Dünyanın sonuna dair tüm ihtimalleri hayal edelim.
Gökten gelen bir şey olabilir.
Ya da alttan gelen bir şey.
Ya da sebep olduğumuz bir şey olabilir.
Ama dünyanın sonunu getirebilecekler listesinde sürekli yer alan bir şey var.
Milyonlarca kişiyi öldürecek bir şey düşünürseniz
en büyük tehlike salgın diyebiliriz.
Salgın kontrolümüzden çıkan, tüm dünyayı saran, milyonlarca kişiyi öldüren
ve uygarlıkları değiştiren bir hastalıktır.
Daha önce birkaç kez yaşadığımız için bunu biliyoruz.
Altıncı asırda bir salgın yüzünden dünya nüfusunun yarısı öldü.
14. asırda başka bir salgın Avrupa'nın yarısını sildi.
20. asırda bir salgın sadece iki yılda dünya nüfusunun neredeyse yüzde beşini
silip yok etti.
Ama bu, 100 yıl önceydi.
Geçmişteki salgınlardan ders alıp müthiş ilerlemeler kaydettik.
Gelişmiş tepki, eğitim, iş gücü...
Gelişmiş gözetleme, iletişim sistemlerimiz var.
Dünya Sağlık Örgütü, HKM gibi örgütlerimiz var.
Gelişmiş teşhis yöntemleri, ilaçlar, tedavi bilimleri ve aşılarımız var.
Ancak salgının tekrarlama riski hiç bu kadar yüksek olmamıştı.
Bunun hesabını yaptık.
Her yıl gezegende bir yerde ortaya çıkan beş yeni hastalık
olduğunu tahmin ediyoruz ve bu oran artıyor.
Bunların salgına dönüşmesi kaçınılmaz.
En büyük biyoterörist doğa anadır.
Yarış hâlindeyiz ve risk daha büyük olamazdı.
Bu simülasyona göre günümüzde bir salgın sadece altı ay içinde
33 milyon insanı öldürebilir.
Bir salgın ölü sayısı bakımından
geçmişteki dev savaşlara bile rakip olabilir.
Ekonomi biter.
İnsanlığa maliyeti inanılmaz olur
ve bu sorundan etkilenmeyen bir ülke olamaz.
Soru "Geleceğin salgını geliyor mu?" sorusu değil.
Bu dünyada kaçınılmaz olan sadece üç şey var:
Ölüm, vergiler ve grip salgınları.
"Geleceğin salgını ne zaman olacak?" da değil.
Yaban hayatında henüz bilmediğimiz 1,5 milyon civarı virüs olduğunu
tahmin ediyoruz. Bunların herhangi biri şu an insan nüfusuna karışıyor olabilir.
Soru şu:
Buna hazır olacak mıyız?
Grip salgınları ciddiye alınmalıdır.
Dünya tarihteki en fena Ebola salgınıyla mücadele ediyor.
Risk daha büyük olamazdı.
Bir virüs bir bomba veya füze kadar yıkıcı olabilir.
Patojenik organizmalar sınır tanımıyor.
Buranın sakinlerine göre domuz gribi salgını kasabalarında çıktı.
Suçlu her türlü hayvan olabilir.
Hasta birisi iyileştirilebilir ama bu arada
hastalığı yayar.
Bulaşıcı hastalığa karşı kampanya halk iş birliği yaparsa başarılı olabilir.
Geleceğin ne getireceğini bilmiyoruz.
GELECEĞİN SALGINI
Salgınlar çıplak gözle görülmeyen bir dünyada başlayabilir.
Mikroplar muhtemelen dünyadaki ilk canlılardı.
Çoğu kendi başına türeyemez,
bu yüzden diğer canlı hücrelerini gasbeder.
Günümüzde her yerdeler.
Üstümüzdeler
ve içimizdeler.
Çoğu zararsızdır ama diğerleri hücrelerimiz için zararlı veya ölümcüldür.
Ateş, öksürme, hapşırma, ishal
vücudumuzun karşı koyma yollarıdır.
Ama bazıları öyle güçlüdür ki bağışıklık sistemimizi yenebilir
ve bizi öldürebilir.
Salgınlara genelde iki mikrop türü yol açar:
Bakteri ve virüsler.
Virüslerin ilginç yanı bir türden diğerine geçme konusunda
çok uyumlu olmalarıdır.
Geleceğin salgını olması en olası mikrop onlardır.
Tahmin edeceğiniz gibi kuş gribine yol açan virüsler kuşlardan gelir.
Domuz gribi domuzlardan gelir.
HIV şempanzelerden geldi. Ebola muhtemelen yarasalardan geliyor.
Birçok hastalık da sivrisineklerden geliyor.
Bunlar insanlara geçince oluşan yeni virüse zoonotik virüs deniyor
ve son derece tehlikeliler.
Bu virüsler hızlıca mutasyona uğruyor ve bu sebeple yüzeyi değiştirip
bağışıklık tepkisinden çabucak kaçıyor.
İnsan nüfusuna karıştıklarında yeni bir virüse dönüşebiliyorlar.
Bu elbette her zaman olmuyor. Nadiren gerçekleşiyor.
Gerçekleştiğinde de etkileri yıkıcı olabiliyor.
Buna örnek olarak bir asır önce Kansas'taki bir çiftliğe gidelim.
Uzmanlar emin değil ama enfekte bir kuş ve enfekte bir insan
aynı domuzda buluşunca 1918 grip salgının başladığını düşünüyorlar.
Kuşta kuş gribi vardı. Bu en az 100 yıldır tavuklara,
kazlara ve ördeklere geçen bir grip türüdür.
İnsandaysa farklı bir grip vardı. İnsanların asırlardır
tıkalı ve ateşli hissetmesine yol açan mevsimsel gripti.
Bu iki virüs birbirinin türlerine bulaşamıyordu
ama ikisi de domuzlara bulaşabildi.
Bu iki virüs tek bir domuz hücresinde bir araya gelerek
yeni bir zoonotik virüs olan H1N1'i oluşturdu.
İnsan virüsünden gelen bu parçalar insanlara bulaşma yetisi verdi
ama kuş virüsünden gelen bu parçalar bağışıklık sistemlerinin bunu tanımasına
ve etkili bir şekilde karşı koymasına engel oldu.
Ölümcül bir kombinasyon.
Dünyada 50 ila 100 milyon arası insanı öldürdü.
Tarihte eşi görülmemiş bir şeydi.
Bir hastalığı iki ölçekte düşünebilirsiniz:
Bulaşıcılığı ve ölümcüllüğü.
Bu mevsimsel insan gribi,
bu da kuş gribi.
Bu da 1918'de ortaya çıkan kombinasyon.
Havadan yayıldığı için çok bulaşıcıydı.
Yani virüs havada kalabiliyor, onu soluyan herkese bulaşabiliyordu.
1918'de dünyadaki her üç kişiden birine bulaşmıştı.
Dünya nüfusunun neredeyse yüzde beşini öldürdü.
Son malzeme insan teknolojisiydi.
Bu grip Birinci Dünya Savaşı ortasında ortaya çıktı.
Savaş için ABD'den Avrupa'ya insan yolluyorduk
ve sonra onları geri getiriyorduk. Bu virüs bu seyahat şablonlarından
istifade etti ve hızlı ve etkili bir şekilde
tüm dünyaya yayıldı.
Aslında geçmişteki salgınların hepsinde
hastalıkların dünyaya yayılmasından insan teknolojisi sorumludur.
Veba Avrupa'ya 14. asırda gemilerle geldi.
İki ayrı hastalık vardı.
Hastalığın bulaştığı kişilerin yüzde 60'ını öldüren hıyarcıklı veba
ve neredeyse hastalığın bulaştığı herkesi öldüren pnömonik veba.
Ardından çiçek virüsü çıktı.
Veba kadar ölümcül değildi,
hastalığa yakalananların yüzde 30'unu öldürdü ama daha bulaşıcıydı.
İnsanlar bunu tüm dünyaya yaydı.
Sadece 20. asırda yaklaşık 400 milyon insanı öldürdü.
Salgına dönüşen başka hastalıklar da var.
Ama nihayetinde bizi savunabilecek teknolojiler geliştirdik.
Enfekte olup olmadıklarını görmek için seyahat edenleri bir süre izole etmek,
yani karantina işlemi, ilk olarak veba döneminde geliştirildi.
Ardından düşmanı ilk kez görmemize olanak sağlayan
mikroskobu geliştirdik.
Sonra antibiyotikleri geliştirdik.
Bunlar bakteriyle yayılan bu hastalıkların daha az ölümcül olmasını sağladı.
Çiçek virüsü de bizi bazı virüslere karşı savunan aşıların ilkinin
geliştirilmesine yol açtı.
Aşı şöyle çalışır: Virüsten alınan proteinler bize enjekte edilir
ve kendi antikorlarımızı yaratırız.
Bunlar proteinlere yapışan ufak moleküllerdir,
virüsü etkisiz hâle getirir
ve vücuttan atılmasını sağlar.
Böylece gerçek virüs bize bulaştığında çabucak bağışıklık tepkisi veririz,
bu antikorları yollar ve virüsten kurtuluruz.
Nüfus içinde yeterli sayıda insan aşı olursa
hastalığın yayılması neredeyse imkânsızdır.
1980'de çiçeğin kökünün kazındığı açıklandı.
Bu hastalıklar eskiden olduğu kadar çok cana mâl olmuyorlar.
Antiretroviral ilaçlar HIV gibi virüslerin
daha az ölümcül ve bulaşıcı olmasını sağladı.
İnternet de hastalıkları daha erken tespit ve kontrol etmemizi sağlıyor.
Bu yüzden araştırmalara göre günümüzde daha az insana bulaşıcı hastalık geçiyor.
Ancak aynı zamanda salgın sayısı artıyor
ve bu çoğunlukla, ortaya çıkan zoonotik virüslerden kaynaklanıyor.
Yaban hayatındaki bilinmeyen tahmini 1,6 milyon virüsten
şu an 3000 kadarını biliyoruz.
Toplam sayının yüzde 0,1'inden az.
Yani geleceğin salgını hazırlıklı olmadığımız bir virüs olabilir.
Bazı çok ölümcülleri biliyoruz ama daha ölümcül,
bulaşması daha kolay, tedavisi için ilacımızın ya da aşımızın bulunmadığı
başka virüsler olduğunu tahmin ediyoruz.
Buna X Hastalığı diyoruz.
Daha önce bunları yaşadığımız için hazırlıksız olduğumuzu biliyoruz.
Burası Lianghua, Çin'deki bir pazar.
Batı'daki, hayvanların ölü olarak ulaştığı çoğu pazarın aksine
bu pazarda çok taze etler satılıyor.
Hayvan yerinde öldürülüyor.
Burayı X Hastalığı fabrikası yapan da bu.
Birçok farklı hayvan türü üst üste yığılıyor,
insandan insana geçmeden önce kanları ve etleri karışıyor.
Bu arada virüsleri karışıyor ve mutasyona uğruyor,
ve virüslerin insanlara geçme ihtimali artıyor.
2002'de Güney Çin'deki bu pazarda da muhtemelen böyle oldu.
O zamanlar Çin'deki pazarlarda yılan, misk kedisi ve yarasa gibi
vahşi hayvanlar satılırdı
ve onlara talep oldukça fazlaydı.
16 Kasım'da Foshan, Çin'deki bir adam
tavuk, kedi ve yılan yemeği yaptıktan sonra hastalandı.
Zatürre belirtisi yaşıyordu.
Ateş, öksürük ve solunum güçlüğü.
Zatürre tedavileri işe yaramayınca
Çinli yetkililer bunu "atipik zatürre" olarak nitelendirdi.
Ardından yayılmaya başladı.
İnsanlar ölmeye başladı.
Çin'deki hastanelerde solunum yolu enfeksiyonu vakaları
bildirildi.
Ama biz buna alışığız. Asya'da birçok kez, gribe yol açan
grip virüsü türleri görüldü.
Bu virüsleri hep fark ettik ve hep bir endişe vardı
ama bizim için korkutucu değildi.
Ama HKM ve Dünya Sağlık Örgütü gibi kurumlardaki insanlar
bu hastalık söylentilerini fark etti
ve Çin hükûmetine neler olduğunu sordu.
Dünyanın bunu öğrenmesiyse bu kasabaların birinden
Hong Kong'a giden bir kişi sayesinde oldu.
Hong Kong bunun gerçekleşmesi için epey kötü bir yerdi.
Zira 2003'te Hong Kong'un nüfusu yaklaşık yedi milyondu.
Her yıl 16 milyondan fazla ziyaretçisi vardı
ve her gün iniş ve kalkış yapan 500'den fazla uluslararası uçuş vardı.
21 Şubat'ta bir adam geldi.
Zaten hastaydı.
Metropole Otel'e giriş yaptırdı ve dokuzuncu kattaki odasına gitti.
Orada kustu, öksürdü, asansöre ve koridora damlacıklar saçtı.
Böylece dünyaya hastalığı yayan 16 kişiye
hastalığı bulaştırmış oldu.
Bu odadaki adam ertesi gün uçağa bindi,
Hanoi, Vietnam'a gitti ve hastalığı doktor ve hemşirelere bulaştırdığı
hastaneye yattı.
Doktorlardan teki bu hastalığı Bangkok'a taşıdı.
İşte o zaman Dünya Sağlık Örgütü uluslararası acil durum ilan etti
ve resmen hastalığın adını koydu.
Şiddetli akut solunum yolu sendromu.
Veya kısaca SARS.
Bilim insanları birkaç gün sonra sebebini buldu:
Daha önce görmedikleri bir virüstü.
Otelde bu odada kalan kadın
Toronto'ya evine döndü ve öldü.
Oğlu hastaneye yattı.
Oradaydım, çocuklarım oradaydı
ve haberleri izliyordum. Bir anda hastanem Mount Sinai'nin resmi
tüm haberlerde belirmeye başladı.
İlk kez bu an, bunun bir sorun olacağı anlaşıldı.
Bir hafta sonra hastanedeki birçok personelin de
SARS hastalığını kaptığını
tespit ettik.
Salı günü kim görevli olacaktı? Biri görevli olmalıydı.
İşleri neydi? Kim onların yerini alacaktı?
Bazen bölümde tek bir asistan hekimi kaybetmek
tüm bölümde kaosa yol açar.
Eve geldiğimde iyiydim ama gece yarısı uyandım.
Ateşim vardı, iyi hissetmiyordum.
O zaman hastalandığımı anladım.
Mart sonuna gelindiğinde Toronto'da 47 hastane görevlisi hastalanmıştı
ve Allison dâhil yüzlercesi karantinadaydı.
Bu SARS'ın en korkutucu yanlarından biriydi.
Hastalığın ilk belirtileri kurnaz ve tespiti güçtü.
Gelişmiş hastanelerde bile salgına yol açıyordu.
Hong Kong'taysa bir kâbus gerçekleşiyordu.
SARS hiç olmadığı kadar hızlı yayılıyordu.
SARS hastası bir adam bu sitedeki bir dairedeydi.
İshaldi ve tuvaletini kullanınca SARS virüsü borular yoluyla
alt kata taşındı. Oradaki fan virüsü binanın havalandırma sistemine
ve yukarıdaki dairelere üfledi.
Ardından rüzgâr virüsü yakındaki binalara taşıdı
ve virüsün kontrol edilmesini güçleştirdi.
Bu kâbus gibi bir senaryoydu.
Bulaştığı bilinen bir kişiyle fiziksel temasınız yok.
Enfeksiyonun bulaştığı kaynağı bilmediğimiz için
izini sürmek çok daha zor.
Toplamda bu sitedeki 329 kişiye bulaştı ve yüzlercesi karantinaya alındı.
Dünya panik hâlindeydi.
Kedi ve köpeklerin SARS taşıyabileceği korkusu bazı Beijing sakinlerinin
hayvanlarını terk etmesine yol açtı.
SARS'ın belirtilerinden biri olan yüksek ateş için
taksicilere özel test noktaları oluşturuldu.
Bu kısmen yetkililerin söylediğine
halk olarak ne kadar inandığımızla alakalı.
"Bunun bir terörist tarafından insanlara bulaştırılmış olması
mümkün değil" diyebiliyor musunuz?
2003 Martında hiçbir şeyi ihtimal dışı bırakamayız.
Hong Kong'da 1755 kişiye hastalık bulaştı ve 300 kişi öldü.
Toronto'da 251 kişiye hastalık bulaştı ve 41 kişi öldü.
En az 26 farklı ülkede vakalar görüldü.
SARS nihayetindeki 774 kişiyi,
yani hastalık kapanların yaklaşık yüzde 10'unu öldürdü.
Ancak SARS ardından beklenmedik bir şey yaptı.
SARS'ın ilginç yanı bir süre sonra kaybolup gitmesiydi.
SARS çok çetin bir virüs değildi.
Başladığında bunu bilmiyorduk ama sonu böyle oldu.
Ama bence bu bir başarı hikâyesi değildi.
Şansımız yaver gitti.
Zira birçok hata yapıldı.
Çinli yetkililer ancak 18 kişi öldükten ve yüzlerce kişi hastalandıktan sonra
bir salgının varlığını kabul etti.
İşimizin hatalı yanlarını, zayıf noktalarını
düzeltmeye, geliştirmeye çalışacağız.
SARS salgınından sonra Dünya Sağlık Örgütü 196 ülkeyi topladı
ve bu ülkeler salgınlar da dâhil halk sağlığı olaylarını tespit,
değerlendirme, bilgilendirme ve rapor etme konusunda imkânlarını geliştireceğine
söz verdi.
2014 yılında bu ülkelerin sadece üçte biri buna uydu.
Salgınla ilgili büyük sorun, ne zaman çıkacağını bilmememiz.
Bu yüzden işi kolayca başka güne erteliyoruz.
Siyasi iradenin şunu söylemesi için olağanüstü bir eylem gerekiyor:
"Evet, durum şu an fena gözükmüyor
ama kamu sağlığına yine de kaynak ayıracağız
çünkü bir gün kötü bir şey olacağını biliyoruz."
SARS bize günümüz dünyasında
bir virüsün ne kadar uzağa ve ne kadar hızlı yayıldığını gösterdi.
SARS haftalar içinde dünyaya yayıldı.
Bir sonraki salgının günler içinde dünyaya yayılması muhtemel.
Bu, yetişebileceğimizden çok daha hızlı.
Yani geleceğin salgınını durdurmak istiyorsak
onu kaynağında yakalamalıyız.
SARS bir yabani hayvanda sessizce yaşayan bir virüs olarak başladı.
Uzmanlar kaynağın güney Çin'de yaşayan yarasalar olduğu fikrinde.
Salgından bu yana bilim insanları bu mağaralara gelip
yarasaları yakalıyor ve SARS'a benzer virüsler için onları inceliyor.
Birçok virüs buluyorlar.
Bu da bir erken uyarı sistemi oluşturmalarını sağlıyor.
Virüs bulunca alarm veriyoruz, Çin devleti devreye giriyor
ve buradaki nüfusun virüslere maruz kalışını azaltıyor.
Bu virüslerin bulunduğu tek yer Çin değil.
Bu harita yeni bir virüsün çıkması en olası yerleri gösteriyor.
Hastalığın çıkacağı bölgeler yeni bir maden arazisinin yapıldığı
bir tropik ormandaki yolun sonu gibi yerler olacaktır. İnsanlar taşınmıştır.
Gıda tedariği olmadığından yaban hayatında avlanacaklardır.
Veya güneydoğu Asya'da genişleyen ve büyüyen,
yakınlardaki yarasalar yoluyla domuzlara virüsün bulaştığı bir çiftlik.
Bu, gelecekteki salgınlara karşı kendimizi korumak için devrim niteliğinde bir yol
ama her yeni hastalığı yakalayamaz.
Bunun için aşılarımızı geliştirmemiz gerekiyor.
Daha önce görmediğimiz bir hastalık çıkarsa
o hastalığa karşı bir aşı geliştirmek genelde dört ila beş yıl sürer.
Yeni teknolojiler bu süreyi azaltabilir.
Bu sebeple CEPI adlı bir örgüt kuruldu.
X Hastalığı için bir aşı geliştiriyorlar.
Geleneksel aşılar bir virüsten alınan proteini enjekte eder
ve bu proteinleri üretmek uzun ve masraflı bir süreçtir.
Ancak bu yeni aşı protein kullanmıyor.
Vücuda bu proteinleri üretmesini söyleyen genetik bir malzeme enjekte ediyor.
Vücudumuz üretici oluyor,
bu proteinleri ve ardından onlar için antikorları oluşturuyor.
Bilim insanları vücuda neredeyse her virüsün protein molekülünü
ürettirecek genetik malzemeyi özelleştirebilir.
Bunu vücuda iletmenin yolunu bulduklarında
bir aşıyı geliştirme süresi yıllardan sadece 16 haftaya düşebilir.
Bu arada bilim insanları bize ömür boyu olası her gribe karşı
bağışıklık kazandıracak evrensel bir grip aşısı
geliştirmeye çalışıyorlar.
Evrensel olarak adlandırılan bu grip aşılarının hiçbiri
henüz insanlar üstünde kullanılabilecek bir noktada değil
ama Amerikan federal hükûmeti ve Avrupa'daki hükûmetler
araştırmaları eskiden olmadığı şekilde destekliyor
çünkü gribin ebedi ve çok ciddi bir tehdit olduğunu
gerçekten anlamış durumdalar.
İşin aslı, insan teknolojileri geleceğin salgınını kaçınılmaz yaptı.
Ormansızlaşma daha çok yaban hayvanının daha çok insanla temasına yol açıyor.
Fabrika tarımcılığı da hayvanları daha da yakınlaştırıyor,
virüslerin bize bulaşacak şekilde bir olması için daha çok imkân sunuyor.
Ayrıca yayılmaları için daha çok yol sağlıyoruz.
Ancak insan teknolojisi daha önce salgınları durdurdu
ve gelecektekine karşı tek şansımız bu. Bunu biliyoruz
çünkü dünyada hayat başladığından beri bu yarışın içindeyiz.
Herhangi bir büyüklükte bir salgın çıkınca hep geçmişe bakıp
daha çok yatırım yapsaydık diyoruz.
Yapılması gerekenlerin çok gerisindeyiz.
Alt yazı çevirmeni: Mustafa Üneşi