Stel je alle manieren waarop de wereld kan eindigen eens voor.
Er kan iets van boven komen.
Of iets van onderen.
Of het kan onze eigen schuld zijn.
Er is één ding dat grote kans maakt 't einde van de wereld in te luiden.
Als je denkt aan dingen die miljoenen mensen zouden kunnen doden...
...dan vormen pandemieën het grootste risico.
Een pandemie is een ziekte die de hele wereld over gaat...
...miljoenen slachtoffers maakt en samenlevingen ontwricht.
We weten dit omdat we het al vaker gezien hebben.
In de zesde eeuw doodde een pandemie de halve wereldbevolking.
In de 14e eeuw vaagde er een half Europa weg.
En in de 20e eeuw doodde een pandemie 5% van de wereldbevolking in 2 jaar tijd.
Maar dat was 100 jaar geleden.
We hebben van deze pandemieën geleerd en enorme vooruitgang geboekt.
Verbeterde respons en training en beter personeel.
We hebben verbeterde surveillancesystemen en communicatie.
Er zijn organisaties zoals het WHO en het CDC.
De diagnostiek is verbeterd, evenals onze medicijnen en vaccins.
Toch is het risico op een pandemie groter dan ooit.
We hebben het berekend. Er duiken elk jaar vijf nieuwe ziektes op...
...ergens op de planeet, en dat aantal neemt toe.
Het is onvermijdelijk dat er pandemieën komen.
De natuur is de ultieme bioterrorist.
Er is een race gaande, en de inzet is hoog.
Volgens deze simulatie zou een pandemie tegenwoordig 33 miljoen mensen...
...in zes maanden tijd doden.
Qua dodental zou een pandemie niet onderdoen voor een wereldoorlog.
De economie zal instorten.
Het zal een gigantische tol eisen...
...en geen enkel land zal immuun zijn voor de problemen die het veroorzaakt.
De vraag is niet: komt er weer een pandemie aan?
Drie dingen zijn onvermijdelijk: de dood, belasting, en griep-pandemieën.
Of: wanneer komt de volgende?
Er zijn zo'n anderhalf miljoen virussen...
...in het wild die we nog niet kennen.
Elk daarvan kan ieder moment overspringen naar de mens.
De vraag is: zullen we daar klaar voor zijn?
Griep-pandemieën moeten serieus genomen worden.
De wereld vecht tegen de ergste ebola-epidemie ooit.
Er staat veel op 't spel.
Een virus kan even verwoestend zijn als een bom of raket.
Virussen en bacteriën kennen geen landsgrenzen.
De bewoners geloven dat hun stad ground zero is voor de epidemie.
Allerlei dieren kunnen de boosdoener zijn.
Een zieke kan genezen worden, maar ondertussen verspreidt hij de ziekte.
Campagnes tegen infectieziektes kunnen alleen slagen...
...als burgers meewerken.
We weten niet wat de toekomst brengt.
Pandemieën beginnen in een voor ons onzichtbare wereld.
Microben waren waarschijnlijk de eerste levensvormen.
Vele kunnen zich niet zelf voortplanten, dus kapen ze andere levende cellen.
Tegenwoordig zijn ze overal om ons heen. En op ons.
En in ons.
Vele zijn onschuldig, maar sommige beschadigen of doden onze cellen.
Koorts, hoesten, niezen, diarree... Dat is ons lichaam dat terugvecht.
Maar sommige kunnen ons immuunsysteem overweldigen...
...en ons doden.
Pandemieën worden veroorzaakt door 2 typen microben:
...bacteriën en virussen.
Het interessante aan virussen is dat ze zo goed van de ene soort naar de andere...
...kunnen overspringen.
Zij gaan waarschijnlijk de volgende pandemie veroorzaken.
Virussen die vogelgriep veroorzaken komen van vogels.
Varkensgriep van varkens.
HIV kwam van chimpansees. Ebola waarschijnlijk van vleermuizen.
Verschillende ziektes komen van muggen.
Virussen die overspringen naar mensen worden zoönotische virussen genoemd.
Ze zijn extreem gevaarlijk.
Dit zijn virussen die razendsnel muteren...
...en daardoor onze immuunrespons kunnen ontwijken.
Eenmaal overgesprongen kunnen ze in nieuwe virussen veranderen.
Dit gebeurt niet vaak. Ze zijn zeldzaam.
Maar als het gebeurt kan dat catastrofaal zijn.
Dat brengt ons naar een boerderij in Kansas, een eeuw geleden.
Experts geloven dat de griep-pandemie van 1918 begonnen is...
...toen 'n besmette vogel en een besmet mens hetzelfde varken ontmoetten.
De vogel had vogelgriep, een griepvirus dat al meer dan 100 jaar...
...kippen, ganzen en eenden besmette.
De mens was besmet met een ander griepvirus, het virus...
...dat mensen al eeuwen beroerd maakte in de wintermaanden.
De twee virussen konden elkaars soorten niet besmetten, maar wel varkens.
In één varkenscel vormden de twee virussen samen een nieuw zoönotisch virus: H1N1.
De mensenvirusdelen gaven het het vermogen mensen te besmetten...
...maar door de vogelvirusdelen kon hun immuunsysteem...
...het niet herkennen en bestrijden.
Een dodelijke combinatie.
Het doodde tussen de 50 en 100 miljoen mensen wereldwijd.
Het was ongekend.
De ernst van ziektes hangt af...
...van hoe besmettelijk ze zijn, en hoe dodelijk ze zijn.
Dit is de mensengriep, en dit is de vogelgriep.
Dit is de combinatiegriep uit 1918.
Het virus was zo besmettelijk omdat het via inademen overgedragen kon worden.
In 1918 besmette het een op de drie mensen.
Daarna doodde het bijna 5% van de wereldbevolking.
Het laatste ingrediënt was menselijke technologie.
Deze griep ontstond tijdens de eerste wereldoorlog.
We stuurden mensen van de VS naar Europa om te vechten...
...en daarna kwamen ze terug.
Het virus buitte deze reispatronen uit...
...en verspreidde zich snel en effectief over de wereld.
Bij iedere pandemie uit het verleden was menselijke technologie...
...medeverantwoordelijk voor de verspreiding van de ziekte.
De Zwarte Dood bereikte Europa in de 14e eeuw op schepen.
Het bestond eigenlijk uit twee ziektes:
De builenpest, die zo'n 60% van de mensen die besmet waren doodde...
...en de longpest, die vrijwel iedereen die ermee besmet raakte doodde.
Toen was er de pokken.
Het was weliswaar een stuk minder dodelijk dan de Zwarte Dood...
...maar wel besmettelijker.
Mensen verspreidden het overal.
In de 20e eeuw doodde het wereldwijd zo'n 400 miljoen mensen.
Deze ziektes zijn ook pandemieën geworden.
Maar uiteindelijk ontwikkelden we technologieën die ons konden beschermen.
Het isoleren van reizigers om te kijken of ze geïnfecteerd zijn...
...oftewel quarantaine, ontstond tijdens de Zwarte Dood.
Toen vonden we microscopen uit, waardoor we onze vijand konden zien.
Vervolgens ontwikkelden we antibiotica.
Die maakten deze bacteriële ziektes veel minder dodelijk.
Pokken leidde tot de ontwikkeling van het allereerste vaccin.
Vaccins beschermen ons tegen sommige virussen.
Bij vaccinatie worden we geïnjecteerd met eiwitten van een bepaald virus.
We maken dan antilichamen aan, kleine moleculen die zich hechten...
...aan de eiwitten en het virus neutraliseren.
Zo kan het worden afgevoerd.
Als we daarna echt besmet raken kan ons immuunsysteem snel reageren...
...door antilichamen te sturen.
Als genoeg mensen in een populatie gevaccineerd zijn kan de ziekte...
...zich niet verspreiden.
Pokken werd in 1980 uitgeroeid verklaard.
Deze ziektes leiden nu tot veel minder doden.
Dankzij antiretrovirale medicijnen is HIV nu veel minder dodelijk en besmettelijk.
En het internet helpt ons ziektes sneller te detecteren en bestrijden.
Daarom blijken mensen tegenwoordig minder besmettelijke ziektes op te lopen.
Maar tegelijkertijd neemt het aantal uitbraken toe.
Dat komt voornamelijk door opkomende zoönotische virussen.
Van de 1,6 miljoen onbekende virussen in het wild...
...kennen we er momenteel zo'n 3.000.
Dat is minder dan 0,1%.
De volgende pandemie kan dus iets zijn waar we niet op voorbereid zijn.
We kennen enkele zeer dodelijke, maar er zijn ongetwijfeld nog dodelijkere...
...en besmettelijkere ziektes...
...waar we geen medicijn tegen hebben. Die vormen het grote gevaar.
Dat wordt Ziekte X genoemd.
We weten dat we daar niet op voorbereid zijn want we hebben het eerder gezien.
Dit is een markt in Liang Hua in China.
In het Westen zijn dieren al dood als ze op de markt aankomen...
...maar op deze markt is het vlees extra vers: het wordt ter plekke geslacht.
Dat maakt deze markt een Ziekte X-fabriek.
Allerlei diersoorten worden op elkaar gestapeld.
Bloed en vlees vermengt zich voor het van mens tot mens gaat.
Hun virussen vermengen zich en muteren...
...en de kans dat er een overspringt naar mensen neemt toe.
Dat gebeurde waarschijnlijk op een markt in Zuid-China in 2002.
Toen verkochten sommige markten in China slangen, civetkatten en vleermuizen.
Er was veel vraag naar ze.
Op 16 november werd een man in Foshan ziek na 'n maaltijd van kip, kat en slang.
Het leek op longontsteking: koorts, hoesten en moeite met ademen.
Toen de behandeling niet aansloeg...
...rapporteerden de Chinese autoriteiten het als 'atypische pneumonie'.
Toen ging het zich verspreiden. Mensen begonnen te sterven.
Er werden clusters van luchtweginfecties gerapporteerd in Chinese ziekenhuizen.
Dat zijn we gewend. Er waren heel vaak griepuitbraken in Azië.
Dat werd altijd opgemerkt en men was altijd bezorgd...
...maar die waren niet echt gevaarlijk voor ons.
Organisaties als het CDC en de WHO...
...begonnen de geruchten over zoveel zieken op te merken...
...en gingen naar de Chinese overheid om te vragen wat er aan de hand was.
De wereld kwam er achter wat er aan de hand was doordat iemand...
...uit een van die stadjes naar Hongkong ging.
Hongkong was een hele slechte plaats voor zoiets.
In 2003 woonden er zo'n 7 miljoen mensen in Hongkong.
Er kwamen elk jaar 16 miljoen toeristen...
...en er vertrokken en landden elke dag meer dan 500 internationale vluchten.
Op 21 februari arriveerde er een man.
Hij voelde zich al ziek.
Hij checkte in bij z'n hotel en ging naar z'n kamer op de 8e verdieping.
Daar braakte of hoestte hij en spuwde zo druppels vocht uit over de lift en gang.
Zo besmette hij 16 mensen, die de ziekte daarna verspreidden over de hele wereld.
De man in deze kamer vloog de volgende dag...
...naar Hanoi, Vietnam, en liet zich opnemen in het ziekenhuis...
...waar hij artsen en verpleegkundigen besmette.
Een van die artsen nam de ziekte mee naar Bangkok.
Daarop riep de WHO een internationale noodtoestand uit...
...en gaf de ziekte een officiële naam: severe acute respiratory syndrome.
Afgekort SARS.
Enkele dagen later vonden onderzoekers de oorzaak: 'n tot dan toe onbekend virus.
Ondertussen vloog de vrouw in deze kamer terug naar Toronto en stierf.
Haar zoon werd opgenomen in het ziekenhuis.
Ik zat daar met m'n kinderen en ik keek naar het nieuws, en ineens zag ik...
...mijn ziekenhuis op het nieuws.
Toen realiseerde ik me pas echt dat dit een probleem ging worden.
Ongeveer een week later kregen we in de gaten...
...dat veel van onze medewerkers in het ziekenhuis...
...ook SARS hadden.
Het oproeprooster moest omgegooid worden...
...er moest vervanging gezocht worden.
Soms zorgt het wegvallen van één arts op 'n afdeling voor chaos op die afdeling.
Ik voelde me prima toen ik thuiskwam, maar 's nachts kreeg ik koorts...
...en toen wist ik dat ik waarschijnlijk SARS had.
Eind maart waren 47 ziekenhuismedewerkers in Toronto ziek...
...en honderden zaten in quarantaine...
...waaronder Allison.
Een van de engste dingen aan SARS was dat de eerste symptomen...
...lastig te identificeren waren. Zo kon het zelfs in ziekenhuizen uitbreken.
In Hongkong voltrok zich ondertussen een ramp.
SARS verspreidde zich sneller dan ooit.
Een besmette man bevond zich in dit flatgebouw.
Hij had diarree. Toen hij z'n toilet gebruikte, werd het virus...
...naar de onderliggende flat gespoeld, waar 'n ventilator het virus...
...het ventilatiesysteem in blies en zo door het gebouw verspreidde.
De wind blies het virus naar de omringende gebouwen...
...waardoor het vrijwel onbeheersbaar werd.
Een echte nachtmerrie.
Je bent niet in fysiek contact met een besmet persoon.
Het is moeilijker te traceren omdat we niet weten...
...wat de bron van de besmetting is.
In totaal raakten 329 mensen in deze flat besmet.
Honderden moesten in quarantaine.
De wereld begon in paniek te raken.
Uit angst dat honden en katten SARS veroorzaken laten inwoners van Peking...
...hun huisdieren in de steek.
Taxibedrijven testen hun chauffeurs op koorts...
...een van de symptomen van SARS.
Deels draait het om wat wij als burgers geloven van wat ons verteld wordt.
Is het echt uitgesloten dat dit veroorzaakt is...
...door een of andere terrorist?
Het is maart 2003, we sluiten niks uit.
In Hongkong raakten 1755 mensen besmet en overleden 300 mensen.
In Toronto raakten 251 mensen besmet en overleden 41 mensen.
Er waren gevallen in minstens 26 andere landen.
Uiteindelijk doodde SARS 774 mensen, zo'n 10% van alle besmette mensen.
Toen deed SARS iets totaal onverwachts.
Vreemd genoeg verdwijnt SARS na een tijdje gewoon.
SARS was gewoon niet zo'n taai virus.
Dat wisten we toen niet, maar zo bleek het te zijn.
Maar het is geen succesverhaal. Het is vooral geluk.
Er werden veel fouten gemaakt.
De Chinese overheid gaf de uitbraak pas toe nadat 18 mensen overleden waren...
...en honderden ziek waren.
We doen er alles aan om de gebreken van onze aanpak te herstellen.
Na de SARS-epidemie bracht de WHO 196 landen bij elkaar...
...die allemaal toezegden te gaan werken aan betere signalering, evaluatie...
...en melding van volksgezondheidscrises, waaronder uitbraken.
In 2014 had slechts een derde van hen de voorschriften nageleefd.
Het grote probleem met de pandemie is dat we niet weten wanneer hij komt.
Dus het is makkelijk om het uit te stellen.
Het vergt veel politieke wil om te zeggen:
'Ja, op dit moment ziet het er niet slecht uit...
...maar we gaan toch investeren in volksgezondheid...
...omdat we weten dat het op een dag wel misgaat.'
SARS liet zien hoe snel en hoe ver een virus kan reizen in de moderne wereld.
SARS ging in een paar weken tijd de wereld rond.
Het kan goed dat de volgende de wereld rondgaat in enkele dagen.
Dat kunnen wij nooit bijhouden.
Dus als we de volgende pandemie willen stoppen...
...moeten we het bij de bron aanpakken.
SARS begon als een virus dat stilletjes in een wild dier leefde.
Experts denken dat het vleermuizen hier in Zuid-China waren.
Deze onderzoekers komen sinds de uitbraak naar deze grot.
Ze vangen vleermuizen en scannen ze op virussen die op SARS lijken.
Ze vinden er veel, waardoor ze een waarschuwingssysteem kunnen creëren.
Als we ze vinden slaan we alarm, en dan probeert de Chinese overheid...
...de blootstelling van die populaties aan virussen te beperken.
Deze virussen worden niet alleen gevonden in China.
Deze kaart laat zien waar nieuwe virussen waarschijnlijk gaan ontstaan.
Nieuwe ziektes ontstaan vooral op plaatsen zoals aan de rand van een regenwoud...
...waar een nieuwe mijn gebouwd is en mensen voor het eerst komen wonen.
Om aan voedsel te komen gaan ze jagen.
Of een boerderij in Zuidoost Azië die uitgebreid en geïntensiveerd is...
...waar vleermuizen uit de omgeving virussen verspreiden naar het vee.
Dit is een revolutionaire manier om toekomstige pandemieën tegen te gaan...
...maar het houdt niet alle ziektes tegen.
Daarvoor moeten we onze vaccins verbeteren.
Als we met een nieuwe ziekte geconfronteerd worden...
...duurt het doorgaans 4 à 5 jaar om een vaccin te ontwikkelen...
...tegen die ziekte.
Nieuwe technologieën zouden die tijd kunnen verkorten.
Daarom is een organisatie genaamd CEPI opgericht.
CEPI ontwikkelt een vaccin tegen Ziekte X.
Traditionele vaccins injecteren eiwitmoleculen van een virus.
Het produceren van die eiwitten is een lang en duur proces.
Dit nieuwe vaccin gebruikt geen eiwitten.
Het injecteert genetisch materiaal dat zorgt dat het lichaam ze zelf maakt.
Je lichaam wordt de producent. Het creëert zelf de eiwitmoleculen...
...en de antilichamen ertegen.
Het genetisch materiaal kan aangepast worden...
...om het lichaam de eiwitten van welk virus dan ook te laten maken.
Als dit eenmaal in het lichaam gebracht kan worden kan het de tijd...
...die het kost om een vaccin te ontwikkelen verkorten van enkele jaren naar 16 weken.
Ondertussen proberen wetenschappers een universeel griepvaccin te ontwikkelen...
...één prik die ons levenslang immuun maakt voor alle griepvirussen.
Geen van deze zogenaamde universele griepvaccins...
...zijn klaar om op de markt gebracht te worden...
...maar de overheid van de VS en Europese overheden...
...steunen het onderzoek nu veel meer...
...dan enkele decennia geleden, omdat ze begrijpen...
...dat de griep een continue en serieuze bedreiging vormt.
De waarheid is dat menselijke technologie de volgende pandemie onvermijdelijk maakt.
Ontbossing brengt meer wilde dieren in contact...
...met meer mensen.
Door de bio-industrie staan dieren dichter op elkaar, waardoor virussen...
...meer kans krijgen om besmettelijk te worden voor mensen.
En we geven ze volop manieren om zich te verspreiden.
Maar technologie heeft pandemieën eerder gestopt...
...en het is onze enige kans tegen de volgende.
Deze strijd leveren we al sinds het leven op aarde begon.
Telkens wanneer er een pandemie uitbreekt...
...zeggen we: 'Hadden we maar meer geïnvesteerd.'
We hebben nog lang niet genoeg gedaan.
Ondertiteld door: Claudia Boshouwers