Yapı, desen, resim oluşturmak üzere
binlerce domino taşını dizebilen kişiye
domino sanatçısı denir.
Steve Price 2017'de 76 bin parçadan oluşan bir domino gösterisi yapan bir ekibe
liderlik etti.
Guinness Dünya Rekoru'nu kırdılar.
Yerde iki boyutlu yapı inşa edebilirsiniz
veya piramit ve duvar gibi üç boyutlu yapılar da yapabilir,
belli türlerde kavis ve sarmal yapabilirsiniz.
YouTube videoları milyonlarca kez izleniyor.
Domino taşlarının yıkılışını izleme keyfi projeye ne kadar emek harcandığını
bilmekten geliyor.
İzleyici olarak sadece düşüşünü izliyorsunuz.
İnsanoğlu pek çok farklı şeye bakmayı sever.
Neden milyonlarca insan kurabiyeyi şekerle kaplama videoları izliyor?
Veya neden 21 sivilce resminden yapılmış kolaja bakmaktan keyif alıyor?
Başkaları da gotik kiliseleri,
atları, senkronize yüzmeyi
ve elbette diğer insanları seviyor.
Bu tercihler nereden geliyor?
Ve neden hep güzellik arıyoruz?
NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
Sanat bireysel yaratıcı deneyimdir.
Bir insan ne kadar çok bilgi sahibi olursa deneyim de o kadar harika olur.
Birçok fotoğrafçı başarısını uzmanlaşmaya borçludur.
Uzmanlaşma natürmort,
bebek, hayvanlar veya moda konusunda olabilir.
Dünya maalesef eşsiz.
Yerleştirme net ve simetriktir.
Detaylarda net olmak nihai mükemmellik izlenimini vermeye yardım eder.
GÜZELLİK
Filozoflar binlerce yıl boyunca güzelliği açıklamaya çalıştı.
Aristoteles "Güzellik boyut ve düzene bağlıdır." demiştir.
Konfüçyüs "Güzelliği sevdiği kadar
erdemi de seven bir insan görmedim." demiştir.
Kant "Bir kavram olmadan evrensel olarak memnun eden şey güzeldir." demiştir.
Rönesans'ta Leonardo da Vinci'nin resmettiği bir kitapta
İtalyan bir matematikçi bir sayıyı, Altın Oran'ı dile getirdiğinde
cevabın tohumları atılmış oldu.
Matematikçiler eski zamanlardan beri bu sayıya kafayı takmıştı
çünkü bu sayı sürekli geometride kendini gösteriyordu.
1800'lerde Alman bir psikolog bu sayının evrensel güzellik kanunu olduğuna
karar verdi ve günümüzde popüler kültürde altın oran olarak bilinmekte.
Tüm dünyada her türlü insan başyapıtında bu oranı bulduğunu iddia edenler var.
Ama burada bir sorun var.
İnsanlar bunu doğrudan araştırmaya çalıştığında
herkesin altın dikdörtgene özel olarak tepki vermediğini gördüler.
Ardı ardına yapılan araştırmalar
bu net orana sahip dikdörtgenlerin insanları çektiğine dair
çok az kanıt buldu.
Dikdörtgenleri seviyoruz ama.
Düzlemden beyne giden görüntüler için en iyi akış düzeni odur.
Ayrıca beynimizin en hızlı işleyebildiği şekildir.
Bakması hoştur çünkü gözü yormaz.
Günümüzde birçok bilim insanı bunun sebebinin
hayatta kalmayla ilgili olduğu görüşünde.
Yaklaşık 150 milyon önce
dinozorlar dünyaya hâkimdi.
İnsanların dünyayı nasıl gördüğünü anlamak için
dinozorun ayaklarına bakmalısınız.
Ufak, fareye benzer memeliler olan atalarımız
vaktini orada geçiriyordu ve dünyayı bulanık görüyordu.
Sadece iki rengi algılıyorlardı: Mavi ve kırmızı.
Ayrıca daha iyi gören yırtıcılarından kaçmak için gececiydiler
ve çevrelerini sürekli yatay olarak tararlardı.
Günümüzde pek çok şeyi bu şekilde yapmamızın basit sebebi bu olabilir.
Görsel güzellik elbette görmeye bağlıdır ve görme becerimiz de hayatta kalmamıza
yardım ettiği için gelişmiştir.
Dinozorların nesli tükenince atalarımız gün yüzüne çıktı.
Zamanla gözleri gelişti,
bugün bildiğimiz gökkuşağının tüm renkleri görülür oldu.
Hâlâ görsel olarak bizi çeken birçok şey
atalarımızın hayatta kalmasına yardım eden şeylerdir.
Çiçekler meyveye dönüşebilecek bir şeyi işaret eder.
Su kaynakları olası besin bolluğunun işaretidir.
Sığınaklar da yırtıcılardan kaçmamıza yardım etmiştir.
İlk insanların evrildiği yerleri andıran manzaralar hâlâ hoşumuza gider.
14 farklı ülkede en çok arzu edilen tabloyu bulmak için
iki sanatçı 1990'larda bir araştırma yaptı.
Şu tür sorular sordular:
"Dış mı yoksa iç mekan manzaraları mı görmek istersiniz?"
"Varsa, şu dış mekan manzaralarından sizi en çok cezbeden hangisidir?"
"İnsanların çıplak olduğu tabloları mı,
tamamen giyinik olduğu tabloları yeğlersiniz?"
Amerika'da sonuçlara göre ortaya çıkan tablo buna benziyordu.
Fransa'da böyleydi... Türkiye'de böyleydi... Çin'deyse böyleydi.
Bu bazen Afrika savanası varsayımı olarak biliniyor
çünkü bu özellikler savanada var.
Mavi gökyüzü, bir tür korunaklı kaya,
su olan büyük alanda yetişen yenilir bir şey.
Görünüşe göre hiç de orijinal canlılar değilmişiz.
Güzellik kısmen yaşama arzusudur.
Bir tür güzellik açıklamasına herkesin inandığı söylenemez.
Bir şeyi açıklamanın getirdiği harika deneyim
bilim insanlarını yanıltıyor
ve bu tür açıklamaların geniş çaplı gücü olduğunu düşünmelerine yol açıyor.
Richard Prum 2017'de
evrimsel biyoloji dünyasında tartışmalara yol açan bir kitap yayımladı.
Kitabında her güzelliğin hayatta kalma veya zindelikle ilgili olmadığını söyledi.
Bazı güzellikler gelişigüzel ve hatta işe yaramaz.
Örneğin tavus kuşunun kuyruğu.
Kuyrukta yüzlerce güzel göz şekli var.
Her birinde dört veya beş farklı renk var.
Bu renkleri yaratan şey kristalli yapıda bir araya gelen
ve melanin tanelerinden oluşan tüylerdeki optik nano yapılardır.
Bu kuyruklar dişi tavus kuşlarını kendine çeker.
Kur yapma gösterisi sırasında erkek tavus kuşu kuyruğunu kaldırır
ve gösterisi sırasında dişinin etrafını saran
bir tür büyük yarım küre oluşturur.
Ama kuyruklar ağırdır
ve erkek tavus kuşlarının uçup kaçmasını zorlaştırır.
Güzellikleri özünde hayatta kalmalarını kötü etkiler.
Bu durum meslektaşına yazdığı bir mektupta Charles Darwin'i de şaşırtmıştır.
"Ne zaman bir tavus kuşunun kuyruk tüyüne baksam
midemi bulandırıyor!"
Doğal seleksiyon yoluyla uyum sağlamanın
hayatta kalma mücadelesinde yardımcı olmayan süslerin gelişmesini
açıklayamamasından rahatsızdı.
Cinsel seçim teorisini ortaya attı ve eş seçiminin
hayvanların öznel deneyimleriyle ilgisi olduğunu iddia etti.
İşe yaramayan süsleri olan tek hayvan tavus kuşu değil.
Karşınızda kırmızı çardak kuşu ve sallanan pelerini.
Adaçayı tavuğu ve şişen sarı göğsü.
Büyük fregat kuşu ve balon gibi şişirdiği kırmızı kesesi.
Pabuçgagalı ve pabuca benzeyen gagası.
Günümüzde ışıma, detaylandırma, çeşitlendirme veya tercih sergilemeyen
hiçbir kuş yok.
Bu, zevk meselesi.
Zevk, hayvanların yaptığı seçimlere yön veren güdüdür.
İnsan beyninde güzellik budur: Zevk.
Bizim görüşümüze göre görme korteksinin harekete geçmesi
ve bu ödül sistemlerinin bir araya gelmesi
güzelliğe yanıtımızın biyolojik imzasıdır.
Üç ana sinir taşıyıcı sistem söz konusu.
İlki dopamin sistemi.
Dopamin sistemi arzularımız ve bir şeyler istememizle alakalı.
Dopamin artışı bizi harekete geçirebilir.
Çekici bulduğumuz şeylere yaklaşmamız konusunda bizi güdüleyen şey.
Güzellik endokanabinoid ve opioid sistemlerini de
harekete geçirebilir.
Bu sistemler kanabis ve opioid tüketimiyle de harekete geçer.
Zevk deneyiminin özü gibi görünüyorlar.
Ancak dişi tavus kuşları aynı tavus kuşu kuyruğunda
zevk bulacak şekilde evrildi.
Bu, insanların güzellikten aldığı tüm zevkin daha zor olduğunu açıklıyor
çünkü hepimiz hemfikir değiliz.
Dişi siyaha boyamak bir zamanlar Japonya'da güzellik sembolüydü.
Tüm kirpikleri aldırmak bir zamanlar Avrupa'da güzellik sembolüydü.
Günümüzde Amerika'da cildi bronzlaştırma amaçlı
boya, sprey, solaryum veya köpüğü güzellik sembolü görenler var.
Biz insanlar oldukça kültürel canlılarız. Sosyal çevremizden etkileniriz,
bu çevrede değişiriz ve kendimizi bu çevreye dâhil ederiz.
Estetik tercihler gelişim, maruz kalma ve bireysel yenilikçilik yoluyla
psikolojik olarak oluşur.
Elbette bağlamımıza dayalı olarak kültürel açıdan şartlıyız hepimiz.
Ama kendime hep şunu soruyorum:
"Niye böyle düşünüyorum? Bu nereden geliyor?"
Domino sanatı kültürü temelini kesinlikle internetten alıyor.
Bu tür şeyleri seven insanlara özel çok büyük bir camia var.
150 yıl önce izlenimci tablolar kendine yer edinmekte çok zorlandı.
Günümüzde çoğu Amerikalıya sorsanız en çok izlenimci eserleri
sevdiğini söyleyecektir. 150 yıl içinde beyinlerimiz değişmedi
ama bu tür nüfus temelli tercihler büyük ölçüde değişti.
Yani bu, maruz kaldığımız şeylerden dolayı olmalı.
Örneğin renk.
Günümüzde ABD'de pembe renk genelde genç kızlarla ilişkilendirilir.
Ama 1927'de Time dergisi on büyük Amerikan mağazasında
araştırma yaptığında
yarısı pembenin erkek rengi olduğunu söyledi.
Bu değişim müteakip yıllar içinde gerçekleşti.
Bu kısmen 1980'lerdeki oyuncak pazarlama kampanyaları sayesinde oldu.
Seni seviyorum, My Little Pony.
Ve koyu sarı.
Bir araştırmaya göre bebeklerin gözü en uzun süre bu renk üzerinde kalıyordu.
Ama dünyadaki yetişkinler
sürekli bu rengi en az sevdikleri renk olarak sıralıyor.
Öne çıkan bir teoriye göre
büyüdükçe bu tonu nahoş şeylerle ilişkilendirmeyi öğreniyoruz.
Deneyimlerimizin, eğitimimizin ve toplum yapısının
neyi çekici bulduğumuzu etkilemesi
karmaşık yollarla gerçekleşiyor.
Bir hükümdar tablosuna bakıp servet veya güzellik yüzünden
hayrete düşebilirsiniz.
Diğer yandan, monarşi fikri sizi rahatsız ediyorsa
tabloyu güzel bulmazsınız.
Belli insanların neyi tatmin edici bulduğunu anlamak gerçekten zordur.
Bu yüzden bilim insanları genelde çoğu insanın zevk aldığı şeylere
odaklanıyor.
Bazılarının bunu neden güzel bulduğunu açıklayacak sağlam araştırmalar henüz yok.
Bunu...
...veya bunu da.
En üst estetik deneyim sırasında beyni inceleyen araştırmacılar
DMN adlı bir beyin bölgesinde bir ipucu bulmuş olabilecekleri görüşünde.
DMN, Varsayılan Mod Ağı demektir.
Bunu beynin rölanti hâli olarak düşünebilirsiniz.
İnsanlardan iş yapmaları veya belli bir şey düşünmeleri istenirken
çekilen beyin taramalarında beynin bu bölgesi sakindir.
DMN aslında belli bir şey yapmazken ve zihnimiz içe dönükken
harekete geçmekte.
Muhtemelen ara verdiğimizde, düşüncelere kapıldığımızda,
kendimiz üzerine düşündüğümüzde yaşanan bir tür içsel hâli yansıtıyorlar.
Son yapılan araştırmalarda insanlara farklı kültürel geleneklerden
sanat resimleri gösterildi
ve şaşırtıcı bir şey oldu.
Beyinlerindeki DMN bölgesi harekete geçti.
Ama bu, sadece onları en çok etkilediğini söyledikleri tablolara bakarken oldu.
Beynimizdeki koca bir ilişki ve düşünce kümesini tetikliyor.
Bu, kendi hayal gücümüzün esnekliği gibi bir şey.
Araştırmacılar bunun, güzellik deneyiminin
duyu ve hislerimizi kişisel bir şeyle bağladığını ispatladığı görüşünde.
Benlik algımızla.
Tablolardan etkilenmenin özel bir yanı var.
Bizi kendimiz üzerine düşünmeye zorluyor. Bu, tablodan etkilenmek denen şeyin
biyolojik imzası olabilir.
Bu, anılarımız kaybolsa bile aynı türdeki resimlerin
bizi neden çektiğini ve etkilediğini açıklamaya yardımcı olabilir.
Demans hastası kişilerin ömürleri boyunca sahip oldukları
sanat zevkini aynen sürdürdüğüne dair araştırmalar mevcut.
2008'de yapılan bir deneyde 20 alzaymır hastasına
bir dizi tablo gösterildi.
Bazıları Edward Hopper'ın Güneşte İnsanlar tablosu gibi temsiliydi.
Bazıları Picasso'nun Ağlayan Kadın tablosu gibi pek temsili değildi.
Diğerleri de Mondrian'ın Kompozisyon tablosu gibi tamamen soyuttu.
Hastalardan tercih sırasına göre tabloları sıralamaları istendi.
İki hafta sonra hastalara aynı görev verildi.
İlk tabloları sıralamaları istenince
büyük ölçüde aynı şekilde sıraladılar.
Güzellik algımız derindir.
Randy'ninki güzeldi bence.
Harika bir renk anlayışı var.
Demans hastaları için sanat yapmak çok güçlü bir terapi olabilir.
Benim için en çok öne çıkan şey renk.
Ardından hareket hissi.
Tabloda hareketi seviyorum.
Burada başka ne görüyoruz?
Bende Lewy vücut demansı var.
Benim için büyük bir şok oldu. Herkes için de öyledir.
Hepimiz hafıza kaybı yaşıyoruz.
Kişiye ve ne kadar zamandır hasta olduğuna göre farklı dereceleri var.
Bence belli sanat türleri veya eserlerine yönelik tercihlerimizi
ne kadar koruyabilirsek
o eserler bizimle o kadar derin bir iletişim kuruyor.
Bana göre insanların resim yapmasını izlemek harika.
Yüzlerine bakın, hayat buluyorlar!
Demans hastaları da, bizler de...
Hepimizin aynı kıyafetleri giydiği bir senaryo düşünün.
Her yemek tatsız.
Evlerimiz tek tip.
Böyle bir dünyada yaşamak isteyen olur mu?
Güzelliğin olmaması, estetik deneyimlerle etrafımızın sarılmamış olması
bana kalırsa
çok yoksul bir hayat getirir.
Harika.
Alt yazı çevirmeni: Mustafa Üneşi