Bu gördüğünüz, bir sperm hücresi ile döllenen
bir insan yumurtası.
Yeni bir şey değil, üreme merkezlerindeki normal bir prosedür.
Ancak burada farklı bir şey oluyor.
İğnede aynı zamanda embriyonun DNA'sını değiştirecek küçük bir araç var.
Yeni bir teknoloji.
-CRISPR. -CRISPR.
-Devrim niteliğinde bir teknoloji...
...DNA'yı inanılmaz bir kesinlikle düzenleyebiliyor.
Bunun önemini anlamak için şunu düşünün.
Bu gezegende yaklaşık dört milyar yıldır hayat var.
Bu zamanın %99,99'unda modern insan henüz ortada yoktu.
İnsanlık tarihinin %99,9'unda ise
tüm canlıların hücrelerinde bulunan genetik kodlardan haberimiz yoktu.
Yalnızca bir insan ömrüne denk gelen son 65 yılda
DNA'nın nasıl işlediğini çözdük.
DNA'yı okuyan makineler yaptık
ve değiştirebilecek aygıtlar geliştirdik.
Yıllardır sorduğumuz bir soru gerçeğe dönüşüyor.
Hayatın kaynak kodunu kontrol edebileceğimiz bir teknolojiyi
kendi üzerimizde uygularsak ne olur?
DNA hakkında bildiğimiz şeyleri düşünün.
Bunu kullanmayı öğrenmemiz mümkün.
..tasarımımızla, genetik yapımızla oynamak için.
Ama sınırı nerede çizeceğiz?
İşte bu noktada işler karışıyor.
Kanser gibi hastalıkların tedavisi için hayati önem taşıyor.
Pandora'nın Kutusu diyenler var.
Bir sonraki jenerasyonu böyle mi yetiştirmek istiyoruz?
Bu, insanı kendi tanrısı kılar.
GEN DÜZENLEME
Bugün, insan hayatının kitabının
ilk taslağının keşfini kutluyoruz.
İlk insan genomunun dizilimi için
yaklaşık olarak üç milyar dolar harcadık.
Mısır'daki piramitlerin inşasına
denk olabilecek nitelikte bir dönüm noktası.
Genom, gen haritamızın tamamıdır,
neredeyse her hücremizde taşıdığımız
üç milyar A, T, C ve G çifti.
Haritasını çıkarmak ise biyoloji tarihinin en büyük girişimiydi.
İlk haritadan sonraki 15 yılda
genom diziliminin maliyeti oldukça azaldı.
Fiyatından çok sayıda sıfır atıldı.
Tabloya dikkatli bakın. Ölçeklendirme normalin dışında.
Sayılar basamak basamak azalıyor.
Tüm bu bilgiyle
hastalıklara sebep olan genler tespit edilebilir.
Ama bu genleri değiştirmek için
genomdaki yerini tespit etmeniz gerekiyor.
İnsanların bunu kolayca yapma becerisi yok
ama bakterilerin var.
Bakteriler milyarlarca yıldır virüslerle savaş hâlinde
ve bir kısmı, virütik DNA segmentlerini
kendi genomlarına kopyalayan bir bağışıklık sistemi geliştirdi.
Virüs yeniden saldırdığında
bakteriler bu DNA'yı kolayca tanıyıp
makas gibi işleyen enzimlerle kesip atıyorlar.
Bu da virüsün çoğalmasını engelliyor.
Bu bağışıklık sistemine CRISPR deniyor.
Bunun keşfi bile harikayken
2012 yılında Jennifer Doudna ve meslektaşları
CRISPR sistemini yeniden programlayıp
istedikleri geni bulup modifiye edebileceklerini gösterince
CRISPR ilginç bir bilgi olmaktan çıkıp
güçlü bir araç hâline geldi.
Tarihi bir bakteri bağışıklık sistemini
gen değiştirme teknolojisine dönüştürerek...
...büyük buluş ödülünün kazananları Emmanuelle Charpentier
ve Jennifer Doudna.
Ulaştığı sonuçtan farklı bir amaçla başlamış,
merak güdümlü bir araştırmanın sonucuydu.
Genom mühendisliği planlarımda yoktu.
CRISPR sisteminin kolaylığı
bilim dünyasında hızla yayılmasının yolunu açtı.
Her gün CRISPR üzerine yeni çalışmalar yayınlanıyor,
bu teknolojiyi bitkilere,
bakterilere, mayalara, her canlıya uyguluyorlar.
Çünkü tüm canlıların DNA'sı var.
Bu teknoloji o kadar düşük maliyetli ki
satılan kitlerle bir bakterinin DNA'sıyla
evinizde bile oynayabilirsiniz.
Yaklaşık 25 senedir profesyonel bilim insanıyım
ve hayatımda gen değiştirme kadar
hızlı yayılan bir teknoloji görmedim.
Bundan 40 ila 50 yıl önce Silikon Vadisi'ni hatırlıyorum.
Bilgisayar programlayabileceğimizi keşfettiğimiz zamanlar.
Tüm gelişmeleri öngörmek mümkün değildi.
Mesela İnternet ya da herkesin cebinde bilgisayar olması.
Bundan 20, 30 ya da 40 yıl sonra ne olacak?
Yavru domuzlar ileride insanlara kalp ve karaciğer gibi organlar sağlayabilir.
Sıtmaya dayanıklı sivrisinekler üretiyorlar.
Tüylü mamutlar geri gelebilir.
Bu size bir bilim kurgu klasiğini hatırlatmış olabilir.
Tehlikenin farkında değil misin?
Genetik güç, bu dünyadaki en inanılmaz güç
ve sen bunu elinde oyuncak ediyorsun.
Tüm bu deneyler ahlaki soru işaretleri yaratıyor,
özellikle de CRISPR'ın insan embriyosunda kullanılması konusunda.
Bu embriyolar hamilelik için kullanılmıyor olsa da
kullanıldıkları takdirde
insanların yıllardır üzerine tartıştığı sınırı aşmış olacağız.
Bu tartışmada bazı ayrımları yapmak önemli.
İlk ayrım somatik hücre düzenlemesi
ve germ hücresi düzenlemesi.
Vücuttaki çoğu hücre somatik hücredir.
Yani DNA'nın çocuklara aktarılmadığı kan, beyin ve deri hücreleri gibi.
Germ hücreleri ise sperm, yumurta ve embriyonik hücrelerdir
ve sonraki jenerasyonların DNA'sını etkiler.
Bu önemli bir ayrım
çünkü germ hücresi düzenlemeleri
nihayetinde insan nüfusunu ve evrimini etkileyecektir.
Tartışmanın başlangıcında öne çıkan bir başka ayrımsa
iyileştirme ve geliştirme arasındaydı.
İyileştirme tedavi amaçlıyken
geliştirme hâlihazırda sağlıklı olan bireylere avantaj sağlıyor.
Araştırmalar sol üst kutuya odaklanıyor,
hasta insanların tedavisine.
Burada asıl zorluk uygulama.
Farklı hastalıklar farklı hücreleri etkiler.
Bazıları karaciğeri, bazıları kalbi, bazıları akciğeri hedef alır.
Kiminin tedavisi daha kolay.
En gelecek vadeden deneyler orak hücreli anemi,
HIV ve kan ile kemik iliğini etkileyen kanser türleri üzerine yapıldı.
Bu hücreler vücuttan alınıp
insanın içinde olmasına gerek olmadan düzenlenip
düzenleme onaylandıktan sonra
hastaya konuluyor.
Somatik gen düzenlemesi daha az tartışmaya yol açıyor
çünkü yapacağınız değişiklikler
o insanla sınırlı.
Bu tıbbi tedavi olarak geçer.
Somatik hücre geliştime de estetik ameliyat gibidir.
Değişiklikler aktarılmaz.
Henüz genetik estetik cerrahlar yok.
Araştırmacıların odağı hastalıklar.
Deneylerle beraber önemli bir soru gün yüzüne çıkacak.
Hastaları tedavi etmenin ötesine geçip
gelecek nesillerin hastalıklarını yok etmeli miyiz?
Bu henüz olmadı.
Bildiğimiz kadarıyla
CRISPR bebeği yapmaya çalışan kimse yok.
Bence bu fikrin cazibesi karşı koymamız gereken cinsten.
Henüz teknolojinin yeterli olduğunu sanmıyorum
ama yakınındayız.
Genetiğiyle oynanmış bir bebek yaratmak hâlihazırda en az 25 ülkede yasa dışı.
Avrupa'nın genelinde yıllardır yasak.
Bu kararı alan ülkelerin
kararlarındaki farklılığı açıklayabilecek ana etkenlerden biri
Nazi deneyimini yaşamış olmaları.
Burada gördüğümüz şey
insanlığın geliştirileceği fikrine karşı oldukça şüpheci bir yaklaşım.
CRISPR araştırmasının güç merkezleri olan Çin ve Amerika'da
germ hücresi düzenlemesinde sınırlamalar olsa da yasalaşmış değil.
2015 yılında BM dünya çapında bir yasak talebiyle
germ hücre düzenlemelerinin
tüm insanlığın adına leke sürebileceğini
çünkü aşılan bir sınırı bir diğerinin takip edebileceğini söyledi.
İyileştirme ve geliştirme arasındaki çizgi zamanla daha da silikleşti.
Örneğin hangi genetik durumların tedavi edileceği bir tartışma konusu.
Sağırlık bir hastalık mıdır?
Çoğu sağır insan buna hayır diyecektir.
Cücelik hastalık mıdır? Çoğu hayır diyor.
Hepimizin hasta olduğu,
mağdur olduğumuz, cücelik mağduru olduğum fikri...
Ben 39 yıldır cüceyim, bununla yaşıyorum.
İkinci jenerasyon bir cüce olarak üçüncüyü yetiştirmekten
gurur duyuyorum.
Cücelik mağduru değilim, toplum mağduruyum.
Ama hemfikir olduğumuz hastalıklarda da sınır belirsiz.
Hangi varyantına sahip olduğunuza bağlı olarak
APOE geni Alzheimer riskini azaltabilir, artırabilir ya da etkilemeyebilir.
Diyelim ki çocuğunuzun DNA'sında Alzheimer riskini azalttınız.
Bu iyileştirme midir geliştirme mi?
Bazı genlerin kalp hastalıkları ve diyabet riskini azalttığı,
güçlü kemik ve kas yapısı, daha az ter kokusu
ve daha az uykuyla yetinebilmeyle bağlantıları olduğu bulundu.
Sınırı nerede çizeceğiz?
Doksanların filmi Gattaca'da toplum genetik sınıflara ayrılmış durumda.
Sebebiyse üreme merkezlerinin genetik geliştirme satması.
Hastalığı olsun istemeyiz tabii ama...
Acaba birkaç şeyi şansa bırakmak
mümkün mü, merak ediyoruz.
Çocuğunuz hayata avantajla başlamalı.
Emin olun, zaten yeteri kadar kusurumuz var.
Filmi ilk izlediğimde bilim kurguydu.
Şimdiyse gerçekleşmenin eşiğinde olması inanılmaz.
Bu, genetik alanındaki en büyük ahlaki tehditlerden biri.
Namıdiğer tasarım bebekler.
-Tasarım bebekler. -Tasarım bebekler.
Göz rengi, zekâsı ve boyu seçilen bebekler.
NBA'de oynayabilecek bebekler seçebildiğimi düşün.
Bu konuda biraz çabuk gaza geliyoruz.
Göz rengi, çil ve hatta kulak kirinizin yapışkanlığı gibi
bazı özellikler göreceli olarak daha basit.
Ama zekâ, boy ve atletik kabiliyet kompleks özelliklerdir.
Hem yaratılış hem yetiştirme etkilidir
ve yaratılışla bağlantılı kısmı
genomdaki yüzlerce, binlerce noktanın kavrayamadığımız etkileşimleri sonucudur.
Bu nedenle CRISPR'ın odak noktası olmaları zordur.
Germ hücresi düzenlemesine izin verilse bile
ilk hedef tek bir genin sebep olduğu hastalıklar olacaktır.
Ancak bu genleri taşıyan insanların çoğu zaten bunu yapabiliyor.
DNA düzenlemeye gerek olmaksızın.
Bu yüzden tasarım bebeklere giden yol gen düzenlemeden değil,
gen seleksiyonundan geçiyor.
Genetik bir hastalığın taşıyıcısı olduğunu bilen insanlar preimplantaston genetik tanı seçeneğine uzun süredir sahipler.
Söylemesi biraz zor olduğundan PGD deniyor.
Bunu anlattığımda çoğu kişi bilim kurgu olduğunu düşünüyor
ama aslında 27 senedir uygulanıyor.
PGD ile tüpte döllenen embriyodan hücre alınarak
genetik hastalıklara karşı test ediliyor.
Hastalığı taşımayan embriyolar seçilerek
kadına transfer ediliyor.
Ama bu teknoloji hastalığın riskini artıran
ama kesinleştirmeyen genlerin tespitinin yanı sıra
embriyonun cinsiyeti
ve göz rengi tespiti gibi amaçlar için de kullanıldı.
Teknoloji geliştikçe
embriyolarınız için de genetik raporlar almak mümkün olacak.
Genetik laboratuvarlarına tükürük gönderdiğinizde aldıklarınız gibi.
Zekâ, boy ya da diyabet gibi kompleks özellikleriyse
direkt düzenlememiz mümkün olmayabilir
ama bunları öngörebiliriz.
En azından bir kısmını.
Açıkçası ben hiçbir zaman bir embriyonun
üniversite sınavında derece yapacağını öngörebileceğimizi sanmıyorum.
Ama örneğin %50'ye girme şansı %60,
%10'a girme şansı %13 diyebileceğiz.
Bu öngörülere poligenik puan deniyor.
Genomdaki istatistiki korelasyonlara dayanıyorlar.
Birçoğu kesin olmadığı için akademik araştırma seviyesinde kaldı.
Ama veri arttıkça gelişiyorlar.
Genomic Prediction adlı bir şirket
üreme merkezlerine poligenik test hizmeti veren
ilk şirket olma yolunda.
Şirketin CEO'su Gattaca filminden ilham aldığını söyledi.
Mevcut ABD yasaları
üreme merkezlerinin genetik tahmin yapmasını engellemiyor.
Bu gerçekleşirse
ve insanlar başkalarına yanlış gelen sebeplerden
bebeklerinin özelliklerini seçmeye başlarsa,
bu tanık olması ilginç bir siyasi tartışma olacak.
Ama hâlâ az sayıda insan söz konusu
çünkü tüp bebek yapmak zor.
Tüpte döllenmenin esas zorluğunun %90'ı maliyeti,
%99'u ise yumurta toplanmasının riski ve verdiği rahatsızlık.
Ama er ya da geç deri hücreleriyle
laboratuvarda insan yumurtası üretip
düzinelerce embriyo yaratabileceğimizi söylüyor.
Kulağa bilim kurgu gibi geliyor.
Eğer bir insansanız öyle. Ama fareyseniz değil.
Farelerde uygulandı, hem yumurta hem sperm
ve sağlıklı küçük fareler doğdu.
İhtimal düşük olsa da bu insanlara uygulanabilirse
tüp bebek yapmak kolaylaşacak ve gen seleksiyonu güçlenecek.
Buna bir de gen düzenlemeyi ekleyin
ve üreme sektörünün insan evrimini nasıl yönlendirebileceğini görebilirsiniz.
Genom devriminin etkilerini görmek için
uzak geleceğe bakmaya gerek yok.
1994 yılında Dr. John Wasmuth akondroplazi için bir gen tespit etti.
Birçok cüce aile çok tedirgin oldu.
Çünkü aklımızdan ilk geçen,
hatta aklımızdan hiç çıkmayan ihtimal bunun cüceliği yok etmenin ilk adımı olduğuydu.
Genetik teknolojiler insan farklılıklarını aza indirgeyebilir.
Doğum öncesi testleri konusunda bireysel seçimlerin
tüm nüfusu etkileyebileceğini gördük.
Ülkede her bin erkek çocuğa karşı
yalnızca 918 kız çocuğu var.
İzlanda'da Down sendromu yok edilmek üzere
ve sebebi geniş ölçüde genetik testlerin yoğun kullanımı.
Gerçekten bize bu dünyada...
...hiç yer yok mu?
Bu zor bir konu. Ben kürtaj hakkı yanlısıyım
ve bunu kabullenmem gerek,
kürtaj yanlısı ve engelli bir kadın olarak
kabul etmem gerek ki engelli olmayan bir kadın
benim gibi bir fetüsü tercih etmeyebilir.
Sağlık hizmetlerine erişimin eşit olmadığını göz önünde bulundurursak
zenginlere genetik avantaj verme riskini alıyoruz.
Buna dünyadaki herkesin erişimi olamayacak.
Buna erişebilecek insanlar yalnızca zenginler olacaktır.
Zengin çocuklar fakirlerden zaten %10-15 daha sağlıklı.
Çok büyük bir fark değil
ama buna bir %10-15 daha eklemek istemezdim.
Bilimsel söylemlerin ardına saklandığında karmaşık sorunlara basit cevaplar vermeye
ne kadar meyilli olduğumuzu zaten gördük.
1920'lerdeki Amerikan Göç Kanunu
Kuzey ülkelerinin genetiğinin diğerlerinden üstün olduğunu söyleyen
tamamen hatalı bir bilimsel önermeye dayanıyordu.
Gerçek olmasına bile gerek yok.
Sosyal bir etki yaratabilmesi için gen düzenlemesinin işlemesi önemli değil.
Ama gen düzenlemesi bize sorunlarımızı azaltma şansı veriyor.
Bu yüzden risk büyük.
Açıkçası en büyük korkum
gen düzenlemesinin kullanımının kendi kendini baltalaması.
Yani demek istediğim, toplumu olumlu yönde etkileyebilecek
ve pozitif bir gelişme olma potansiyeli olan bir teknolojinin
yanlış kullanım sonucu zarara sebebiyet vererek
ters etki yaratma ihtimali.
Nükleer savaş çıkmadığı ve dünya sona ermediği sürece
insan üremesinde genetiği giderek daha çok kullanacağız
ve bunun sonuçları olacak.
Ama bu işi yaparken umuyorum ki bunları düşünürsek,
bu konuda endişelenir ve önceden tartışırsak
berbat etme ihtimalimiz azalabilir.