Her zaman neden her gece
borsanın durumunu duymak zorunda olduğumuzu merak etmişimdir.
Şimdiye kadar 70 rekor...
Tavanı delip geçiyor...
Rekor ilk halka arzlar...
EKONOMİ
Borsa patladığında,
ekonominin de patladığına inandırıldık.
Ve Amerika'da borsa yaklaşık 40 yıldır sürekli patlama yapıyor,
Borsa giderse, Amerikan ekonomisinin
serveti ve sağlığı da gider.
Piyasa bize refah yolunda olduğumuzu söylüyor.
Patlayan bir borsa ve bunun herkese yararı var...
Seçimden beri borsa yaklaşık üç trilyon dolarlık
değer kazandı.
Ama ABD'de satın alınan ve satılan ürünlerle hizmetleri eklediğinizde
ABD GSYİH BÜYÜME ORANI
Maaşlar yıllardır çok az kımıldadı
ve ortalama bir Amerikan ailesinin net serveti
Büyük Buhran'dan beri pek iyileşmedi.
Peki borsanın tam olarak ölçtüğü şey nedir?
NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
Amerika'daki refahın barometresi borsadır.
Dow'a bakın, şu anda...
NASDAQ BEŞ BİNE ULAŞTI
Yatırımcıların ağzı sulandı...
Kâr payları!
Yeni bir altına hücum dönemi...
Bu küresel ekonomik genişlemeyi izliyoruz...
Şu anda tarihi olarak...
Hisse geri alımı...
Bu çok psikopatça bir felsefe.
BORSA, AÇIKLANDI
Borsanın ölçtüğü şeyi anlamak için gözümüzde basit bir işi
canlandırmak işe yarayabilir. Limonata standı gibi.
-Jill çok başarılı. -Ama daha büyük düşünüyorum.
Kredi almayı denedim, ama banka çok riskli olduğunu söyledi.
Zengin yatırımcılar almıyorlardı.
Jiil'in başka bir seçeneği var.
LİMON STANDI ŞİRKETİ GENEL HİSSELER
İsteyen biriyle halka açılabilir ve bu,
işine yatırım yapılması için bir fırsattır.
İlk halka arz ya da İHA denen bir şey vardır.
Yatırımcılar Jill'in işinin bir hissesi ya da küçük
bir parçası için para öderler.
Jill bir sürü hisse satıyor.
Ve limonata imparatorluğumu büyütüyorum!
Evet, Jill parasını yeni limonata standları açmak için kullanabilir.
Bu, daha fazla kâr demek.
Jill bu kârın bir kısmını yeni geliştirilen ürünlere de yatırabilir.
Paranın bir kısmını yatırımcılarına geri de verebilir.
Bunlara kâr payı denir.
Bunu yapmasına gerek yok, ama insanları şirketi konusunda
heyecanlandırır ve daha çok hisse satabilir.
Sam İHA gününde hastaydı, ama düşünüyor...
Jill dünyanın en akıllı kızı
ve bu limonata standı işi
inanılmaz olacak.
Orijinal yatırımcılardan birine satın aldığının iki katı fiyata
hisse almayı teklif ediyor.
-Düşünüyor... -Jill devam ederse
bu hisseleri sonra daha pahalıya satabilirim.
İşte borsa budur. İnsanların şirketlerin
küçük parçalarını,
ileride değer kazanıp kazanmayacaklarını düşünerek alıp satmalarıdır.
Ama gerçek hayatta
dünyanın her yerinde, saniyede binlerce kez gerçekleşir.
Her yerde borsa var, ama New York Borsası
bu işin merkezidir. 1792'den beri işlem yapmaktadır.
24 banker en iyi kısa pantolonları ve şapkalarıyla Wall Street,
New York'ta Buttonwook Tree'nin altında bir araya geldiler.
Bugün IBM ya da GE gibi büyük ve köklü şirketlerin
hisseleri burada işlenir. NASDAQ da havalı genç kardeşleri.
1971'de doğdu ve fiziksel bir yeri yok.
Tüm işlemler elektronik olarak yapılıyor.
Burası Apple ve Facebook gibi teknoloji şirketlerinin bulunduğu yer.
Amerika'da borsanın durumunu bilmek isterseniz
bu iki işlem merkezinin durumunu bilmeniz gerekir.
Endeksler buradan gelir.
Bir dizi hisse fiyatı alırlar ve onları tek bir temiz sayıya dönüştürürler.
S&P 500, iki merkezde bulunan en büyük 500 şirketi takip eder.
Dow çok daha özeldir, sadece en önemli gördüğü
30 şirketi takip eder. 2015'te AT&T'yi çıkartıp
yerine Apple'ı aldı. Dow ve S&P
büyük amerikan endeksleridir. Ama diğer ülkelerin de kendi borsalarını
ölçen kendi endeksleri vardır.
Alman borsa endeksi Dax...
Londra'daki FTSE 100 endeksi...
Nikkei endeksi...
Şangay endeksi...
Bugün dünyanın en büyük şirketlerinin çoğu halka arz ediliyor
ama hep böyle değildi.
Bir adam ve neredeyse her zaman olan bir adam tüm kararları veriyordu.
1900'lerin büyük kuruluşları o zamanlar
LYNN STOUT KURUMSAL HUKUK PROFESÖRÜ
Andrew Carnegie gibi tek bir hissedara sahipti.
ANDREW CARNEGIE ÇELİK
Vanderbilt,
CORNELIUS VANDERBILT TREN YOLLARI
Rockefeller.
JOHN D. ROCKEFELLER PETROL
Hepsi bu işlerin üzerinde sıkı bir denetime sahipti.
Bu durum 20. yüzyılın başında değişmeye başladı.
General Motors, General Electric ve RCA gibi şirketlerin
yükseldiklerini görmeye başladık.
Şirketler Jill'in keşfettiğini keşfetmişti.
Halkın hisse almasına izin verirseniz daha hızlı büyüyebilirdiniz.
Hissedarlar para kazanmak ister.
CEO gerçekten kötü bir karar verirse,
hisselerini satmaya başlarlar. Bu da fiyatın düşmesine neden olur.
Bunun zıddı da doğrudur. Gelecekte kâr etme ihtimali
insanları riskli yeni fikirlere yatırım yapmaya teşvik eder.
Borsanın iyi bir güç olarak tüm fikri budur.
Şirketleri iyi kararlar vermeye mecbur eder.
Böylece hissedarlarına verecek daha çok paraları olur.
Büyümek ve istihdam sağlamak için de. Bu herkes için iyidir.
20. yüzyılın ortalarında Amerikan Kamu Kuruluşları dünyanın
en etkin, güçlü ve faydalı kurumlarından biri olduğunu
kanıtlamaya başlamıştı.
Refah artıyordu ve The Telephone Company de
minnettar bir katılımcıydı.
2. Dünya Savaşı'ndan sonraki yıllarda borsa, paylaşılan
Amerikan refahının yükselişini sağladı.
Yeni bir çağ başlamış ve sistemi daha demokratik hale getirmişti.
İşlerin finanse edilmesi için nakit akışını arttırıyordu.
Kurum yatırım fırsatları sağlayacak bir araç olmalıydı,
Sadece çok büyük serveti olanlar için değil,
ortalama Amerikalılar için. Yatırımcılar için daha iyi dönüşler oluyordu.
Yatırım yapmamız gerektiğini düşünmüyor musun?
Milyonlarca güvenli, maaşı iyi olan iş.
Dünya çapında satın alınan yaratıcı ürünler üretiyor.
Yöneticiler ve müdürler kendilerini büyük kamu enstitülerinde
hizmet vermeleri gereken hostesler veya vekiller gibi görüyorlardı.
Sadece hisse sahiplerine değil, tahvil sahiplerine,
tedarikçilere, işçilere, topluma.
Buick kovboy ve bebek bezi kokusu için yolüstü bir yer sağladı.
Buick'in genel müdürü Ivan Wiles de uğruyor.
Du Pont şirketi...
Modern kimya ve modern sanayi modern Amerika'mıza
hizmet etmek için el ele verdi.
Bu halka açık kurumlar Amerikan orta sınıfını oluşturmaya yardımcı oldu
ve oyunu doğru oynamayı bilip
hisselerini kullananlar bir servet yaratabiliyorlardı.
Bu adam gibi.
Tren yollarında çalıştım...
Folk müziği onun hobisi, genelde kendisi milyarder bir yatırımcı.
Warren Buffett...
En büyük Wall Street devi.
Amerika'nın en meşhur yatırımcısı.
BUFFETT'IN BÜYÜK SORUNU
Buffett özel bir yatırım tarzıyla meşhur.
NOBEL ÖDÜLLÜ EKONOMİST
Değer yatırımı, bir şirketi dikkatli analiz etme,
bilançosuna bakmak, yaptığı işe bakmak.
EMEKLİLİK İÇİN AKILLI PARA
Düşük maliyetli bir S&P endeks fonu alın.
Endeks fonu paranızın birazını
endeksteki tüm şirketlere yatırır.
Temel olarak, borsadan yararlanıyor olursunuz.
Diğer seçenek de, paranızı profesyonel yatırımcılara vermek.
Bir ücret karşılığında borsayı yenmeye çalışanlara.
Buffett bir keresinde, 10 yıl içinde serbest yatırım fonlarındansa,
bir endeks fonunun daha çok para edeceğine dair iddiaya girmişti
SERBEST FONLARA KARŞI BİR MİLYON DOLARLIK BAHSİ KAZANDI
ve kazandı. Hisse seçmek zordur, ama popüler bir strateji var.
Bu adam, John Maynard Keynes.
Onu bıyığından hatırlayabilirsiniz.
Bunu o yaratmıştı. Keynes bir Nobel Ödülü kazandı
ve 20. yüzyılın en ilham verici ekonomistlerinden oldu. Gazetelerin
bir şey yaptığını fark etmişti.
Gazetenin bir sayfasında
güzel yüzler olurdu ve sizden altı en güzel yüzü
işaretleyerek gazeteye göndermeniz
istenirdi.
Gazete tüm yüzleri aldıkları oya göre sıraya sokardı
ve kalabalıkların seçimiyle bir kazanan belirlenirdi.
Bu yarışmayı bir düşünelim. Gerçekten bana en güzel görünen
yüzleri mi seçiyorum? Hayır, başkalarının en güzel yüz olduğunu
düşüneceği yüzü seçiyorum.
Borsada olan aşağı yukarı budur.
Hisse fiyatlarını belirleyen şey şirketlerin gerçek değerleri değildir.
Bu, insanların o şirketler hakkında inandıkları popüler hikayedir.
Bazen bu hikayeler gerçeklere dayanır.
Chipotle hisseleri üçte bir oranından fazla düşüş yaşadı.
Bu E. Coli, Salmonella ve Norovirus gibi
salgın virüslerinin zincirle bağlantısı olduğu anlaşıldıktan sonra yaşandı.
Volkswagen'daki emisyon skandalı hisselerde serbest düşüşe neden oldu.
Ama bazen bu hikayeler tamamen yanıltıcıdır.
İnternet şirketleri bir nesildeki en ateşli ve en çok
kâr getiren yatırımlardır.
Değerleri stratosfere kadar ulaştı. Lycos,
Excite, Yahoo...
Bu internet hisseleri inanılmaz yükselişlerine devam ediyor.
1990'lardaki genel inanç, internet şirketlerinin
sektörü domine edeceği yönündeydi.
Bu şirketler kâr elde etmeye çalışmamalıydılar.
Bu kısmen doğru olan iyi bir hikaye.
Amazon, Google gibi şirketlerimiz var.
Sorun, kimsenin piyasanın ne kadar yüksek olması gerektiği konusunda
hikayeyi yönlendiremiyor oluşu.
Bu sonu olmayan bir patlama mı?
Ekonomi sonsuza kadar değişti mi?
Herkes böyle bir şeyden bahsettiğinde bir sorun olduğunu
anlarsınız. Bu bir balon, kartopu etkisi,
gittikçe yükseliyor. Bu sonsuza kadar devam edemez. Nokta Com'un balayı dünyanın birçok yerinde sona yaklaşıyor.
Birçok "Nokta Com", "Nokta Bom" oldu.
300 bin teknoloji işi bitti. Bu nefes kesici olarak nitelendirilen bir şey.
Puanlar Amerikan pazarında hiç görülmemiş şekilde düştü
ve tüccarlarla yatırımcıları şoke etti.
Borsa balonu patladığında sadece
yatırımcı zarar görmüyor, ekonomi de altüst oluyor.
Milyonlarca insan işi kaybedebilir, şirketler batabilir
ve emekli maaşları düşebilir.
Ama borsa yüksekken, yatırımcılar para kazanıyorken bile
ekonomi bundan zarar görebilir.
BAŞKAN RICHARD NIXON 1973
yetersizliğine gidiyoruz.
Motorcular o gün yeterli olmasını umarak güneş doğmadan yakıt
sırasına girdi.
Fiyatların yükselmesinden dolayı öfkeli misiniz?
Bu konu midemi çok bulandırdı ve beni rahatsız etti.
Amerikan ekonomisinde bir şeylerin ters gitmiş olduğuna dair
genel bir endişe vardı.
Ve sonunda parmaklar kamuya açık kurumların çalışma ve yönetilme
şeklini işaret etti.
İşte bunu yapanların başındaki adam, Milyon Friedman.
Felsefesini açıklaması için sohbet programlarına davet edilecek
kadar meşhur bir ekonomist.
Hiç kapitalizm konusunda şüpheye düştüğünüz bir an oldu mu?
Ve açgözlülüğe oynamanın iyi bir fikir olup olmadığı konusunda?
Söylesenize, açgözlülük üzerinden yürümeyen bir toplum var mı?
Tekeri hatırladınız mı? Friedman bunun hayranı değildi.
Tek bir söz hakkı olması gerektiğini düşünüyordu. O da hissedarlarındı.
1970'te çok rağbet gören bir serbest yazı yazdı.
New York Times'ta yayınlanmış meşhur yazıda
bunu söyledi, çünkü kurumlar hissedarlara aitti ve
iş yapmanın getirdiği tek yükümlülük kâr elde etmekti.
Gordon Gekko'nun Wall Street adlı filmdeki karakteri
Friedman'ın felsefesini özetliyor.
Şirketin sahibi sizsiniz. Bu doğru, sen hisse sahibi
ve bu bürokratlar tarafından ciddi şekilde sömürülüyorsunuz.
Açgözlülük, daha iyi bir kelime bulamadığımdan, iyidir.
Şirketler de tavsiyesine uydu.
En üst düzey yöneticinin maaşını fiyat performansını paylaşmak için dengelediler.
Eğer CEO'nun maaşının yüzde 80'iyse,
ertesi yılın hisse fiyatı üzerinden belirleniyordu
ve CEO'lar da hisse fiyatlarının artması için ellerinden geleni yapıyorlardı.
Sonuçları uzun vadede çalışanlar, müşteriler, toplum, çevre ve hatta
kurumun kendisi için bile zararlı olacak olsa da.
CEO'lar kısa vadede hisselerin fiyatını yükseltecek şeylere
para yatırıyorlardı. Maliyeti düşürmek ya da kendi hisselerinden
satın almak ve fiyatı yapay olarak arttırmak gibi.
2007 ve 2016 yılları arasında SNP500'deki şirketler gelirlerinin yarısından
fazlasını bu şekilde harcadı.
Yüzde 39, kâr payı olarak hissedarlara gidince
maaşları yükseltecek, genişleyecek ya da ürün geliştirecek,
uzun vadede ekonomi için iyi olacak şeyler için para kalmıyordu.
Eğer uzun vadeli düşünürseniz, 100 yıl sonra
hâlâ bir şirket olmak istiyorum. Farklı olabilir
ama hâlâ burada olmak istiyorum. Yatırımlar, insanlar
ve sermaye konusundaki seçimler farklı olabilir, ama bir yatırım yapıp
24 ay içinde geri dönüş bekliyorsanız bunu yapmanız gerekir.
2012 yılında Wausau Kağıt şirketi baskı ve yazı kağıdı
üretimi için yatırım yaptığı fabrikaları değiştirip
pelür kağıt üretimine başladı.
Ama sonra bir serbest yatırım fonu bir dizi hisse aldı ve şirketi
masrafları kısmaya zorladı.
Argümanları, bunu yapmak zorunda olmamamızdı.
Kâr payının yükselmesini tercih ediyorlardı.
MAAŞ KÂR PAYLARI YENİ ÜRÜNLER KÂR
Yönetim olarak buna katılmıyorduk.
Kapıları açık bırakmak için
ödemeden bir pay teklif ettik.
Wausau Kağıt 31 Mart'ta Brokaw İmalathanesi'ni kapatmayı planlıyor.
Bunun sonucunda 450 kişi işsiz kalacak.
Haberler sadece işlerini kaybedenler için değil,
şirketin kurulduğu yer olan Brokaw için de üzücüydü.
Pearl Harbor 7 Aralık'tı, hiç unutmam.
Ama o babamı gömdüğüm gündü.
Ve de işimi kaybettiğim gün.
Ertesi gün işe geldim ve ortalık tımarhane gibiydi.
İnsanlar ağlıyorlardı.
"Neden?" diyorlardı.
Herkes şoktaydı.
Benim endişem, uzun vadede menfaat sahiplerine karşı
sorumlulukları yerine getirmek yerine,
kısa vadede hissedarların haklarını koruyacak şekilde gelişmemizdi.
Bu bir süredir devam eden bir trenddi ve daha da güçlenmiş ve önemli
hale gelmişti.
Kurumlarımızın uzun vadeli kurumsal devamlılığını ve ekonomik büyümesini
sağlayacak olan projelere devam etmelerini ciddi şekilde
tehdit ediyordu.
İşçi çıkarmak, fabrika kapatmak, maaşları düşük tutmak.
Bunlar genel olarak ekonomi için kötü şeyler.
Ama bir şirketin kısa vadedeki kârı için harika olabilir.
Borsanın önemsediği şey de budur.
Borsa etkileyici bir başlangıç yaptı...
Bugün bir rekor daha...
Wall Street'in rekorları arasında sayılacak...
Amerikan ekonomisi de, Wall Street'teki...
Bugün Wall Street'te büyük bir gündü.
S&P 500 tüm zamanların en yüksek değerine ulaşmıştı.
Borsa büyüdükçe, CEO'ların maaş çekleri de büyüdü.
1973'te ortalama bir CEO, ortalama bir işçinin
22 katı kazanıyordu. 2016'da 271 kat fazla kazanıyordu.
Borsa büyüdükçe daha az Amerikalı bundan fayda gördü.
Borsaya yatırım yapmış olan Amerikaların sayısı
orta sınıfın çıkmasıyla 20 yılın en düşük seviyesine ulaştı.
Yani Amerika'da hisse fiyatlarıyla eşitsizliğin yükselmiş olması
şaşırtıcı değil, ama böyle olmak zorunda da değil.
Borsa insanlara hangi şirketin başarılı, hangi fikirlerin
risk almaya değer olduğuna dair karar verme şansı tanır.
İnsanlara oynayacak bir şey vermek güzeldir.
Başarılı ülkelere bakarsanız hepsinin borsası vardır
ve zamanında onları kapatmaya çalışmış ülkeler
şimdi onları finanse ediyorlar.
Hissedarlar, şirketler tarafından dikkate alındıkları için
şirketlerin davranışlarını etkileyebilirler.
Çoğumuz uzun vadeli geleceklerimizi düşünüyoruz.
Komşularımızı, çocuklarımızı ve torunlarımızı önemsiyoruz.
Değerlerimiz ve ahlak anlayışlarımız var ve şirketlerimizin dünya için
iyi şeyler yaparak para kazanmasını istiyoruz.
İnsanlara zarar verip, dünyayı yok ederek değil.
Hissedarların çoğunun gerçekten istediği şey bu.