Her gün dünya çapında
milyonlarca insan aynı soruyla uğraşıyor:
Ünlem işareti koyulsa mı, koyulmasa mı?
Ünlem işaretleri dost canlısıdır.
Ama biraz fazla dost canlısı olabiliyorlar.
Heyecanlı olduğunuzu gösterir,
ama bağırıyormuş gibi de görünebilirsiniz.
İş e-postalarında tarzı hafifletir
ama daha az ciddi de görünebilirsiniz.
Ve ünlem işareti kullanmazsanız,
kaba görünebilme riskini alırsınız.
"Myra bebeğini doğurdu" yazmışsın ama ünlem işareti kullanmamışsın.
Bir keresinde Elaine bu yüzden terk edildi.
Ben olsam tüm cümlelerin sonuna ünlem işareti koyardım!
Buna ve şuna!
Buna da koyabilirsin: Ben gidiyorum!
Profesyonel bir ortamda algılanış biçimi
cinsiyete göre değişebiliyor.
KADIN BİR İŞ ARKADAŞI TARAFINDAN GÖNDERİLDİĞİNDE
Kadın bir iş arkadaşı tarafından gönderildiğinde,
erkeklerin neredeyse yarısı
ünlem işareti kullanımını çok profesyonel buluyor.
Ama aynı e-posta bir erkek tarafından gönderildiği zaman,
bu sayı ciddi oranda düşüyor.
İnsanlar iletişimci ve girişimcidirler.
Aya bir adam gönderdik.
Ama bir cümleyi bitirmek için sadece üç seçeneğimiz var.
Ünlem işaretleri popüler kültürün her yerinde çok önemli.
Ne anlama geldikleri çok belirgin olmasa bile.
Ünlem işareti neden bu kadar kafa karıştırıcı?
Ve daha iyi bir şey var mı?
NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
Bu bir kuş! Bu bir uçak!
-Bunu benim için yapma. Gazete için yap. -Kaybol, Svengali!
İnsanlar nerede?
Ben en büyüğüm!
Jeopardy'i izliyorsunuz!
Amerika'yı harika yapacağız, ünlem işareti!
Ve birbirlerine mesaj gönderiyorlar.
İmla bilmelerine gerek yok. Dil bilgisi bilmelerine gerek yok.
Sadece siz orman yangınlarını önleyebilirsiniz!
Bu bir ünlem işareti!
Altında nokta olan bir çizgi.
Bir ünlem işaretini nasıl kullanacağımızı bize
noktalamanın baş rahipleri olan editörlerden daha iyi kim anlatabilir?
Ve çıplak gerçeği bir editörler konferansının
kokteyl saatinde öğrenmekten daha iyi bir yol var mı?
Hey! Oyunu senin takımın kazandı. Bu harika!
Aman Tanrım!
Yüce Tanrım!
Ya da hamileyim! Ya da boşandım!
Bunlardan hiçbiri değil. Vay canına.
Kariyeriniz boyunca bir ünlem işareti alırsınız. Akıllıca kullanın.
Editörlük okulunda onları az kullanmamı söylediler.
Ve dinlemedim...
çünkü harika olduklarını düşünüyorum.
Birden fazla ünlem işareti kullanırsanız,
14 yaşında, aşırı heyecanlı bir ergen gibi görünürsünüz.
Profesyonel yazışmalarda iki defadan fazla kullanmam.
Ünlem işaretini kişisel olarak sürekli kullanıyorum.
Bu fevkalade kötü
ve bu konuda yardım almalıyım.
Ama ünlem işareti kullanma şekli eskiden basitti.
Ünlem işaretlerini
EYVAH! AH BU DEVİR! AH BU DAVRANIŞLAR!
ünlemlerden sonra kullanırdık.
"Bak sen şu işe!" gibi okuyucunun
dikkatini çeken kelimeler için.
İtalyan şair Iacopo Alpoleio de Urbisaglia'nın bunu bulduğu iddia edilir.
IACOPO ALPOLEIO DA URBISAGLIA HÜMANİST, ŞAİR
Rönesans sırasında modern kültürün bozulduğuna ve çürüdüğüne...
ERIC WEISKOTT ORTAÇAĞ İNGİLİZ EDEBİYATI PROFESÖRÜ
...inanmaya başladılar
ve geriye gidip sanat, kültür ve toplum için daha iyi bir temel
arama ihtiyacına girdiler.
Antik Atina ve Roma gibi antik kültürlere
ve Cicero gibi kişilere yöneldiler.
MARCUS TULLIUS CICERO ROMALI POLİTİKACI, AVUKAT, KONUŞMACI
Da Urgisaglia, daha yüksek sesle ve daha canlı şekilde
okunmaları için ünlemlerini işaretlemeye karar vermişti.
Bu yarattığı işarete Punctus Admirativus
ya da Punctus Exclamativus adını verdi.
"Bu tür cümlelerin sonlarına
bir nokta ve üzerine doğru uzanan bir virgül koymaya başladım."
Bu yeni işaret çok tutuldu ve yüzyıllarca bu şekilde kullanıldı.
1700'lerde İspanyollar bunu ters çevirerek standartlaştırdılar
ve bunu öne yerleştirdiler.
Misyonerler ve Avrupalı koloni güçleri
işaretin kullanımını dünyaya ve onlarca farklı dile yaydılar.
Ama yazılı geleneklere normalde olmayan
ünlem işareti koymak biraz riskli olabiliyor.
Eski İngilizce olan büyük şaheserlerden biri Beowulf
1800'lerin başında keşfedildiğinde,
birçok editör şairin ilk kelimesinin ardından ünlem işareti
koyup koymamayı tartıştı.
Ne?
"Hwæt!", "Dinle" anlamına gelir
ya da Rap müzikteki "Yo!" veya "Hey sen!" gibi de kullanılabilir.
Ve Beowulf hikâyesi noktalama işaretlerini kullanma şekline göre farklılaşıyor.
Dinleyin! Kavimler kralı Spear-Dane'lerin,
asillerin cesurca şeyler yaptığı eski zamanlardaki zaferlerini duyduk!
O ünlem oradaysa,
anlatıcı geçmiş konusunda heyecanlı demektir.
Başka hiçbir noktalama işareti ünlem işareti gibi bir hissi vurgulamada
böyle güçlü değildir.
18. yüzyıla gelindiğinde,
bunu sadece dil bilgisi için değil, vurgu için de
kullanmaya başladılar.
"Dostum! Bu beni hayrete düşürüyor!"
Herman Melville gibi büyük bir Amerikan yazarı
ünlem işaretini tutkuyu pekiştirmek için kullanıyordu.
Klasiklerden olan kitabı Moby Dick'te 1683 tane vardı.
"Onu şimdi görebiliyorum...
Solgun bir sevimliliğe, acınası bir saygınlığa, iflah olmaz bir acıya sahip!"
Ama 1920'den sonra ünlem işareti tüm havasını yitirdi.
Yazarlar ünlem işaretini kullanmayı...
GEOFF NUNBERG DİL BİLİMCİ
...ya sarı basının sansasyonel manşetlerinde
ya da kadınların yazdığı duygusal romanlarda kullanmaya başladılar.
Bayan Southwork gibi.
HIDDEN HAND ÜNLEM İŞARETİ SAYISI: 1580
Küçük görülen bir şey.
Ve bu dönemin en ilham verici yazarlarından biri
aynı zamanda en erkeksi olanlardandı. Ernest Hemingway.
Yaşlı Adam Ve Deniz'de de bir tane vardı.
"Derhâl!"
Hemingway'in çağdaşı olan F. Scott Fitzgerald
bu baskıya yenik düşmüş gibi görünüyor.
Sheila Graham, ilişkilerinin
anılarını yazdığı kitabında, Fitzgerald'ın bir keresinde ona,
"Tüm ünlem işaretlerini çıkart.
Ünlem işareti kendi esprine gülmek gibi bir şey" dediğini söylüyor.
Bu, bugün bile yazarlar arasında var olan bir tavır biçimi.
Bence ünlem biraz kullanışsız.
Cümlenin sonunda gereksiz bir bekleme yaratıyor.
JASON PARHAM KIDEMLİ YAZAR, WIRED
Kişisel ve profesyonel yazım dilimde hep bundan uzak durdum.
Yazarlar ünlem işaretinden kaçınmış olabilirler,
ama bunu herkes yapmadı.
Reklamcılar ünlemi aldı ve onunla devam etti.
Dikkatinizi çekip size bir şeyler satabilmek için.
1930'lar, 40'lar ve 50'lerde
ünlem işaretlerinin olduğu yazılı reklam sayısı iki katına çıkmıştı.
Ve reklam yapanlar ünlem işaretiyle bu aşkı yaşarken,
en başarılı noktalama işareti girişimi doğmuş oldu.
Soru işaretiyle birlikte kullanılan ünlem.
İkisini birden tek bir sembol olarak kullanan bir sembol hiç olmamıştı.
PENNY SPECKTER INTERROBANG MUCİDİNİN EŞİ
Hep iki ya da üç parçalı oluyordu,
bu da oldukça kaba görünüyordu.
Penny ve merhum kocası Martin Speckter
reklamların Mad Men döneminde başarılı bir reklam şirketine sahipti.
Eylül'de tanışıp Aralık'ta evlendik.
Ben dansa ve içmeye giderdim
ama o dans da etmezdi, içki de içmezdi.
Benim de başka ilgi alanları bulmam gerekti.
Bu ilgi alanlarından biri
Type Talks adındaki küçük bir tipografi dergisinde çalışmaktı.
Bir gece akşam yemeğindeydik ve dört sayfası eksikti.
Ve aniden soru ve ünlem işaretini aynı anda kullanmak aklına geldi.
Kullandığımız sanat stüdyosunu aradı
ve "Orada çizim yapabilen biri var mı?" diye sordu.
Ve biz de oraya gittik.
Saat 03.00 civarında oradaydık.
Soru ve ünlem işaretlerinin bir sürü versiyonunu buldu.
Soruşturma kelimesinden gelen "Interro"
ve ünlem işareti için de "Bang" kullanıldı.
Bu, karikatür kitaplarıyla ortaya çıktığı söylenen bir argo kavramı.
Martin Speckter'ın soru ve ünlem işareti gelecek vaat eden bir başlangıç yaptı.
Popüler bir dergi olan Americana'da yer aldı
ve birden çok daktilo kullananlar için seçenek olarak sunuldu.
Bu 1969'da çekilmiş erotik bir filmin adıydı.
Onunla sevişmek istiyor musun? Nedir bu? Sona ermeyen sorgulama mı?
Ünlem işaretini yeniden tasarlamak sorunu çözebilecek gibi göründü.
HADİ KUŞU YOLALIM
Fransız yazar Hervé Bazin ünlem işaretini
iyi niyet ya da hoş karşılama için,
ikna işaretini de
emin olmadığınız bir şey söylemek için
ve otorite işaretini de cümlenizi bir uzmanlık notuyla bitirmeniz için kullandı.
Ne bunlar ne de soru işaretiyle ünlem ilgi çekti çünkü çok geç gelmişlerdi.
Farklı bir tasarım trendi çoktan tutmuştu bile.
1960'ların başında Bug'ı popüler hâle getiren
meşhur Doyle Dane reklamları
tamamen farklı bir yöne gitti.
VW, Chevrolet gibi rakiplerinin tam aksine,
Helvetica'ya ve bir dönemin sadeliğine yöneldi.
Yazılı reklamlarda kullanımları çok azaldı,
ama karikatür kitaplarına dayanan dizilerde ikon hâlini aldı.
Televizyonda yayınlanan orijinal Batman dizisine bakıyorsunuz,
"Küt!" diyorlar ve küçük baloncuklar çıkıyor.
Bu tip şeyleri çok ciddiye almamamız gerektiğini anlarsak,
bunları takdir edebiliriz.
Ve kullanılmasını sağlayan şey de bu.
Ama her zaman "Bunu demek istemiyorum" hissiyle kullanılıyor.
Ünlem işaretleri Roy Lichtenstein'ın pop art eserlerinde,
popüler müzik albümlerinde ve ilk olarak kampanya sloganlarında kullanılıyordu.
Ta ki balon bir hicivle sona erinceye kadar.
UÇAK!
O dönemdeki popüler kültür neredeyse Amerikan kültürüne takıntılıydı,
ama her zaman farklı bir şekilde ayrılıyordu.
Bu ironik. Bu yapmacık.
Ve bu kültür değişimi başka biriyle daha kesişti:
Kadınların iş yerindeki ilerlemeleri.
Otorite sahibi bir kadının yerine getirmesi gereken iki şey var.
DEBORAH TANNEN DİL BİLİMCİ
İyi bir kadın olma konusundaki beklentileri karşılarsa,
beğenilir ama hafife alınırsınız.
Eğer yönetici ya da lider olarak gerekenleri yaparsa, saygı görür...
HARİKA LİDERLİK YÖNETİCİ OLMAYA UYGUN
ONA KATLANAMIYORUM!
...ama muhtemelen S'yle başlayan kelimeyle anılır.
Dönemler çok aracısız ve oldukça sertti.
Ünlemler iyi davranışın şartı oldu.
Mesela, "Bu akşam dışarı çıkmak ister misin?" diye soruyorum
ve "Evet." diyorsunuz.
Gerçekten istemediğinizi düşünürüm.
Evet!
Yazım dilinde gerçekten istekliyseniz, biraz coşkulu olmalısınız.
Ünlem işaretiniz yoksa, içtenlikle söylememiş gibi olursunuz.
Ve birçok kadın birden fazlasına ihtiyaç duyar.
Bu konudaki ilk araştırma olan 2006'da yapılan bir araştırmaya göre,
çevrim içi yazışmalardaki ünlem işaretlerinin neredeyse dörtte üçü
kadınlar tarafından kullanılıyor.
Ama bu, ünlem işaretinin
tutku ya da ironi anlamına gelmesini durdurmadı.
Ya da yüksek ses, emir, eylem, uyarı, sürpriz
ve elbette ünlem anlamına gelmesini. Donald Trump'ın tweetleri gibi.
Gün içinde ofisteysem,
tweet yazarak sataşacağım bir sürü insan oluyor.
-"Ünlem!" diye bağırıyorsunuz. -Öyle.
Ünlem işareti zaman içinde kendi anlamı kadar
ilerlemiş sayılmaz.
Üzerine yüklediğimiz çok fazla anlam var, değil mi?
Yani her şey olabiliyor, bu durumda da bir anlamda hiçe dönüşüyor.
Birbirimize e-posta, mesaj ve sosyal medya aracılığıyla yazmak,
iletişim kurma şeklimizi değiştirdi
ve ünlem işareti birçok açıdan
internet üzerinde en popüler gününü yaşıyor.
"Haber: Kanye West, Kim Kardashian tarafından Kris Jenner'ın yanına
taşınmaya zorlandı!"
Bu çok saçma.
Bir dedikodu dergisinin manşetinde bunun gibi
çok abartılmış bir şey görürsünüz.
Bu aynı zamanda çok özel ve ilgi çekici bir şekilde
bir internet dilinin yaygınlaşması demek.
Ama internetteyken sadece eğlence için. Hadi eğlenelim.
Twitter'da bir tweetin sonuna beş ünlem koyayım.
Sadece saçma sayılabileceği için.
Konu bu zaten. Duyguyla eşdeğer olmaya çalışıyorsun.
Ama internette ve telefonlarda tarzımızı belirlemek için birçok şeyi kullanıyoruz.
Emojiler, yüz ifadeleri, hareketli simgeler.
Bunların hepsi aslında,
"Dediğimi ciddiye alma ve bunu olumsuz bir şey gibi düşünme" demek.
Bunların çoğu iyi niyeti gösteriyor
ama artık çevrim içi olarak o kadar çok konuşma gerçekleşiyor ki
özellikle yaşı ileri olanlar endişeleniyor ve bu her zaman böyle oldu.
Bu onlara plaka dili gibi geliyor.
Mesela, LOL ya da LMAO, gülmekten öldüm.
Bilmiyorum yerine IDK.
Ve çoğu dil bilimci bunun hep var olduğuna dikkat çekiyor.
Mesela FYI, ASAP.
Ama bence bu aynı dilin, o dönemdeki ihtiyaçlara göre
adapte olmasıyla aynı şey.
Dil ve yazı eskiden akıcı ve narin
olmalıydı. Gerektiğinde onu esnetebilmeliydiniz.
Ama birçok açıdan internet hâlâ çok yeni ve genç
ve bu Vahşi Batı gibi. Her şey bir şekilde geçerli oluyor.