çok kolaydı.
Tvist yapmak için hiçbir şey öğrenmek gerekmiyordu.
Chubby Checker kolay danslarla devam etti.
Örneğin Fly, Pony Time, Let's Twist Again ve 1962'deki Limbo Rock.
Plak şirketleri de onu izledi. Dans çılgınlıkları iyi plak sattırıyordu.
Bazıları hareket öğretmeyi denedi. Ama fotoğraflarla kolay değildi.
Onlar da genellikle…
…Johann Strauss…
…iki asır önce ne yaptıysa onu yaptılar. Popüler olan dans akımlarına katıldılar.
The Contours'tan "Do You Love Me" nakarata iki dans sığdırdı.
Mashed Potato yapabilirim
Tvist yapabilirim
Sonra dans çılgınlıkları funk havasına büründü.
Soul Train 1971'de başladı.
Başka bir gezegen gibi. Her bir dansçı daha öncekilerle ilişkili bir şey yapıyor.
Ama eşsiz de.
Soul Train, Amerika'da
siyahların siyahlar için yaptığı ilk ulusal programdı.
İzleyince katılıp dans etmek, kendi hareketlerini göstermek istiyorsun.
Onu denemeyeyim. Ağır bir hareket.
Amerikan tarihinin en uzun süren televizyon programı oldu.
Funky Chicken, popping, Robot ve tabii Soul Train Line hareketlerini
popüler hâle getirdi.
Bu danslar iyi plak sattırıyordu
ama kendileri değerli değildi.
Çünkü telif hakları muhtemelen alınamıyordu.
Bir emsal telif hakkı davasında
birisi telefon rehberinin telif hakkını almak istemişti.
Telif Hakları Ofisi de "Hayır, alamazsınız" dedi.
Ama o kararda telefon defterinden daha yaratıcı olan her şeyin
telif hakkının alınabileceği söylendi.
Ama gerçekte bu olmuyor.
ABD Telif Hakları Ofisi'ne göre dansın "koreografik çalışma" olması gerekiyor.
Ve şu unsurların en az birine sahip olanlara öyle deniyor:
"Uyumlu ve anlamlı bir dizi olarak düzenlenmiş ritmik hareketler.
Yetenekli kişilerce yapılıp seyirciye bir hikâye anlatmalı
ve müzikle uyumlu olmalıdır."
Tabii ki bale böyledir. Neredeyse tüm baleler.
Bunu sosyal bir ortamda
amatörlerin kendi eğlencesi için yarattığı
çarliston gibi danslarla karşılaştıralım.
Bu nedenle Telif Hakları Ofisi
sosyal dans olarak gördüğü dansları kaydetmek istemedi.
Hatta ABD Telif Hakları Ofisi
"Sosyal danslar ve basit rutinler eser olarak kaydedilemez" diyor.
Salon, square ve swing danslarını da örnek veriyor.
Ama bu kurallar MTV çağından önce yazıldı.
Michael Jackson'ın 1983'teki "Beat It"i gibi klipler
yeni bir sanat formuydu.
Hatta bu, bir pop şarkısıyla
ona özgü zor bir dansı eşleştiren ilk klipti.
Bir dansa tekrar tekrar çalışılabilen yeni bir dönemin başlangıcıydı.
Örneğin MC Hammer'ın Hammer dansına.
Dur Hammer vakti
The Digital Underground'dan Humpty'ye.
Humpty Hump yap Hadi, Humpty Hump yap
Madonna'nın voguing yorumuna.
Vogue
Ve tabii Macarena'ya.
Hey Macarena
Ve YouTube'la dansların dünyayı dolaşması hiç olmadığı kadar kolaylaştı.
2000'lerde insanlar Chicken Noodle Soup dansı, Passinho yapıp
Dougie dansını birbirlerine öğretiyorlardı.
Sonra Psy'ın "Gangnam Style"ı YouTube'un altını üstüne getirdi.
Cidden, videolarda olabilecek maksimum izlenme sayısını aştı,
sitenin izlenme limitlerini yenilemeleri gerekti.
Sonra dans çılgınlıklarının daha da zor olduğu
Dubsmash ve TikTok gibi sosyal medya uygulamaları çıktı.
Hatta onlara "dans meydan okuması" deniyor.
Artık en büyük çılgınlıklar
plak satışlarını artırmak isteyen müzisyenlerden gelmiyor.
Bir sanatçının şarkısını alıp onda dans ederek
ün ve para kazanan hayranlardan geliyor.
Ve bu dansları çok yetenekli insanlar bir tür seyirci kitlesine yapıyor.
Ama bu danslar Telif Hakları Ofisi'nde kaydedilebilir mi, henüz net değil.
Koreografiye dair çok az içtihat var aslında.
O Fortnite danslarının yaratıcıları oyunun
eserlerinden haksız kazanç sağladığı iddiasıyla davalar açtı.
Alfonso Ribeiro da dâhil. Onu Carlton olarak tanıyor olabilirsiniz.
Ama bir Kaliforniya mahkemesi
"Telif Hakları Ofisi'ne kaydedilmeli" dedi.
Alfonso'nun davasında da
Telif Hakları Ofisi, bu dansın çok basit bir rutin olduğunu söyledi.
Bu yüzden uygun değildi.
İronilerden biri de bu.
Fortnite'ın yaptığı bir şeye dokunmaya kalksanız
10 avukatı telif hakkı ihlalinden dava açıp evinizi almakla tehdit eder.
Çarliston bile Fortnite'ta var.
Hatta Fortnite'ın bu yaptıklarından utanması gerekiyor
ama utanmıyor.
Ama dansta genellikle telif hakkı olmaması yaratıcılığı besleyen de bir şey oldu.
Dans hareketleri için
insanlar birbirlerine karşı harıl harıl telif hakkı kovalarsa
kaybolan bir şeyler olacaktır.
Yaratıcı pratik kaybolur.
Herkesin bir öncekini yeniden yorumlayıp kendi yorumunu katması yitirilir.
Sosyal dansın sosyal kısmı gitmiş olur.
Ve aslında günümüzün dans çılgınlıklarının yaratıcıları
danslarını yapanların onlara ödeme yapmasını değil,
adlarını anmasını istiyor.
Bu danslarla popüler olanların
kendilerini tanıtmada çok imkânı oluyor.
Adlarının anılmaması bu nedenle bu eserlerin yaratıcılarına zarar veriyor.
Siyah TikTok yaratıcıları 2021 yazında greve gitti.
Dans kültürümüzün büyük kısmını
onların yaratıcılığına borçlu olduğumuz görülsün diye.
Dansı kendilerinin yaratmadığının farkındalarsa adımızı ansınlar.
O kadar zor değil. Gerçekten.
Ama en azından
yaratıcının adını anma kültürü değişim emareleri göstermeye başladı.
Artık popüler bir fenomenseniz ve birinin dansını yapıyorsanız
açıklama bölümüne
dansın yaratıcısı anlamında "DC" yazıp o kişiyi etiketlemeniz bekleniyor.
Fortnite bile son dans ifadelerinin yaratıcılarını etiketleyip
adlarını anmaya başladı.
Jimmy Fallon'ın Addison Rae bölümü de
anında tepki topladı. Sonra…
Mesaj geldiğinde arabadaydım, büyükannemi alacaktım.
Zıpladım, "Anne, bak!" diye bağırdım.
Çok heyecanlandım. "Tanrım" dedim.
Çok mutlu oldum.
Rüya sandım.
Ulusal bir kanala çıkıp o kadar insana kendi dansımı göstereceğime inanamadım.
Özür dileme sayılabilecek bir kısım oldu
ve gerçek yaratıcılar Amerika'ya danslarını gösterebildiler.
Jimmy Fallon'a çıktıktan sonra
bir sürü fırsat elde ettim.
Bir sürü tanıtım işi aldım, takipçi kazandım.
İki ünlü rapçi beni bir klip için Los Angeles'a götürdü.
En son bunu yaptım.
Jimmy Fallon tecrübemden kaynaklandığına eminim.
Çok büyük biri olmayı umuyorum. Çok büyük biri olacağım.
Buradayım.
Dans, bir hayal kurma fırsatı.
Bu hayal kurma fırsatına
Afrikalı Amerikalılar olarak tarihimizde erişememiş olabiliriz.
Afrikalı Amerikalıların sosyal yaşama erişimi engellendi.
Ama dansta başka bir şey mümkün.
Dansta öfkeyi ifade edebiliyoruz.
Arzuyu ifade edebiliyoruz.
Geleceğe dair bir merakı ifade edebiliyoruz,
"50 yıl sonrası nasıl olabilir?" dediğimiz.
"Ben biliyorum, dans hâline getireyim. Robot gibi dans edeyim.
Bu, gelecekteki ihtimalleri hayal etmeme yardımcı olacaktır."
Voguing, 1980'lerde Harlem'daki beyaz olmayan kuir toplumlarının
manken, kraliyet mensubu
veya istediği herhangi biri olabileceği bir dünyayı düşlediği dönemde doğdu.
Moonwalk, kölelik döneminde
davulların yasaklanmasına yaratıcı bir yanıt olan
tap dansı geleneğinden geliyor.
Twerk hareketi de
birçok Batı Afrika dansında temel bir harekettir.
Genellikle yaşamın kutlandığı törenlerde yapılır.
Yaratıcıları anılmadığında
dansların kuşaktan kuşağa aktarılıp her bir kuşak tarafından değiştirilen,
onları tanımlayan tarihî eserler olduğunu
unutmak kolaylaşır.
Atalarımız eş zamanlı harekete güçlü görünmek için başlamış olabilir.
Ama araştırmalar
dansın bizi birbirimize karşı daha empati sahibi, sabırlı,
cömert ve daha az ön yargılı yaptığını gösteriyor.
Ve araştırmacıların "kendi-öteki bulanıklaşması" dediği şey
ortaya çıkıyor.
Başkaları bizim bir uzantımızmış gibi geliyor.
Dans hayattır. Değil mi?
Hayatın ta kendisi.
Dans ediyorum çünkü kendimi en özgür hissettiğim an o.
Konuşma, iletişim kurma biçimim.
Beni insan yapan şey.
En savunmasız kaldığımız iletişim şekli bence.
Dansta mesele sırf romantik partner bulmak
veya bildiğin bir şeyi göstermek değil.
Dans, olmak istediğimiz kişiyi paylaşma fırsatı da veriyor bize.
Alt yazı çevirmeni: Hazal Ünlüçay