JEROZOLIMA 11 KWIETNIA 1961 R.
PROCES NAZISTY ADOLFA EICHMANNA
Gdy skazano Adolfa Eichmanna za udział w Holocauście,
zgodnie z uzasadnieniem wyroku sądu Eichmann był praktycznie rzecz biorąc
piratem.
Adwokat zwracał uwagę na piractwo i handel niewolnikami.
Prokurator generalny uważa, że w przypadku Eichmanna
powinno to stanowić zasadę przewodnią.
Zasadę, że wrogów ludzkości można pojmać
i osądzić wszędzie bez względu na narodowość
wpisano do konwencji o piractwie.
Pozwoliło to schwytać Adolfa Eichmanna w Argentynie
i osądzić w Izraelu za jego zbrodnie w Europie.
Wrogów ludzkości należy skazać,
aby nikogo więcej nie skrzywdzili.
Powieszono go 31 maja 1962 roku.
Dzisiaj nie uważamy piratów za wrogów ludzkości.
To kiczowaci złoczyńcy, jak Kapitan Hook czy Piotruś Pan,
rock'n'rollowcy jak Jack Sparrow z Piratów z Karaibów
lub smakosze rumu reklamowani przez Captain Morgan.
- Kapitanie? - Kapitanie!
Dlaczego więc piraci byli kiedyś wrogami ludzkości?
I czemu tak ich nie zapamiętaliśmy?
Zniszczmy piratów...
NETFLIX — ORYGINALNY SERIAL DOKUMENTALNY
...siejących w świecie bezprawie.
Piraci wykorzystali kwitnący w Ameryce handel.
Rum to główne pożywienie piratów, którzy niegdyś terroryzowali Karaiby.
Niektórzy bezrobotni rybacy zajęli się piractwem,
czasem uciekając się do zabijania.
Ich biznes wciąż rośnie
i jest wart około 50 milionów funtów.
Cały świat musi wspólnie zwalczyć plagę piractwa.
Miliony ludzi na świecie uwielbiają filmy o piratach.
Nikt nie wie, kiedy piraci zaatakują.
PIRACI
DNI PIRACTWA
Pirat to ktoś, kto pływa po morzu w poszukiwaniu skarbów.
Niektórzy mają opaski na oczach.
Inni mają drewniane nogi albo miecze.
Jedni są dobrzy, a inni źli.
Zły pirat zabiera innym,
a dobry pirat chroni rzeczy.
Piraci lubią zbierać łupy, czyli skarby.
Czasem mężczyźni potrzebują pomocy, więc biorą do pomocy piratki.
Przyciąga nas wizerunek ludzi...
HISTORYK
...działających poza prawem.
To jest moim zdaniem powód
ciągłego idealizowania pirackiego życia.
Szkoda tylko, że to nieprawda.
Królowa Elżbieta I pasuje na rycerza Francisa Drake’a w 1581 r.
za opłynięcie globu i zdobycie skarbów z piractwa.
I znów ona z Walterem Raleighem, innym pirackim rycerzem,
który założył kolonię i nazwał ją Virginia na cześć swojej królowej.
W jakim celu? Jako piracką bazę.
Elżbieta miała nawet przydomek „piracka królowa”.
Otaczała piratów czcią i nazywała „wilkami morskimi”
za poszerzanie imperium i osłabianie wrogów
przez grabienie ich statków.
Państwa europejskie były w stanie wiecznej wojny.
Ich imperia rosły i zmieniały granice.
Wszystkie zatrudniały piratów, by kradli i łupili ich wrogów.
W Europie, gdy na morzu trwała grabież,
jednym ze sposób zalegalizowania piractwa
było pisanie listów kaperskich.
Piraci cenili sobie te listy.
Dzięki nim mogli rabować statki z błogosławieństwem państwa.
Po morzu nigdy nie pływało więcej statków.
To były początki globalnej gospodarki.
Opierała się na transporcie morskim, co przyczyniło się do konfliktów.
Europejskie potęgi walczyły o większy udział w światowym handlu,
domagając się towarów takich jak przyprawy z Indonezji,
bawełna z Indii, cukier z Karaibów
czy niewolnicy z Afryki.
Dno oceanów jest dziś pełne statków z tej epoki.
W 1996 roku przy Karolinie Północnej znaleziono wyjątkowo cenny wrak.
Reporterzy śledzili jego wydobycie przez lata.
Okręt Queen Anne’s Revenge pod banderą Czarnobrodego
został wyciągnięty z dna w pobliżu naszego wybrzeża.
Statek zatonął w pobliżu Karoliny Północnej.
Beaufort był znany jako Czarnobrody,
a wrak jego okrętu leży tuż za nami.
Nie wspomniano jednak, że na okręcie „La Concorde”
transportowano niewolników.
Kiedy Czarnobrody zdobył go w 1717 roku,
na pokładzie znajdowało się 455 niewolników z Afryki.
Niemal wszystkich sprzedano, a Czarnobrody kontynuował swoje grabieże.
Nie mówiono, że transportowano nim niewolników.
ANTROPOLOG
Nie sposób zrozumieć ówczesnego handlu bez zrozumienia handlu niewolnikami.
Za pracą niewolników
kryły się niemal wszystkie towary wysyłane przez Atlantyk.
Ludzie powinni zweryfikować wiedzę na temat handlu niewolnikami.
W wielu przypadkach każdy statek przewoził niewolników.
Sami piraci też handlowali niewolnikami.
Gdy piraci przejmowali statek z niewolnikami na pokładzie,
zwykle zabierali ich na wyspę, na której mieli znajomości
i sprzedawali ich lokalnym handlarzom.
Stąd niewolnicy byli sprzedawani na lokalnych rynkach i plantacjach,
więc niektórzy piraci też handlowali niewolnikami,
mimo iż zwykle tak ich nie nazywamy.
Pamiętacie Francisa Drake’a?
Nim został piratem i rycerzem,
był prekursorem handlu niewolnikami w Anglii.
Piratów interesował jak największy zysk.
EKONOMISTA
A robili to po to,
by móc potem użyć tych zysków do zdobycia statusu społecznego.
Jak jeden ze słynniejszych piratów w popkulturze.
Wiele osób zna popularny rum marki Captain Morgan,
ale kapitan Morgan był nie tylko piratem.
Handlował niewolnikami, miał plantację.
Morgan dorobił się fortuny jako najęty przez Anglię pirat.
Powiększył swój majątek zakładając plantacje na Jamajce.
Posiadał ponad stu niewolników z Afryki.
Podobną liczbę posiadał amerykański prezydent
Thomas Jefferson.
Stał się ważną osobą na Jamajce,
w wyniku czego mianowano go wicegubernatorem
i miał bliskie więzi z wieloma arystokratami.
W 1674 roku król Karol II pasował go na rycerza.
Jest on przykładem na to, że piraci nie zawsze
byli wyrzutkami i łobuzami z marginesu społecznego.
Tak naprawdę chcieli być częścią społeczeństwa
i dołączyć do elity.
Szkot William Kidd to kolejny zatrudniony przez Anglię pirat,
który otrzymał swoją misję w 1696 r.
Wręczono mu oficjalne dokumenty, przepustkę...
EKSPERT DS. PRZESTĘPCZOŚCI
...oraz zlecenie od Anglii, by pracował dla korony.
Zadaniem kapitana Kidda było ściganie piratów.
Z Nowego Jorku popłynął wzdłuż południa Afryki i Madagaskaru
aż do Oceanu Indyjskiego, gdzie piraci grabili statki
Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej.
Kidd uznał jednak, że zarobi więcej jako pirat
i zaatakował okręt, który miał mu przynieść fortunę.
Okręt ten był zarejestrowany na imperium Wielkich Mogołów,
czyli dzisiejsze Indie,
ówczesnego partnera handlowego i potężnego sojusznika Anglików.
Kidd ukradł ze statku jedwab, bawełnę, cukier, opium i żelazo,
które dziś byłyby warte ponad 10 milionów dolarów.
Całkiem nieźle jak na jeden skok.
Wielcy Mogołowie byli bardzo źli na Anglików,
gdyż mieli już dość ich piratów.
Chcieli zmian i podjęcia konkretnych kroków
w sprawie kapitana Kidda.
Anglicy pojmali więc Kidda w kolonii Massachusetts
i wytoczyli proces o piractwo w Londynie.
„...narastające problemy, zajścia i szkody w świecie handlu....”
Chcieli podkreślić, że zbrodnia była bardzo poważna
i każdy kraj postąpiłby podobnie,
bo była to ohydna zbrodnia przeciwko ludzkości.
Uznano go winnym,
a w 1701 roku sędzia skazał go
na „powieszenie za szyję aż wyzionie ducha”.
Tak też się stało.
Od tego czasu można zauważyć wielką zmianę na morzu.
Przed tą sprawą piraci
nie byli w ten sposób potępiani. Pozwalano im działać,
ponieważ byli potrzebni innym.
Hostis humani generis to po łacinie „wrogowie całej ludzkości”.
I tak właśnie rządy państw
z początku XVIII wieku nazywały piratów z Karaibów.
To bezsporny obszar prawa międzynarodowego.
Żaden kraj nie pozbawia drugiego kraju prawa
do ścigania i karania piratów schwytanych na pełnym morzu.
Dlatego postać Williama Kidda odegrała tak ważną rolę
przy powstawaniu zasady represji wszechświatowej.
Zgodnie z nią kraj może sądzić daną osobę
„bez względu na miejsce zbrodni,
narodowość podejrzanego lub skazanego
oraz narodowość ofiary”.
Przez stulecia zasada dotyczyła tylko pierwszych wrogów ludzkości:
piratów.
To dlatego zastosowano prawo do walki z piractwem,
by schwytać, osądzić i skazać Adolfa Eichmanna.
Popełnił zbrodnię przeciwko całej ludzkości.
Kapitan Kidd nie był jednak jedynym skazanym.
W ciągu kilku dekad podobny los spotkał całe rzesze piratów,
ponieważ w 1713 roku kraje Europy zawarły na krótko pokój,
a rządy przestały zatrudniać piratów do okradania wroga.
Wielu żeglarzy na Atlantyku
pozbawiono możliwości kontynuowania legalnej grabieży,
więc niektórzy robili to dalej nielegalnie.
Wielu marynarzy floty handlowej również zajęło się piractwem,
z prostego powodu.
Po pierwsze, łupy.
Zwykły marynarz zarabiał przeciętnie około 25 funtów rocznie.
Podczas jednego ataku piraci mogli zarobić 40 razy tyle.
A czasami nawet więcej.
Była też kwestia kultury w miejscu pracy.
Statki handlowe słynęły z tego, że praca na nich nie była przyjemna.
Ich kapitanowie sprawowali autokratyczną władzę nad swoją załogą
i, jak się można spodziewać, czasami jej nadużywali.
Piraci wybierali przywódców i spisywali konstytucje,
zapewniając ochronę załodze.
Pewien statek obiecał, że w przypadku utraty kończyny
poszkodowany otrzyma 800 dolarów rekompensaty.
Nielegalne piractwo kwitło przez dekadę.
Było to apogeum „złotego wieku piractwa”.
Ale rządy państw nie były zachwycone.
Piraci zagrażali handlowi, jaki prowadziły państwa Europy.
Pozbawione możliwości handlu,
nie przetrwałyby w formie, w jakiej znamy je dziś.
Dlatego rządy tych państw dobrały się piratom do skóry,
zaostrzając prawo i siejąc propagandę.
W 1717 r. brytyjska gazeta opublikowała
„proklamację walki z piractwem przez króla”,
Wojsko miało pojmać piratów, którzy „sami się nie poddadzą”.
Wszystko to zwiększyło tylko zainteresowanie piratami.
Gdy w 1724 r. ukazała się książka
Historia najsłynniejszych piratów, od razu stała się hitem.
Mimo iż reklamowano ją jako książkę historyczną,
spora część była zmyślona.
Opowiada historię Czarnobrodego u kresu życia
i rozstrzyga, czy jego żona wiedziała, gdzie ukrył skarby.
Stwierdził, że „nikt oprócz niego samego i diabła tego nie wiedział”.
Ale piraci prawie nigdy nie zakopywali pieniędzy.
Po co mieliby to robić?
Wydawali je w portowych barach i burdelach.
A 160 lat później
historie te zainspirowały autora Wyspy skarbów.
Robert Louis Stevenson dodał do niej własne ozdobniki,
takie jak piosenka piracka: „Ho ho, butelka rumu”,
zrzucanie ludzi z deski do morza,
czy mapy skarbów.
Książka była tak popularna,
że w 1950 r. Disney nakręcił jej adaptację,
reklamując ją jako przełomową.
Walt Disney ogłasza przełom
swoim pierwszym filmem nagrywanym na żywo:
Wyspą skarbów.
Aktor Robert Newton postanowił
przekoloryzować wymowę pewnej litery...
Nagrywano kolejne filmy inspirowane Wyspą skarbów.
Całe lata na to czekałem.
Disney idealizuje postacie piratów,
jak choćby postać Kapitana Hooka
i Piotrusia Pana, którzy mimo iż są źli, to jednak zwykle nie zabijają,
nie krzywdzą ani nie torturują innych.
A źródło tych wszystkich informacji
obejmuje tylko tzw. „złoty wiek piractwa”.
To właśnie wtedy ugruntowały się nasze wyobrażenia o piratach,
mimo iż piraci istnieją od kiedy po morzu pływają statki:
starożytni piraci na Morzu Śródziemnym,
piraci Wikingowie,
piraci barbarzyńcy,
i najpotężniejsza piratka na świecie,
Cheng I Sao.
Surowo przestrzegała własnej konstytucji pirackiej:
za gwałt na więźniu płci żeńskiej karą będzie śmierć.
Przez 15 lat u progu XIX wieku
piraci zdominowali Południowe Chiny.
A Cheng I Sao dowodziła największą flotą piracką w historii.
Ponad 1200 statków i około 70 tysięcy ludzi.
Kontrolowała większość handlu solą Chin.
Niszczyła rządowe statki, które próbowały ją powstrzymać,
paraliżując chińską marynarkę i uniemożliwiając Chinom handel.
Nie ma wyraźnego podziału
na drobnych piratów okradających inne statki,
jak banda złodziejów na otwartym morzu,
i piratów kontrolujących całe imperia i ogromne armie.
Trudno określić granicę między piratami
a zorganizowaną społecznością polityczną.
Kiedy Cheng I Sao postanowiła się poddać,
rząd chiński traktował ją jako naród.
Zawarli umowę, która pozwoliła jej piratom
zostać oficerami wojskowymi albo zamieszkać na lądzie.
A sama Cheng I Sao nie została ukarana.
Dzisiaj takie traktowanie piratów nie mieściłoby się w głowie.
Świat zmienił się od tamtej pory.
Granice są w miarę stałe, a porządku międzynarodowego
strzegą prawa, traktaty oraz handel.
Transport morski jest filarem globalnej gospodarki.
Aż 90% handlu międzynarodowego transportuje się wodą.
Łączna wartość tych towarów jest ponad 2000 razy wyższa
niż w czasach Cheng I Sao.
Towary nie są przewożone w kadłubie drewnianych statków,
tylko w kontenerach na ogromnych towarowcach,
które o wiele trudniej porwać.
Najcenniejszy łup stanowią nie złoto, srebro czy przyprawy,
lecz ropa,
jeśli jej cena jest dość wysoka.
W 2013 r. piraci uprowadzili w Zachodniej Afryce 13 statków z ropą.
Jednak gdy rok później cena ropy spadła,
piraci zmienili strategię.
Zamiast kraść ładunek na statku, porywali załogę.
Traktujemy porwania dla okupu poważnie ze względu na czynnik ludzki.
Tak jak dawni piraci, ci również mają swoje ofiary.
Z tym że dzisiaj możemy poznać ich historie z pierwszej ręki.
Prosimy was z całego serca, pomóżcie nam, potrzebujemy was.
Myśleli, że pochodzę z bogatej rodziny.
Pobili nas...
3 LATA 7 MIESIĘCY NIEWOLI
...związali mi z tyłu ręce.
To, co przeszliśmy...
2 MIESIĄCE NIEWOLI
...jest niewyobrażalne.
Tak wygląda dziś mapa piractwa na świecie.
Wybucha zwykle tam,
gdzie upada porządek krajowy lub międzynarodowy.
Tak jak w Somalii, kraju objętym anarchią,
gdzie piractwo nasiliło się w latach 2007–2012.
Albo w Wenezueli, gdzie piractwo nasiliło się
po upadku gospodarki w 2014 r.
Państwo takie ma mniej środków, by rządzić przestrzenią na morzu,
gdyż skupia się na kryzysie na lądzie.
Piraci nie biorą się znikąd.
Niektóre struktury zachęcają,
a wręcz zmuszają jednostki do działania poza istniejącymi strukturami
i nielegalnej działalności.
Tak jak piraci wieki temu,
ludzie wybierają piractwo z prostych przyczyn.
Brak alternatyw gospodarczych dla ewentualnych piratów.
Dostęp do statków, które można zaatakować.
Współczesnych piratów nie przestawia się tak idyllicznie.
To zdesperowani przestępcy, jak w tym nominowanym do Oscara filmie
opartym na historii piratów z Somalii,
którzy w 2009 r. uprowadzili kapitana amerykańskiego statku.
Piraci nie obracają się już w wyższych sferach społecznych.
Znajdują się oni w tej sytuacji, bo stanęli po złej stronie historii.
Cywilizowane kraje
wyszły dzisiaj obronną ręką.
Głównie dlatego, że krajom tym udało się dokonać czegoś strasznego:
handlu niewolnikami.
Do XVIII wieku piraci nie mieli szans,
bo handel prowadzono na skalę przemysłową,
transportując miliony Afrykańczyków do kolonii w Ameryce,
gdzie ich praca generowała bogactwa.
Umacniało to prym państw europejskich, a potem także
Stanów Zjednoczonych.
Handel ludźmi w Stanach zniesiono w XIX wieku
poprzez prawo, że każdy „handlarz ludźmi
zostanie uznany za pirata” i „skazany na śmierć”.
Mimo to skazano tylko jednego handlarza.
Nathaniel Gordon został skazany za piractwo w 1862 roku.
Piractwo to etykietka, którą w historii
przyklejano rywalom i wrogom,
żeby podkreślić, że ich działania był niezgodne z prawem,
w przeciwieństwie do działań osoby skazującej.
Piraci byli ważną częścią historii,
ale nie tej samej historii, o której my często myślimy.